اگر بخواهیم به نام علی نزدیک شویم...

محمّدرضا حکیمی

نزدیک به چهل سال پیش، اینجانب، در کتاب «سرود جهش‌ها» نوشتم:

وجود علی(ع) برای بشریت، موقعیتی بود که کمتر مانند آن دست می‌دهد؛ ولی دردا و فسوسا که در برابر این رودباری که می‌خواست خروشنده و غلتان، از دامنهٔ کوه‌های عظیم فضیلت و احساسات و علم و عدالت و تقوی سرازیر گردد و مرغزار زندگی را - تا غروبْ هنگام ابد - سیراب سازد، سدهایی قرار داده شد و به گفتهٔ وُلتر - فیلسوف معروف فرانسوی:

آخرین ارادهٔ محمّد انجام نشد؛ زیرا او علی را منصوب کرده بود.1

اگر اجتماع، هر صبح - همراه نشریات یومیه - یک کتاب نیز دربارهٔ زندگی علی(ع) به دست مردم بدهد، زیاد نیست؛ بلکه تنها راه زنده نگاهداشتن نوامیس ارزشمند زندگی، همین است و بس که زندگی‌ای علی‌روش و اجتماعی علی‌پسند بسازیم و در این راه اگر نیروی شورانگیز ولای علی(ع) و معنویت خلّاق تشیّع و نشاط سازندهٔ طبقهٔ جوان، به همگامی برخیزند، به رسیدن به مقصود، امیدها خواهیم داشت.2

زندگی بشر در کرهٔ خاکی، مانند خیمه‌ای است که باید همواره ستونِ میان آن افراشته و استوار باشد (برپا نبُوَد خیمهٔ بی‌ستون) تا بشریت در سراسر نقاط زمین، از شهر و روستا و کوه و صحرا و دریا و... و از ضعیف‌ترین تا قوی‌ترین، همه بتوانند در زیر آن جای گیرند و به همهٔ مواهب و نعمت‌های ارض الهی «وَ اَلْأَرْضَ وَضَعَهٰا لِلْأَنٰامِ؛3 خداوند زمین را برای بهره‌وری همهٔ مردم زمین قرار داد.» برسند و در سایهٔ این خیمهٔ افراشتهٔ حیات و مواهب با عدل و داد، راه تکامل را بپویند و سعادتِ ابدی را بجویند و یقین این ستون، یعنی ستون خیمهٔ حیات بشر، عدالت است.

لیکن آنچه در تاریخ تا کنون گذشته است، جز این بوده است.

ظالمان سیاسی و بدتر از آنان، ظالمان اقتصادی - و مفسدان فی الارضِ مالی - همواره این ستون فرازمند را فرو افکنده و شکسته‌اند. چرا؟ برای اینکه همه کس نتواند از سایهٔ گستردهٔ عدل و داد بهره ببرد و تنها خودِ آن ستم‌گستران و سنگدلان و جانورخویان بتوانند زندگی‌ای ظلمانی و پلید و پر از حق‌ربایی و ستم‌روایی را بر سرپا دارند و با حریم‌گذاری و «باند»بازی و ویژه‌خواری، همه را محروم و نیمه محروم سازند و از همهٔ فرصت‌های تربیتی و اخلاقیِ فردی و اجتماعی باز دارند و از داشتن فرهنگ، بی‌بهره گردانند و سپس خود و نزدیکانشان مانند حیوانات پرواری - به تعبیر امام علی(ع) -4 به قیمت پایمال شدن اکثریت هر جامعه‌ای از جوامع بشری، به هر چه می‌خواهند برسند و سر در آخور مال و قدرت و رفاه و شهوت داشته باشند و خورشید حیات طیّبهٔ انسانی و قرآنی را به مذبح کشند و شهید کنند.

