زندگان و مردگان یکسان نیستند!

مرتضی مهدوی یگانه

در منظومهٔ معرفتی قرآن و عترت، عناصر اصلی با یکدیگر پیوندی عمیق و ناگسستنی دارند. در این ارتباط می‌توان مثال‌های متعدّدی مطرح کرد؛ امّا در این مقاله که به مناسبت سالروز ولادت امام حسن عسکری(ع) تقدیم می‌شود، عناصری مانند حیات معنوی، انسانیت و ولایت را در این ساحت در نظر داریم که با تأمّل در آنها، حقیقت مزبور را در آنها به خوبی می‌توان ملاحظه نمود.

زنده‌های مرده!

در دیدگاه قرآن، انسان‌ها دو دسته‌اند: زندگان و مردگان:

«زندگان و مردگان یکسان نیستند؛ خداست که هرکس را بخواهد، می‌شنواند و تو نمی‌توانی سخن خود را به مردگانی که در گور خفته‌اند، بشنوانی.»1

روشن است که مراد از مردگان آنانند که از نظر انسانی و عقلانی مرده‌اند و حیات طیبهٔ انسانی ندارند. همچنین در «آیهٔ 69 و 70 سورهٔ یس» می‌فرماید:

«... راه هدایت جز یادآوری و قرآن روشنگر نیست تا پیامبر، زندگان را بیم دهد و سخن حق بر کافران ثابت گردد.»

این آیه مفسّر و بیانگر آیهٔ «سورهٔ فاطر» است و روشن می‌سازد که مراد از زندگان، مؤمنان و از مردگان، کافرانند.

از نگاه قرآن عزیز، آنان که راه خدا و هدایت را نمی‌پذیرند، مردگانی بیش نیستند که در روی زمین راه می‌روند؛ امّا درحقیقت در قبر (جهالت و ضلالت) خفته‌اند.

به همین روی، خداوند از انسان‌ها می‌خواهد که ندای او و رسولش را اجابت کنند تا «زنده شوند»:

«ای مؤمنان! خدا و رسول را اجابت کنید، آنگاه که شما را فرامی‌خوانند تا شما را زنده گردانند...»

اندک تأمّلی در آیه به ما می‌فهماند که مراد از مخاطبان آن، مؤمنانی هستند که به ظاهر ایمان آورده‌اند، امّا هنوز به حیات انسانی زنده نشده‌اند؛ والّا خدا از آنان نمی‌خواست که به دعوت الهی زنده شوند.

امّا انسان‌ها چگونه زنده می‌شوند؟ اگر مخاطبان آیه مؤمنند، پس دیگر چه کنند که واقعاً زنده شوند؟

روشن است که آنها به توحید الهی و نبوّت پیامبر(ص) ایمان آورده و به احکامی مثل نماز، روزه، زکات و حتّی جهاد عمل می‌کنند؛ والّا خطاب مؤمن به آنها نمی‌شد.

به نظر می‌رسد حیاتی فراتر از حتّی حیات ایمانی معمولی وجود دارد که آیه، آنها را به آن فرامی‌خواند. آن حیات چیست؟

قاعدتاً مؤمنان باید به «منبع و مبدأ حیات» متّصل شوند تا زنده گردند. منبع حیات در خود آیه مشخّص شده است و آن، خدا و رسول اوست که مردم را به سوی زنده شدن فرا می‌خوانند. اگر رسول منبع حیات انسانی و ایمانی نباشد، نمی‌تواند یک امّت را زنده سازد.

پس آیه انسان‌ها را به سوی خود رسول، یعنی به سوی انسان کامل فرامی‌خواند که ایمان، معرفت، محبّت و اطاعتِ او را در

جان خویش جای دهند. از این‌رو در روایاتی چند، «لِمَا يُحْيِيكُمْ» - یعنی منبع حیات - علی و ولایت او معرّفی شده است. ربیع شامی می‌گوید:

از امام صادق(ع) دربارهٔ این آیه پرسیدم. فرمودند: «نَزَلَتْ فِي وَلاَيَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ(ع).»3

همین تفسیر از طریق اهل سنّت نیز بیان شده است.4

در «اصول کافی» نیز از امام صادق(ع) روایت شده که دربارهٔ ائمّه؟عهم؟ فرمودند:

«جَعَلُهُم اللهُ حیاهً للأنام؛5

خداوند ایشان را سبب حیات (معنوی و ایمانی) مردم قرار داده است.»

اگر ما نبودیم...

