هبوط از نگاه مفسّران و اندیشمندان عرفان اسلامی

«قرآن کریم» دربارهٔ انسان دیدگاه ویژه‌ای دارد و این دیدگاه، انسان را برتر از دیگر موجودات قرار می‌دهد. کیفیت خلقت انسان و دمیده شدن روح الهی در او و قرار دادن وی به عنوان خلیفه و جانشین خدا در زمین، سجدهٔ ملائک بر وی و آنگاه خوردن از درخت ممنوعه و به دنبال آن، هبوط و فرود آمدن وی از مکانت و منزلت بهشتی خود به منزل رنج و سختی و تنازع و تصادم، از اسرار و رموز پیچیده وجود آدمی است که نمی‌تواند صرفاً با اندیشهٔ سادهٔ بشری مورد مداقّه و فهم قرار گیرد؛ بلکه وحی باید به دستگیری اندیشهٔ بشری آید و او را در فهم این حقیقت پر رمز و راز، یاری دهد.

از آنجا که هبوط و مشتقّات این واژه در متون اسلامی و سایر کتب آسمانی به کار رفته است، در معنای آن میان مفسّران اختلاف نظر وجود دارد. عرفا نیز در این بحث تفسیر و نگاه خاصّ خود را دارند.

گفتنی است هرچند دربارهٔ موضوع هبوط به مناسبت آیات مربوط به آن در کتب تفسیری آمده است، امّا مفسّران تنها به معنای ظاهری آن اکتفا کرده و دربارهٔ آن، بحث قابل توجّهی مطرح ننموده‌اند و نیز به صورت مستقل به آن پرداخته نشده است.

مفهوم‌شناسی هبوط

هبوط مصدر ثلاثی مجرد از «هَبَط یهبط» و به معنای فرود آمدن و پایین آمدن است. راغب اصفهانی در «مفردات» می‌نویسد:

هبوط فرو افتادن به نحو قهر و اجبار را گویند؛ مانند فرو افتادن سنگ و زمانی که این واژه در مورد انسان استعمال شود، به عنوان استخفاف و خوار شمردن به کار می‌رود و حالت خواری شیء فرو افتاده را می‌رساند. بر خلاف انزال که خدا آن را در اموری به کار می‌برد که نشانهٔ شرافت آنها باشد؛ مانند انزال ملائکه، انزال قرآن، انزال باران... .۱

ابن فارس نیز آورده است:

واژهٔ هبوط دلالت بر سقوط و فروا فتادن می‌کند و این کلمه به عنوان مصدر به کار می‌رود.۲

ابن منظور نیز در این‌باره می‌نویسد:

هبوط در جایی به کار می‌رود که چیزی از مکانی بلند به مکانی پایین و پست فرو افتد.۳

با توجّه به منابع لغوی می‌توان گفت واژهٔ هبوط هرجا به کار رود، حکایت از پایین بودن رتبه و درجهٔ مخاطب آن دارد؛ در حالی که انزال و نزول، نشان از تشریف و تعظیم مخاطب آن دارد.

واژهٔ هبوط در آیات قرآن کریم

این واژه با مشتقّات آن هشت بار در قرآن کریم به کار رفته است که چهار مورد آن در ارتباط با هبوط آدم(ع) و فرو آمدن او و یک بار هم در مورد ابلیس است و موارد دیگر استفاده از این واژه مربوط به آدم و حوّا؟عهما؟ نیست.

داستان آفرینش آدم(ع) و سجدهٔ ملائکه بر ایشان و خلقت الهی آن حضرت و آفرینش حوّا و جایگاه رفیع آن دو در بهشت [برزخی] و نیز برخورد ابلیس با ایشان و حسادت به مقام آنها و خوردن از درخت ممنوعه و به دنبال آن، رجم ابلیس و هبوط آدم و حوّا

در آیاتی از قرآن کریم آمده است.

۱. در آیات 36 تا 38 «سورهٔ بقره» چنین آمده است:

«فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِیهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِینٍ * فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ * قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِیعًا... ؛

و شیطان آن دو را از آن [باغ] بلغزانید و آن دو را از آنچه در آن بودند، بیرون کرد و [به آنها] گفتیم: «[از مقام خویش] فرو آیید؛ در حالی که برخی از شما دشمن برخی [دیگر] هستید و برای شما در زمین، تا زمانی [معین]، قرارگاه و وسیلهٔ بهره‌برداری است.» و آدم از پروردگارش کلماتی را دریافت نمود و [خدا] توبهٔ او را پذیرفت [؛ چرا] که تنها او بسیار توبه‌پذیر [و] مهرورز است. گفتیم: «همگی از آن فرو آیید!»