علی(ع)، استوارترين استوانهٔ عدالت

پیامبران الهی همواره می‌کوشیدند و همه گونه تلاش می‌کردند تا عمود استوار حق و عدل همیشه در میان بشر برپا باشد و سایبان

حیات و تکامل، پیوسته برافراشته ماند و خورشید فضیلت و ارزش‌ها هماره بتابد تا همهٔ انسان‌ها بتوانند از مزایای حیات انسانی برخوردار گردند... این‌گونه بود و نسل‌ها می‌آمدند و می‌رفتند و آفتاب، طلوع و غروب می‌کرد و دوره‌های فترت سپری می‌گشت تا اینکه قارونان و ستمگران اقتصادی (اصحاب کیل و میزان - به تعبیر «قرآن کریم»)، توانستند بشریت را در جهنّم سوزان ستمگری اقتصادی فرو افکنند یا ستمگریِ حاکمانی که خود و فرزندانشان - اغلب - سرمایه‌دار بودند و دست در دست سرمایه‌داران چپاولگر داشتند، همسو با دزدان بزرگ و محترم.

پس از فترت عیسوی، عصر محمّدی آغاز گشت. پیامبر اکرم(ص) مبعوث شد و پس از آشکار ساختن دین اسلام، از نخستین گام، از عدالت و اجرای عدالت آغاز کرد؛ چنان‌که امام محمّد باقر(ع) می‌فرمایند:

« پیامبر(ص) هر چه در جاهلیت بود، همه را باطل و ناروا اعلام کرد و کار را با مردم با اجرای عدالت آغاز نمود.»5

و چون دور نبوّت خاتم پایان گرفت، حضرت محمّد(ص) به امر خدا و نزول آیات غدیر، استوارترین ستون خیمهٔ حیات و عدالت را در جای خویش نصب کرد و چنان صحنه‌ای برای اجرای این امر عظیم و کامل‌کنندهٔ دین خدا و تربیت انسان،6 ترتیب داد که چشم تاریخ و بشریت، تا همارهٔ تاریخ بدان خیره است. خاتم پیامبران(ص) در برابر چشمان خورشید تابان و در کنار برکهٔ خشک و غدیر سوزانِ «جُحْفَه» در زیر سایهٔ درختان بزرگ کوهی و با حضور بیش از یکصد هزار تن از اصحاب7 - که در آخرین سفر حجّ پیامبر(ص) (حَجَّةُ الوداع)، شرکت کرده بودند - علی(ع) را چونان استوارترین استوانهٔ عدالت و عماد حقیقت، در کانون حیات بشری بر پای داشت...

و اکنون علی ماند و قرآن و قرآن و علی (عليٌّ مَعَ القرآن و القرآنُ مَعَ عليٍّ).8 حال باید بر طبق این کتابِ قسط و عدل، قسط و عدل اجرا گردد و اساسی‌ترین مشکل قریش «حجاز» و سرمایه‌داران بازار «مکّه» با قرآن، از نخست، همین نکته بود که قرآن می‌گفت باید عدالت اجرا شود و ظلم و چپاول و تبعیض و تفاوت و ویژه‌خواری و طغیان‌مداری و استثمار انسان بر اُفتد.

تا اینجا که قرآن خوانده شود و تجوید و ترتیل و کتابت و تحفیظ داشته باشد، مشکلی نبود؛ بلکه همهٔ جنگ‌های نظامی و سپس نبردهای فرهنگی، برای آن بود که به قرآن عمل نشود و آیاتی مانند «إِنَّ اَللّٰهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ»9 و «لِيَقُومَ اَلنّٰاسُ بِالْقِسْطِ»10 مطرح نگردد.

