تفسیر خانواده در سورهٔ انسان

«سورهٔ دهر» یا «سورهٔ انسان» از سوره‌هایی است که شأن نزول آن به خاندان عصمت و طهارت باز می‌گردد. سوره‌ای که عنوان می‌کند اساس انسانیت و معنای حقیقی انسان بودن، فراموش کردن خواست خود، مقدّم کردن خواستهٔ خداوند و بخشش و سخاوت است. بخششی که قطعاً از سوی خداوند متعال بی‌پاسخ نمی‌ماند.

در خلال مطالعهٔ روایات معصومان؟عهم؟ از تفسیر این سورهٔ مبارکه، به اشعاری منسوب به حضرت زهرای مرضیه؟عها؟ و امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب(ع) برمی‌خوریم که تصویری زیبا از انسان و خانواده به تصویر می‌کشد؛ اشعاری که حاوی نکاتی خواندنی و مهم است؛ امّا با این حال در بسیاری از تفاسیر و ذکر شأن نزول‌ها نادیده انگاشته شده و درج نگشته است.

در این مقاله بر آنیم که با بیان بخش‌های مهمّ این اشعار، خانواده‌ای که اهل بیت؟عهم؟ ترسیم کرده‌اند، معرّفی کنیم. باشد که رهرو آنان شویم.

شأن نزول سورهٔ انسان

این سوره که با عبارت «هل أَتَی» آغاز می‌شود و به همین نام نیز مشهور است، بعد از این ماجرا نازل شد:

امام علی بن موسی الرضا(ع) تعریف می‌کنند که حسنین؟عهما؟ بیمار شدند. به پیشنهاد رسول خدا(ص) قرار شد که علی بن ابی‌طالب(ع)، حضرت زهرا؟عها؟ و فضّه خدمتکار باوفای برترین بانوی اسلام، سه روز روزه نذر کنند.

با این نذر، حسنین؟عهما؟ شفا یافتند و بدین ترتیب، هر پنج نفر روزه گرفتند. در همان روز اوّل، حضرت علی(ع) به بازار رفتند و مقداری جو خریدند و حضرت فاطمه؟عها؟ پنج قرص نان از آن درست کردند. درست در لحظهٔ افطار مسکینی بر در خانه ایستاد و گفت:

سلام بر شما ای خاندان محمّد! مسکینی از اولاد مسلمانان هستم. مرا طعام دهید. خدا شما را با نعمت‌ های بهشتی طعام بدهد!

با این درخواست، هر پنج نفر، نان‌های خود را به امید رحمت خداوند به مسکین بخشیدند و با آب افطار کردند و خوابیدند. روز دوم نیز به همین منوال گذشت و هر پنج نفر نانشان را به یک یتیم بخشیدند و روز سوم به یک اسیر.

در پی این ماجرا سورهٔ انسان نازل شد.1 پس از این، خداوند به مدّت هفت روز این خانواده را مهمان مائدهٔ آسمانی کرد.2

چگونه خانواده‌ای باید بود؟

سورهٔ انسان خواندنی است؛ امّا تفسیر این سوره آن‌قدر زیباست که نمی‌توان نخوانده رهایش کرد. در تفسیر این آیه، به اشعاری اشاره شده که که در آن انسانی که می‌بایست بود، معنا گشته است.

در کتب تفسیری آمده است که وقتی نخستین روز، مسکین در خانهٔ اهل بیت؟عهم؟ را کوبید، حضرت امیر مؤمنان(ع) لقمهٔ خویش را زمین گذاشتند و به حضرت زهرا؟عها؟ با ابیاتی چنین فرمودند:

«فَاطِمُ ذَاتَ الْمَجْدِ وَ الْيَقِينِ

يَا بِنْتَ خَيْرِ النَّاسِ أَجْمَعِينَ‌

أَ مَا تَرَيْنَ الْبَائِسَ الْمِسْكِين

جَاءَ إِلَی الْبَابِ لَهُ حَنِينٌ‌

يَشْكُو إِلَی اللَّهِ وَ يَسْتَكِينُ

يَشْكُو إِلَيْنَا جَائِعاً حَزِين... ؛

«ای فاطمه! ای انسان با عزّت و صاحب یقین!

ای دختر کسی که از همهٔ انسان ها برتر است!