۲. در آیهٔ 24 «سورهٔ اعراف» آمده است:

«قَالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِینٍ؛

[خدا] فرمود: «[از مقام خویش] فرو آیید؛ در حالی که برخی از شما دشمن برخی [دیگر] هستید و برای شما در زمین، تا زمانی [معین]، قرارگاه و وسیلهٔ بهره‌برداری است.»

۳. خدای متعال در آیهٔ 123 «سورهٔ طه» در این‌باره فرموده است:

«قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِیعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا یَأْتِیَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَایَ فَلَا یَضِلُّ وَلَا یَشْقَى؛

[خدا] فرمود: «هر دو از آن فرو آیید؛ در حالی که برخی از شما دشمن برخی دیگر هستید و اگر رهنمودی از طرف من برای شما آمد، پس هر کس که از هدایت من پیروی کند، پس گمراه نمی‌شود و به زحمت نمی‌افتد.»

همان‌گونه که ملاحظه می‌شود، آیات فوق از جریان هبوط آدم و حوّا؟عهما؟ به دنبال لغزش ایشان و نیز هبوط ابلیس از مقام منیع خود خبر می‌دهد.

هبوط در نگاه مفسّران

طبری می‌نویسد:

اخراج آدم و حوّا از بهشت و زندگی با عیش و نعمتی بود که در آن بودند.۴

فخر رازی آورده است:

بهشت آدم بهشت جاودان نبود؛ بلکه در زمین بود و در صدق معنای «اهباط إلی الأرض» گفته‌اند: اهباط به معنای انتقال از بقعه‌ای به بقعهٔ دیگر است. ضمناً بهشت آدم، بهشت جاودان نبود؛ بدین دلیل که اولاً: اگر کسی وارد آن شود دیگر خارج نمی‌گردد و ثانیاً: جنّة الخلد و بهشت جاویدان، جای غرور و فریب نیست و ابلیس را در آن راهی نمی‌باشد.۵

قرطبی در این‌باره می‌نویسد:

آدم و حوّا از بهشت به زمین رانده شدند؛ زیرا آن دو از زمین خلق شدند و باید خلیفه خدا در زمین می‌بودند و شیطان قصد داشت آنها را از مرتبه‌ای که در آن بودند ساقط نماید؛ چنان‌که خود از منزلتی که داشت سقوط کرده بود که البتّه او به مقصد و مراد خود نرسید.۶

وی در جای دیگر می‌نویسد:

اخراج آدم از بهشت و اهباط او، عقوبتی برای آدم نبود؛ چراکه اهباط پس از پذیرش توبهٔ او صورت گرفت. پس هبوط یا به جهت تأدیب او بود یا اینکه خواست بر رنج و محنت او بیفزاید. آنچه به نظر در این زمینه صحیح است این است که هبوط آدم و سکونت دادن او در زمین نشان از حکمت ازلی الهی در این مورد دارد که آن، انتشار نسل انسان در زمین و آزمایش شدن آنان و مکلّف شدن به تکالیف و ترتیب ثواب و عقاب اخروی بر آنها بود؛ چرا که بهشت و جهنّم محلّ تکلیف نیست. لذا وجوه یادشده سبب اهباط از بهشت بود.۷

صاحب «تفسیر المنیر» در این‌باره چنین می‌نویسد:

چون آن بهشتی که ایشان در آن ساکن بودند خارج از زمین نبود، پس مراد از هبوط، تنزّل معنوی و درجات بوده و واو جمع در «اهْبِطُوا» یا اشاره به آدم و حوّا و تمام ذرّیه و اولاد آن دو تا قیامت است یا مراد، آدم و حوّا و ابلیس است.۸

صاحب «تفسیر البرهان ضمن بیان روایاتی به مسئلهٔ هبوط از زبان امام جعفر صادق(ع) اشاره می‌کند:

... و چون آدم به زمین هبوط کرد، بر کوه «صفا» هبوط نمود و به همین جهت خدا فرمود: «إِنَّ اللهَ اصْطَفی آدَمَ...» و چون حوّا بر کوه «مروه» فرود آمد، «مَرْأَة» از آنِ او شد.۹

علّامه طباطبایی دربارهٔ استناد و از سیاق آیات در این‌باره چنین می‌نویسد:

سیاق آیات به ویژه ابتدای داستان آدم «إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً» چنین می‌نماید که آدم آفریده شد تا در زمین زندگی کند و سکونت ایشان [آدم و حوّا] در بهشت به جهت آزمایش آن دو بود تا زشتی‌ها را درک کنند و بر آنان آشکار گردد، آنگاه به زمین هبوط نمایند. راه استقرار در زمین چنین بود که برتری انسان بر ملائکه جهت شایستگی خلافت الهی ثابت شود و آخرین عامل برای استقرار در زمین و انتخاب حیات دنیوی، ظهور عورت بود که آن همان تمایل حیوانی انسان است و نقش ابلیس، تنها ظاهر کردن آن بود.

در حقیقت آدم و حوّا به عنوان فرد زمینی آفریده شدند تا زندگی خویش و حیات زمینی خویشتن را آغاز کنند و البتّه باید خصوصیات زندگی مادّی را درک می‌کردند که سکنا در بهشت و خوردن از درخت، به عنوان قضای الهی و آشنا شدن ایشان به حیات ارضی و دنیایی بود که البتّه عامل نزدیک شدن به درخت و خوردن از آن، وسوسهٔ شیطان بود.۱۰

با توجه به سخنان ارزشمند علّامه می‌توان از این ماجرا این‌گونه برداشت کرد: چون آدم و حوّا؟عهما؟ راحتی و بی‌دردی در بهشت را دیدند، تصمیم گرفتند به رغم رنج و سختی و مشکلات موجود در زمین و حیات زمینی، به زمین فرود آیند تا آنجا را سکّوی

پرواز به مقام‌های عالیه و درجات معنوی قرار دهند و این فرود را مقدمهٔ صعود خود قرار دهند. لذا تصمیم به خوردن از درخت ممنوعه گرفتند و از طرفی ابلیس که راهی به قوّهٔ عاقله آنها نداشت، در ذهن خود چنین تصوّر کرد که بیرون رفتن آن دو از بهشت و مواجه شدن با سختی و رنج زندگی در دنیا نوعی انتقام از آن دو است. از این‌رو هر دو طرف با دو هدف جداگانه، راهی مشخّص را در پیش گرفتند؛ آن هم خروج از بهشت [برزخی]. پس همان‌طور که علّامه می‌نویسد، هدف آفرینش انسان که خلیفهٔ الهی بودن در زمین بود، تحقّق یافت. با این دید، دیگر هبوط نسبت به آدم و حوّا؟عهما؟ نه توهین و خوار شمردن که عین احترام و رساندن به هدف متعالی آن دو تلقّی می‌گردد. با این برداشت دیگر مسئلهٔ گناه و یا ترک اولی منتفی می‌گردد.

از آنچه گذشت، درمی‌یابیم که اکثر قریب به اتّفاق مفسّران معتقدند ماجرای آدم و حوّا؟عهما؟ و ابلیس و درخت ممنوعه و هبوط و بیرون آمدن از بهشت، یک واقعیت تاریخی بوده است. ضمن اینکه طبق این تفسیرها هبوط مادی نبوده است. چنان‌که پیداست، همهٔ مفسّران بیش از آنچه ذكر شد، نتوانستند در معنای آیات مطلبی بگویند و در نهایت بحث حکمت الهی و تنزّل معنوی و رسیدن به آمادگی برای زندگی دنیوی را مطرح کرده‌اند و حقیقت این است که هنوز این مطلب پر از رمز و راز است. البتّه واقعی بودن این ماجرا از آیات کاملاً قابل استنباط است. این را هم می‌توان گفت همین آیات و حقایق مطرح شده در آن، به گونه‌ای می‌تواند دارای زبانی سمبلیک هم باشد؛ بدین معنا که این ماجرا مانند بسیاری از داستان‌ها و ماجراهای تاریخی قرآن می‌تواند در طول تاریخ بشریت، هرچند با ظاهری متفاوت برای همگان اتّفاق افتد و انسان همواره و تا قیامت، با مثل چنین داستانی در درون و بیرون خود دست به گریبان خواهد بود.