در نامه‌ای که امام حسن عسکری(ع) به سوی برخی شیعیان می‌نویسند، می‌فرمایند:

«اگر پیامبر خدا(ص) و ما اهل بیت نبودیم، شما مردمان (حیات انسانی نداشتید؛ بلکه) همچون چارپایان می‌زیستید.»6

اگر آن نگاه قرآنی را با این نگاه ولایی با هم بنگرید، درمی‌یابید - همانگونه که ذکر شد - حیات معنوی و انسانی که در اثر آن، شخص به عنوان انسان شناخته شده، انسان زیست می‌کند، انسان می‌میرد و انسان محشور می‌شود، جز در اثر اتّصال به انسان کامل و اعتقاد، معرفت، محبّت و اطاعت نسبت به او، محقّق نمی‌گردد. پس هر کس که سودای انسان بودن در سر دارد، باید به ولایت علی(ع) و اهل بیت؟عهم؟ ایمان آورد و در مکتب انسان‌ساز ایشان گام گذارد. در این صورت است که نمازهای او نماز، عبادات او عبادت و شخصیت او انسان خواهد شد و از وادی حیوانیت به در خواهد آمد.

روشن است که انسان شدن و انسان ماندن، یک سیر ترتیبی، اخلاقی و معنوی است و سیر ترتیبی مراقبه، خودسازی و سپس جامعه‌سازی لازم دارد. درست است که مکتب ولایت مکتب انسان‌سازی است، امّا به محض اعتقاد و ایمان به این مکتب و صاحبان آن، انسانیت در آدمی شکل نمی‌گیرد؛ امّا در هر حال بدون ورود به آن نیز هیچ کس، حتّی از کوچکترین مرتبت انسانی نیز طرفی نخواهد بست.

در واقع برای انسان شدن و به تعبیری زنده گشتن، چاره‌ای جز ورود به مکتب ولایت و سپس چاره‌ای غیر از طیّ مسیر آن وجود ندارد. کسی که می‌خواهد به مقصد برسد، گزینه‌ای جز راهِ منتهی به آن ندارد و اگر وارد آن راه شد، اگر بایستد یا به چپ و راست منحرف گردد، قطعاً به مقصد نخواهد رسید؛ بلکه باید قدم به قدم و ایستگاه به ایستگاه جلو رود و اگر فرضاً پایش لغزید، زمین خورد و به چپ و راست متمایل گردید، بلافاصله به جاده برگردد و بدین ترتیب توبه نماید.

البته در این راه، علل و عواملی چند می‌تواند انسان سالک را کمک کند و به حرکتش سرعت بخشد، مانند محبّت به صاحبان مکتب، مهرورزی به دیگر سالکان و پیروانِ راه، گریه در مصیبت‌های اهل بیت؟عهم؟ برداشتن سنگ‌ها و موانع راه برای دیگران، خدمت به بندگان خدا و امثال اینها. باری. هر نفسی که انسان سالک در این راه می‌کشد، هر پلکی که بر هم می‌زند، هر گامی که جلو می‌رود، باید به نیّت و قصد رسیدن به خدا و اولیای او باشد. شما وقتی با عشق و ارادت به انسان‌های کامل که مبدأ و منبع حیات ایمانی و انسانی هستند، نفس می‌زنید، گام برمی‌دارید، عمل و عبادت می‌کنید، آن عشق و ارادت، گرما و حرارتی به قلب شما می‌بخشد و این خود، سبب حرکت و سرعت سیر شما می‌شود.

امّا خدای ناخواسته هر غفلت، هر بی‌ارادتی، هر گناه و هر ظلم به دیگران، به منزلهٔ سنگ و مانعی در جلوی شماست که باید با سرعت و جدّیت و امید، آن را (با توبه و جبران) کنار بزنید. هریک از این عوامل، عیار انسان بودن ما را می‌کاهد و هر عبادت، خدمت، محبّت، فداکاری، جهاد و امثال اینها بر این عیار می‌افزاید. از این‌رو ولایت علی و آل علی؟عهم؟، یعنی همهٔ خوبی‌ها، والایی‌ها و عبادت‌ها. از این‌رو در «زیارت جامعهٔ کبیره» به ما آموخته‌اند که چنین بگوییم:

«ای آقایان و امامان من! اگر ذکری از خیر به میان آید، شمایید اوّل آن، آخر آن و اصل و فرع و معدن و جایگاه و سرتاسر آن.»7

اکنون قدری روشن شد جمله‌ای که در آغاز نوشتار به آن اشارت کردیم، به چه معناست و پیوند عمیق اصول و مبانی قرآن و عترت مانند حیات، انسانیت و ولایت چگونه است. آری. به تعبیر قرآن، زندگان و مردگان با هم برابر نیستند و رهروان کوی ولایت و عاشقان علی و آل علی؟عهم؟، یعنی انسان‌ها با حیوان‌ها یکسان به شمار نمی‌آیند.

پی‌نوشت‌ها