تاريخ بی‌عدالت و بی‌عدالتی‌ها، با علی روبه‌رو شد

بازار مکّه - به ریاست ابوسفیان (سرمایه‌دار معروف اموی) - با دربار بیزانس و بازرگانان آن سامان، معاملات و تجارت خارجی وسیع داشت و بدین‌گونه اهرم‌های مهمّ چپاول سرزمین حجاز در دست تجّار اُموی بود و قرآن یک‌باره، مانند رعد و برقی که دل شبی سیاه و زمستانی را بشکافد، شب سیاه جاهلیت سیاه‌تر را شکافت و گروه سیاه‌روزگار و سران سیاهکار قریش - و هم یهود و مسیحیان همکار با آنان - را به مبارزه طلبید و همهٔ معیارهای جاهلیت و تکاثر و فخرفروشی و مال‌اندوزی و شخصیت‌سازی‌های کاذب و موهوم را پایمال کرد. پس مشکل اصلی، آیات این کتاب غیر عادی بود که اجازه نمی‌داد بوسیلهٔ قدرت، فواصل طبقاتی ایجاد کنند و خون توده‌ها را بمکند و جوانانی خام و فاقد تربیت دینی و سلامت اخلاقی، به اتّکا به حاشیهٔ امنی که دارند، از قدرت استفاده برند و خون و مال مردم را بر خود حلال دانند. قرآن کتاب قسط بود و علی(ع) تجسّم اعلای قسط... پس مشکل علی و مشکل قرآن یکی بود: اجرای عدالت...

تاریخِ بی‌عدالت و بی‌عدالتی‌ها با علی روبه‌رو شد... و دست ابوسفیان‌ها و یهود پول‌پرست جزيرة العرب، از آستین‌هایی دیگر درآمد. تاریخ راه خود را عوض نکرد؛ بلکه علی(ع) را از سر راه خود برداشت و سیر تاریخ به بشریت صدمه‌ای جبران‌ناپذیر زد؛ نه به علی(ع). تاریخ از علی(ع) چه چیز را گرفت؟ حکومت چند ساله و فرصت اجرای عدالت را؛ امّا آیا توانست درخشش ابدی علی(ع) را از او بگیرد؟ و انسانیت را از خضوع در برابر او باز دارد؟ و عدالت او را هماره - چونان

تندیس‌های والایی‌ها - یاد نکند؟ و فریاد عدالت او (صوت عدالت انسانی) را خاموش کند؟ ابرها با خورشید چه می‌کنند؟ آیا می‌توانند تشعشع آفاق‌گستر خورشید را برای همیشه بپوشانند؟

صدای سخن عدل...

علی(ع) مربّی و امامی است که اهل مِلَل و ادیان عالم (حتّی دانشمندان مارکسیست، مانند پطروشفسکی)، به عظمت او اقرار می‌کنند. ادیب جهانی مسیحی، جرج جرداق لبنانی، او را «صوت عدالت انسانی» می‌نامد و پنج جلد کتاب بی‌نظیر دربارهٔ او می‌نویسد و دست تمنّا به سوی تاریخ می‌گشاید و به تاریخ خطاب می‌کند: آیا نمی‌شود - به نام تکرار تاریخ - یک علی بن ابی‌طالب دیگر به بشریت ارزانی داری؟

چهرهٔ علی(ع) در هاله‌ای اثیری، از عدالت و انسان‌دوستی، هر لحظه بر زندگی بشر می‌تابد و خون عدالت که به هنگام نماز صبح، از پیشانی نورانی او بر محراب ریخت، هر بامداد، خورشید را بیدار می‌کند تا فریاد علی(ع) را همگان بشنوند: عدالت، عدالت...

و سرانجام این عدالت است که بر همه‌جا و همه چیز حاکم می‌شود و «عدل آفاقی» و «عدل اَنفُسی»، هر دو به پایداری می‌رسند.