آیا آن انسان فقیر مستمند را می‌بینی؟

که محزون و غمگین به در خانهٔ ما آمده است

و به پیشگاه خداوند شکایت می‌کند و از فقر خویش می‌نالد؟

و در حالی که گرسنه و غمگین است، مشکل خویش را برای ما بر زبان می‌آورد

هر انسانی در گرو عمل خویش است

هر کس کار نیکی انجام دهد، خیر بسیار می‌بیند

و جایگاه او در بهشتی خواهد بود که در گرو اعمال نیک است

و خداوند آن را بر بخیل حرام گردانیده است.

انسان بخیل، غمگین خواهد بود

و آتش دوزخ او را روانهٔ «سجّین» (نام یک وادی در دوزخ) می‌کند...»

و حضرت فاطمه زهرا؟عها؟ در پاسخ همسرشان فرمودند:

«أَمْرُكَ سَمْعٌ يَا ابْنَ عَمِّ وَ طَاعَةٌ

مَا بِيَ مِنْ لُؤْمٍ وَ لَا وَضَاعَةٌ... ؛

ای پسرعموی من! امر تو را بر روی چشم می‌گذارم و می‌پذیرم و کاملاً مورد قبول من است

من انسانی فرومایه و پست نیستم؛

چرا که از سرچشمهٔ عقل و لیاقت تغذیه شده‌ام

و امیدوارم اگر در هنگام گرسنگی خویش، شخصی را سیر کنم،

به گروه نیکان ملحق شوم و به جمع خوبان بپیوندم

و با شفاعت وارد بهشت شوم.»

چقدر زیباست خطاب اهل بیت؟عهم؟ نسبت به همدیگر و احترامی که فاطمه زهرا؟عها؟ برای ولیّ خویش و احترام متقابلی که حضرت امیر(ع) برای کفوّ خویش قائلند. نه در سخنان حضرت امیر مؤمنان(ع) اجبار و زورگویی دیده می‌شود و نه در سخنان حضرت زهرا؟عها؟ بویی از خودرأیی و عصیان. سراسر سخنان آنان به برجسته کردن نقاط قوّت اخلاقی همدیگر و بازگویی اهمّیت و ارجحیت آخرت بر دنیا باز می‌گردد و سراسر بازتابی از عشق و علاقهٔ آنان به یکدیگر است.

پس از این گفت‌وگو، اعضای خانواده و البتّه شاگرد بانوی دو سرا، فضّه همگی طعام خود را به مسکین می‌بخشند.

روز دوم نیز حضرت امیر(ع) در هنگام افطار با دیدن یتیم دوباره لقمهٔ خود را پایین آوردند و سرودند:

«فَاطِمُ بِنْتَ السَّيِّدِ الْكَرِيمِ

بِنْتَ نَبِيٍّ لَيْسَ بِالزَّنِيمِ‌

قَدْ جَاءَنَا اللَّهُ بِذَا الْيَتِيمِ

مَنْ يَرْحَمِ الْيَوْمَ فَهُوَ رَحِيم... ؛

ای فاطمه! ای دختر سرور بخشنده!

ای دختر پیامبری که دارای اصل و نسب است!

خداوند این یتیم را برای ما فرستاده است

هرکس امروز در حقّ این یتیم مهربانی کند،

آن شخص، انسان بخشنده‌ای قلمداد می‌شود

و جایگاه او در بهشت خرّم خواهد بود...»

و حضرت زهرا؟عها؟ پاسخ گفتند:

«فَسَوْفَ أُعْطِيهِ وَ لَا أُبَالِي

وَ أُوثِرُ اللَّهَ عَلَی عِيَالِي... ؛

به وی طعام خواهم بخشید و هیچ اهمّیتی به گرسنگی خودم نمی‌دهم.

و خداوند را بر خانواده‌ام ترجیح می‌دهم...»

در این ابیات به وضوح مشاهده می‌کنیم که خانوادهٔ دیندار می‌بایست خواست خداوند را بر خواست خود و خانواده مقدّم بدارد؛ حتّی اگر خواست خداوند متعال سبب به سختی افتادن اعضای خانواده شود.