به غیر از مفسّران یادشده، دیگر مفسّران نیز کم و بیش همین‌گونه سخن گفته‌اند و بسیاری از آنان تنها به ترجمهٔ واژگان پرداخته یا مباحثی دربارهٔ گناه و عصمت و اینکه بهشت آدم چگونه بهشتی بوده، مطرح نموده‌اند و مطلبی دربارهٔ اینکه هبوط و حقیقت آن چیست، نگفته یا نتوانسته‌اند بگویند. برخی تصریح به معنوی نمودن هبوط نموده‌اند که تا حدودی به بیان هبوط پرداخته شده است؛ امّا در هر حال مطلب پر از رمز و راز باقی می‌ماند.

آنچه از تفسیر مفسّران و بررسی آیات مربوط به آدم و آفرینش او برمی‌آید، این است که پس از وسوسهٔ شیطان، زمینهٔ خروج آدم و حوّا؟عهما؟ از منزلت خود فراهم شد و پس از آن عدم شایستگی آدم برای ماندن در بهشت پیش آمد و نتیجهٔ آن، فرود آمدن آن دو از محیط آرام و کانون آسایش و بی‌درد و رنج بهشت به محلّ زحمت و مشقّت و جایگاه نزاع‌ها و عداوت بود.

دربارهٔ جمع آمدن خطاب «اهْبِطُوا» باید گفت این خطاب شامل ابلیس نیز هست. این دلیل بر آن است که ابلیس پیش از این و پس از استکبار از سجده برای آدم از بهشت خارج شد؛ امّا دوباره در آن نفوذ کرد. نتیجه گرفته می‌شود که او دو نحو هبوط داشت: ۱. هبوطی از منزلت و جایگاه فرشتگان و ۲. هبوطی از بهشت به عنوان مسکنی موقهت که برای اغوای آدم و حوّا؟عهما؟ به آن راه پیدا کرده بود.۱۱

آنچه به عنوان هبوط در آیهٔ محلّ بحث مطرح است، هبوط انسانیت از عالم بالا به نشئهٔ طبیعت است و چنین هبوطی را شاید بتوان از آیات و روایات دیگری نیز استفاده کرد؛ از جمله از آیهٔ «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ * ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِینَ»۱۲ که در عین دلالت بر اینکه انسانیت انسان در مرتبه‌ای که در آن قرار دارد، از قوامی احسن برخوردار است، با توجّه به ذیل آیهٔ «ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِینَ» احتمال دارد به این نکته نیز اشاره داشته باشد که آن هنگام که انسان به نشئهٔ طبیعت روی می‌آورد، در حقیقت به اسفل سافلین هبوط می‌کند.۱۳

نکته‌ای را باید تذکّر داد و آن اینکه میان هبوط آدم و شیطان تفاوت وجود دارد؛ چون هبوط آدم همراه با پذیرش توبه و هبوط کریمانه بوده است؛ در حالی که امر به هبوط در مورد ابلیس، چون با رجم و طرد همراه بود، هبوط لعینانه است و شاید جمع بین این دو در خطاب، برای آدم ناگوار بود.۱۴

نکتهٔ دیگر اینکه چون در برخی آیات پس از امر به هبوط، آمدن هدایت الهی برای دستگیری انسان مطرح شده است «فَإِمَّا یَأْتِیَنَّكُمْ مِنِّی هُدًى»۱۵ می‌توان فهمید که پس از هبوط آدم و حوّا؟عهما؟ و شیطان و تحکیم عداوت بین او و انسان، ضرورت وحی و دین و نحوهٔ موضع‌گیری انسان در برابر آن لازم است.

البتّه امر به هبوط، همهٔ افرادی را که مشمول هبوط هستند، در بر می‌گیرد؛ لکن هبوط آدم و حوّا؟عهما؟ و ابلیس از جهات گوناگون متفاوت است؛ چنان‌که انگیزهٔ هبوط و برنامهٔ آنها بعد از هبوط نیز متفاوت است.۱۶

هبوط در نگاه عرفانی

برخی دیگر نیز با رنگ و بوی فلسفی و عرفانی، داستان خلقت آدم و هبوط او را تفسیر کرده‌اند که هرچند از جهت تأویل باطنی آیات شاید بتواند قابل قبول باشد، ولی تطبیق ظاهر آیات با چنین معانی عرفانی و فلسفی آسان نیست. در ادامه به برخی از این تفاسیر اشاره می‌شود:

بررسی کتب تفسیری دارای رنگ و بوی عرفانی، معمولاً ذهن انسان را به تمثیلی بودن داستان آدم و حوّا؟عهما؟ و هبوط ایشان می‌کشاند؛ از جملهٔ این تفاسیر نظریهٔ صدر المتألهین شیرازی است که در جلد سوم تفسیر خود پس از ذکر خلقت آدم چنین می‌نویسد:

برای هر غیبی، شهادت و برای هر ظاهری، باطنی است. پس فرود آمدن و بالا رفتن آن (نفس) بر طبق هبوط و عروج آدم(ع) است که در جهت تکمیل حکمت و اظهار قدرت [خداوند] است.