کسانی که ضدّ عدالت سخن می‌گویند - به هر بیانی و در هر مکانی - یا در عقل نا بالغند یا از ارزش‌ها غافل یا بردهٔ بردگان شکم و چیزهای دیگرند یا از سر خباثت ذاتی، دشمن اکثریت بشرند و منکر انسان و انسانیت. آری:

از صدای سخن «عدل» ندیدم خوش‌تر

یادگاری که در این گنبد دوّار بماند

با اجازهٔ حضرت خواجه، به جای واژهٔ «عشق»، در بیتِ فوقِ زیبای او - در اینجا - واژهٔ «عدل» گذاشتیم؛ به این عذر که اگر عشقی که خواجه می‌گوید عشق ابدی کلّی نیست، سخنی پوچ است و اگر عشق ابدی کلّی است (که حتماً همین است)، عشق به خداست و عشق به خدا از عشق به انسان جدا نیست و عشق به انسان از عشق به عدالت جدا نه.

اگر کسی دوستدار کمال الملک باشد، دوستدار تابلوهای او نیز هست و اگر کسی دوستدار حافظ باشد، دوستدار غزل‌های او نیز هست. پس عشق حقیقی و اُلوهی از عشق به بندگان خدا - که غزل‌ها و تابلوهای خدایند - جدا نیست و عشق به بندگان، همان عشق به عدالت است.

بدین‌گونه این، سخن عدالت است که به خورشید گرمی می‌دهد و به حیات، روح و به زندگی معنی... و این، علی بن ابی‌طالب(ع) است که خورشید افراشته‌ترین منظومهٔ عدالت است؛ در همهٔ آفاق تجلّی و حضور و سرآمدترین جلوهٔ فتوّت و جوانمردی است در بیکران‌های تأمّل و عبور و خون حیات است در همهٔ عصرها و عرصه‌های شهادت و حماسه و شور...

انفجار عدالت در لحظه‌های حضور هستی

پس دم زدن از نام این قدّیس عرصات قدّوسی و این پرورندهٔ ارواح جبروتی و این شاهد حقّانیت هدایت قرآنی و این چکیدهٔ رسالت محمّدی و این محراب تعبّد خون در اثیر فجر سبّوحی و این دست‌های خشنِ کارگرانه در نخلستانی وقفی و این دوشِ خسته از حمل خوراک برای کودکان یتیم کوفی و این مساواتگرای بی‌مانند در تاریخ همهٔ ارزش‌های بشری و این «فریاد عدالت انسانی» و این تنها پناه همهٔ بی‌پناهان پهنه‌های رنجزادِ زندگی... . آری؛ دم زدن از نام این الگوی اُلوهی و انفجار عدالت در لحظه‌های حضور هستی...

چندان هم ساده نیست. علی علی گفتن، غیر از علی‌وار زندگی کردن و رضای خاطر علی(ع) را - با اجرای عدالت - به دست آوردن و حاکمیت اسلامی داشتن است.

باید - اگر نام علی(ع) در کار است - عدالتی را که مُرده و هفت کفن پوسانده است و وضع اقتصاد معیشتی ملّت - به ویژه طبقات فرو دست - را بسیار ظالمانه‌تر و فاسدتر و طبقاتی‌تر و تکاثری‌تر و محروم‌کُش‌تر کرده است، از نو زنده کرد؛ امّا چگونه و با چه کسی و با کدام کسانی امین، دیندار، خداترس و معتقد به آخرت و سؤال و جواب و قاطع و مرد؟ آیا با برخی امتحان داده‌های بردهٔ دنیا و مال و رسوای هوی و هوس و شهوت و غضب - در هر لباس - می‌توان دم از امیرالمؤمنین(ع) و «رفتار علوی» زد؟ «هَيْهٰاتَ هَيْهٰاتَ لِمٰا تُوعَدُونَ!»11