روز دوم نیز بدین نحو گذشت و روز سوم آمد. حضرت علی(ع) سه باره با دیدن در راه مانده، لقمه از دهان خود برداشتند و بر سفره گذاشتند و با خطاب مهربانی به همسر نورانی‌شان فرمودند:

«فَاطِمُ يَا بِنْتَ النَّبِيِّ أَحْمَدَ

بِنْتَ النَّبِيِّ سَيِّدٍ مُسَوَّدٍ

قَدْ جَاءَكِ الْأَسِيرُ لَيْسَ يَهْتَدِي

مُكَبَّلًا فِي غُلِّهِ مُقَيَّد... ؛

اى فاطمه! دختر پيامبر احمد

فرزند پيامبری که آقاى بزرگوارى است

اسیری راه گم کرده

و به غل و زنجیر کشیده شده، نزد تو آمده است

و بر در خانهٔ ما از گرسنگی شکایت دارد

که (امعاء و احشاء را) پاره پاره می‌کند

هرکس امروز طعام بدهد،

فردا آن را نزد خداوند بلندمرتبه و یگانه و یکتا خواهد دید.

کشاورز، همان چیزی را درو خواهد کرد که می‌کارد.

پس بدون هیچ منّتی، آن بنده را غذا بده.»

فاطمه زهرا؟عها؟ بی‌درنگ فرمودند:

«لَمْ يَبْقَ مِمَّا كَانَ غَيْرُ صَاعٍ

قَدْ دَبِرَتْ كَفِّي مَعَ الذِّرَاعِي‌

شِبْلَايَ وَ اللَّهِ هُمَا جِيَاعٌ

يَا رَبِّ لَا تَتْرُكْهُمَا ضَيَاع‌... ؛

از آنچه داشتیم، تنها یک پیمانه باقی ماند

و دستان من تاول زد و زخمی شد

به خدا سوگند! دو فرزند من گرسنه هستند

خداوندا! آن دو را گمگشته رها مکن

پدرشان دست خیر دارد و بسیار کار خیر و نیک انجام می‌دهد

او بازوانی ستبر و قدرتمند دارد و بسیار بخشنده و کریم است.»3

پس دست به سفره بردند و آنچه بر سر سفره بود، به آن اسیر دادند و شب را با گرسنگی به صبح رساندند و تا صبح روز بعد، بدون غذا ماندند. شعیب راوی این حدیث نقل می‌کند:

علی، حسن و حسین؟عهم؟ [صبح آن شب] نزد رسول خدا(ص) رسیدند؛ در حالی که آن دو از شدّت گرسنگی مثل جوجه می لرزیدند. هنگامی که رسول خدا(ص) آن دو را دیدند، فرمودند:

«ای ابا الحسن! حال و روز شما خیلی مرا ناراحت می کند؛ بشتاب، نزد فاطمه برویم.»

پس با شتاب رفتند. حضرت فاطمه؟عها؟ در محراب بودند و از شدّت گرسنگی چشم‌هایشان گود افتاده بود. هنگامی که رسول خدا(ص) ایشان را در آن حالت دیدند، وی را در آغوش گرفتند و فرمودند:

«وای بر من! سه روز است که شما در این حالت هستید؟!»

پس جبرئیل امین(ع) فرود آمد و عرض کرد:

«ای محمّد! آن را بگیر. گوارایت باد آنچه در میان خانوادهٔ تو رخ نمود.» حضرت(ص) فرمود: «چه چیزی را بگیرم؟»

و سورهٔ انسان نازل شد:

«هَلْ أَتَی عَلَی الْإِنسَانِ حِینٌ مِّنَ الدَّهْرِ لَمْ یَكُن شَیْئًا مَّذْكُورًا... إِنَّ هَذَا كَانَ لَكُمْ جَزَاء وَكَانَ سَعْیُكُم مَّشْكُورًا؛4

آیا زمانی طولانی بر انسان گذشت که چیز قابل ذکری نبود... این [پاداش] برای شماست و کوشش شما مقبول افتاده است.»

آری؛ خلوص و همدلی، رضایت الهی را در پی دارد. سورهٔ انسان به ما می‌آموزد:

«لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْ‌ءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَليم؛5

هرگز به [حقیقتِ] نیکی [به طور کامل] نمی‌رسید تا از آنچه دوست دارید، انفاق کنید و آنچه از هر چیزی انفاق می کنید [خوب یا بد، کم یا زیاد، به اخلاص یا ریا] یقیناً خدا به آن داناست.»6

پی‌نوشت‌ها

در شادی صبور باش!