برخی از حکیمان در چگونگی خارج کردن نفوس از بهشت ارواح به جهت یک گناه چنین می‌گوید: همانا نفوس جزئی چون از عالمی که در آن بود هبوط کرد و به جهت گناهی که از پدر و مادرش سر زد، از مراتب عالیه فرود آمد، در دریای هیولی غرق و در امواج (تکثر‌) اجسام فرو رفت و به او گفته شد: بروید به طرف سایه‌ای که دارای سه شعبه است... .۱۷

سهروردی در تفسیری عرفانی از آدم و هبوط او، وجود را برزخ و عالم غیب و شهادت دانسته و ارسال و هبوط از عالم غیب به شهادت را محجوب شدن از عالم قرب عنوان می‌نماید.۱۸

ابن عربی نیز با نگاه عرفانی خود هبوط را همان تنزیل به عالم جسمانی، یعنی دنیا معنا می‌کند و می‌گوید هبوط به دنیا که همان جهت سفلا و پایین است، به سبب محدودیت، مستلزم عداوت بغضاء نیز هست.۱۹

ملّاصدرا در بیانی دیگر هبوط را به وجود بعد از عدم، یعنی پایین آمدن از آن به دنیا معنا می‌کند.۲۰

هرچند در سخنان نخستین صوفیان، تصویری که از آدم و هبوط ارائه گردیده است تقریباً همسان با روایات است، امّا از قرن چهارم هجری قمری، از وقایع مربوط به آدم نه به صورت ساده، بلکه به صورت رمز و تأویل سخن به میان می‌آید. این گفت‌وگو‌ها از منصور حلّاج آغاز می‌شود و در آثار ابن عربی به اوج خود می‌رسد.۲۱

ناگفته پیداست استنباط این معانی از آیات قرآن کریم چندان آسان نیست و تحمیل ذهنیت‌های فلسفی و عرفانی بر آیات قرآن کریم، شیوهٔ تفسیری صحیحی به نظر نمی‌رسد. هرچند قرآن تحمّل معانی گوناگون و وجوه مختلف را دارد، امّا این مطلب نباید به معنای راه دادن هر معنایی به آیات قرآن و تحمیل عقاید و اندیشه‌های مختلف بر این کتاب الهی باشد و البتّه باید تلاش کرد تا معانی آیات قرآنی، هرچه بیشتر و بهتر روشن گردد؛ ولی با معیارها و موازینی که برای تفسیر این متن وحیانی معیّن شده است.

نتیجه

در این بحث معرفتی، کلامی و تاریخی پیچیده، فهمیدن مراد و مقصود قرآن از این‌گونه روایات دشوار است؛ زیرا این بحث در همهٔ ادیان گذشته مطرح بوده و با تحریف‌های صورت‌گرفته، پیچیدگی‌های آن بیشتر شده و متأسّفانه این تفكّرها بر روایات اسلامی نیز کم و بیش سایه افکنده است. بنابراین می‌توان چنین نتیجه گرفت که بهترین برداشت دربارهٔ هبوط و داستان حضرت آدم(ع) را باید از خود قرآن كرد و قرآن را حمل بر همان معانی ظاهری آن نمود؛ بدون آنکه از قصّه‌ها و روایات نامعتبر استفاده شود. همچنین تأویل‌ها و تمثیل‌های عرفانی را هرچند می‌توان به عنوان برداشتی دیگر از آیات قرآن مطرح نمود، امّا نمی‌توان آنها را گونه‌ای از تفسیر قرآن به شمار آورد.

آمادگی انسان برای حیات زمینی مراحلی پیش از ورود به آن را می‌طلبید که خدا آنها را در آیات مختلف ترسیم نموده است. تا زمانی که دلیلی بر صرف نظر از ظهور آیات نباشد، نمی‌توان آن را برخلاف ظاهر حل نمود. در صورتی که تعبّد به ظاهر، به امر خلاف عقل منتهی نشود، هیچ منعی در تعبّد به ظاهر آیات نیست و در اینجا دلیلی بر حمل بر خلاف ظاهر وجود ندارد.

پی‌نوشت‌ها