من مطّلعم که بعضی از مقامات، طالب آنند که حاکمیت اسلامی (یا شبه اسلامی)، به برکت نام امیرالمؤمنین(ع) در قرن بیستم و با این انقلاب خونبار و پر زیان - در قیاس مادّه - تحقّق یابد. آری؛ در قرن بیستم و در زمانی که کسی مانند فیدل کاسترو به «ایران» می‌آید و متواضعانه به مقبرهٔ امام می‌رود و از خانهٔ امام دیدار می‌کند (و - بنابر نقل بعضی دوستان - می‌گوید: می‌خواهم دربارهٔ اسلام مطالعاتی داشته باشم.) درست چیست؟ درست این است که این‌همه جنایت و رشوه‌خواری دل‌بخواهی یا اضطراری و دیگر بی‌عدالتی‌ها و حق‌کشی‌ها و رانت‌خواری‌ها بر اُفتد و در جامعه، خانواده‌هایی محروم و ده‌ها درجه زیر فقر نباشند تا آنچه آقای کاسترو در تأیید انقلاب ایران می‌گوید، به‌جا باشد.

عظمت ارزش‌های علوی در سطح جهانی

اینجانب سال‌ها پیش (سال 1342-1343ه‍ .ش.) در «مشهد»، در چند روز از ماه رمضان (1/5 تا 12/5)، در برخی محافل که دانشگاهیان نیز در آن حضور می‌یافتند، سخنرانی داشتم. در یکی از روزها از ارزش‌های انسان‌دوستانه و تعالیم عدالت‌گستر امام علی(ع) سخن می‌گفتم و به برخی از تعالیم جوهری تشیّع اشاره می‌کردم... همان روز در پایان سخنرانی، یکی از دانشجویان فاضل و مطّلع از مسائل اقتصاد و سیاست و اوضاع روز جهان، نزد من آمد و گفت: دوست داشتم که امروز فیدِل کاسترو در این محفل بود و این سخنان را می‌شنید تا پی می‌برد که اسلام چیست و چه دارد؟

و امروز پس از چهل سال از آن واقعه و بیش از بیست و پنج سال از انقلاب اسلامی ایران، آیا اگر آقای کاسترو به همه جای ایران - از جمله ادارات قضایی و بازار و محلّ زندگی محرومان و مالکیت‌های فوق کلان قارونان - سر می‌زد ،چیزی بود که به او

بفهماند که اسلام چیست؟ و علی(ع) کیست‌؟ و پیام تشیّع برای انسانیت کدام است؟

اگر بخواهیم به نام «علی» نزدیک شويم...

ما اگر بخواهیم کمی به نام علی(ع) نزدیک شویم، باید برخی از مقامات، از نزدیک‌ترین کسان به خود و برخی، از خود بیاغازند.

آیا کسی می‌تواند باور کند عدّه‌ای از این جماعتی که میان حاکمیت اسلامی و اعضای مختلف آن نفوذ کرده و به قدرت‌ها و پست‌هایی رسیده‌اند، یعنی این گروه تکاثرطلبان و اِترافگرانِ سرمایه‌پرست که خود و نزدیکانشان بر جان و خون و مال و همه چیز مردم، به نام مظلوم‌ترین دین عالم (اسلام) و مظلوم‌ترین مرد عالم (علی(ع))، مسلّطند، دست از اینها همه بردارند و بگذارند دوباره نسیمی از اسلام و عدالت اسلامی در این مملکت بوزد و یک قطره از خون شهیدان (که این روزها هزار جنازه از جنازه‌های آنان در کاروان‌هایی در سراسر ایران‌زمین در حال تشییع است و ای کاش کاسترو در یکی از این تشییع‌ها شرکت داده شده بود)، باز زنده شود و کارگر افتد؟

حکومت اسلامی پیشکش، عدالت علوی (که همان عدالت اسلامی و قرآنی است؛ نه چیزی دیگر)، نیز پیشکشتان؛ بگذارید انسان در برابر چهار نفر بیگانه از اسلام و مطلّع از اوضاع، خجالت نکشد و بتواند اسم اسلام را بر زبان بیاورد!

عهدنامهٔ مالك اشتر و ژنرال دوگل

من این مطلب را از مرحوم علاّمهٔ جعفری (م: 1377ه‍ .ش.) - که یکی از متفکّران بزرگ و اسلام‌شناسان نمونه و علی‌شناسنان راستین و خدمتگزاران مجاهد دین حق بود در این روزگار - شنیدم و آن را برای ماندن در تاریخ تشیّع نقل می‌کنم. علاّمه جعفری می‌فرمود:

سال‌ها پیش، چند تن (ظاهراً از مردم لبنان)، «عهدنامهٔ مالک اشتر» را به زبان فرانسوی ترجمه کردند و برای ژنرال دوگل (متوفّای 1970م.)، فرستادند. ایشان پس از مدّتی نامه‌ای برای آقایان فرستاد... و در آن نوشته بود: من نمی‌دانم نویسندهٔ این «دستورنامه» کیست؛ امّا می‌دانم که برای ادارهٔ دنیا کافی است.

این است آن سرمایه‌های عظیم و بی‌مانند و آن ارزش‌های مغفول که پس پشت افکنده شد و ما گوش فلک را کر کرده‌ایم که شیعهٔ علی(ع) هستیم.

من وظیفهٔ شرعی و وجدانی و انقلابی و انسانی و اجتماعی خود می‌دانم که در فرصت‌های مناسب، حقایق دین و تعالیم قرآن مبین و اصول تربیت محمّدی و عدالت علوی و ماهیت «غدیر» و پیام اصلی «عاشورا» را در ضمن نوشتارها و رساله‌هایی در اختیار نسل جوان بگذارم.

من این نوشتار را به جوانان بی‌پناه ایران تقدیم می‌کنم:

از دختر و پسر، از دانشگاهی، حوزه‌ای و دیگر جوانان، جوانانی که عملکردهای ضدّ قرآنی و ضدّ علویِ شماری چپاولگرِ از خدا بی‌خبر و افکار شماری دیگر، بی اطّلاع از ماهیت اسلام محمّدیِ علوی (و برخی مشتبهُ الفکر و مجهولُ الهدف - تا اندازه‌ای)، رشته‌های ایمان با صلابت و استعمارشکن آنان را از هم می‌گسلد و باور مقدّس را - که در اثیر ابدیت، نور حیات آنان است - از دل‌های ساده و خوش‌باور ایشان می‌رباید و کجا که فرصت کتاب خواندن داشته باشند و بتوانند حقایق دین و سیرهٔ امیرالمؤمنین(ع) را خود به دست آورند؟ و ماهیت «حاکمیت اسلامی» را بشناسند؟!

مبلّغان مسلک‌های استعماری و باطل، مروّجان عقاید هجو و نفوذیان طرّار فرهنگی و اقتصادی و... ارزش‌های جاوید را مورد هجوم قرار می‌دهند. از آن روز که خون امیرکبیر و مَلِکُ المتکلّمین و شیخ محمّد خیابانی و بعدها نوّاب صفوی - و دیگر آزادگان و آزادی‌خواهان این سرزمین - بر زمین ریخت... تا امروزِ روز، ایران‌زمین از خون خشک نشده و انسان ایرانی از تشییع جنازهٔ شهید فارغ نگشته است.

و در برابر، کسانی به ریش این ملّت می‌خندند و به دلیل همدستی یا داشتن حاشیهٔ امن - که نفرین خدا بر آن باد - مال جامعه را می‌چپاولند و خون مردم را می‌مکند. اینان فاصلهٔ معیشتی‌ای پدید آورده‌اند که چه بسا در تاریخ سابقه نداشته است. آیا این است برادری اسلامی (إنّما المؤمنون إخْوَة)؟

و چه غریب است اسلام!

و چه مظلوم است امیرالمؤمنین(ع)! مظلوم حتّی به دست مدّعیان دوستی!

پی‌نوشت‌ها