ما اصحاب هبوطیم

واژهٔ «هبوط» مقابل «عروج» به معنی فروشدن، به زیر آمدن، نازل شدن و سقوط از بلندی است و در اصطلاح، ناظر بر ماجرای خروج آدم و حوّا؟عهما؟ از بهشت و استقرار در زمین است؛ چنان‌که آیهٔ مبارکه می‌فرماید:

«فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كانا فيهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى حين؛1

پس شیطان آنها را به لغزش افکند (تا از آن درخت خوردند) و (بدین عصیان) آنان را از آن مقام بیرون آورد و گفتیم که (از بهشت) فرود آیید که برخی از شما با برخی دیگر دشمنید و شما را در زمین تا روز مرگ، قرارگاه و بهره خواهد بود.»

پیش از آدم و حوّا؟عهما؟ دستور هبوط و خروج از آستان قرب الهی، برای ابلیس نیز صادر شده بود. آن هنگام که در صبحگاه آفرینش و پس از صدور فرمان سجده بر آدم(ع) استکبار ورزیده بود، فرمود:

«قالَ فَاهْبِطْ مِنْها؛2

از آن مقام و مرتبت فرود آی!»

هبوط ابلیس به دلیل استکبارورزی و سرپیچی از فرمان، قرین با «لعنت الی الابد» بود. نوعی رانده شدن، به نحو خاص از رحمت الهی؛ چنان‌که فرمود:

«وَ إِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتي إِلى يَوْمِ الدِّين‏؛3

بر تو باد لعنت من تا روز قیامت (الی الابد).»

«قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجيم‏؛4

خداوند با قهر و عتاب فرمود: «خارج شو که تو راندهٔ درگاه ما شدی.»

چنانچه جناب آدم(ع) از در توبه و انابه و استغفار وارد نمی‌شد و طلب عفو و بخشش نمی‌کرد، او هم راندهٔ الی الابد می‌شد.

«آدم(ع) از پروردگارش کلماتی را دریافت کرد [و با آن به درگاه پروردگار توبه نمود.] آنگاه (خداوند) بر او لطف و توجّه نمود و [توبه‌اش را پذیرفت]؛ زیرا او بسیار توبه‌پذیر و مهربان است.»5

از آن هنگامه، «هبوط» در هیئت سنّتی ثابت ظاهر شد؛ دور افتادن از رحمت و آستان قرب حضرت حق، واسپس رویگردانی از فرمان آسمان و روی آوردن به عصیان و نافرمانی.

در بیان اقرار و انابهٔ جناب آدم(ع) عبارات و اقوال گوناگونی نقل شده است. امام محمّدباقر(ع) فرمودند:

«جناب آدم خطاب به حضرت حقّ فرمود: «لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَ بِحَمْدِكَ عَمِلْتُ سُوءاً وَ ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي وَ أَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِين...»6

در روایات رسیده از ائمّهٔ هدی؟عهم؟ عبارتی شبیه همین دربارهٔ انابهٔ حضرت آدم(ع) و بازگشت ایشان و طلب عفو وارد شده است.

گویی اعلام تکلیف و شرایع، در مرتبه‌ای به‌سان نردبانی، مجال دیگربار برکشیده شدن به آسمان قرب الهی را فراهم می‌آورند برای جملهٔ اصحاب هبوط و توبه‌کنندگان متمایل به بازگشت.

در پرسش از اوّلین و مهم‌ترین تکلیف پس از توبه و انابه، به مثابه مقدّمهٔ لازم پذیرفته شدن، «تجدید عهد» گسسته است.

چنان نبود که جناب آدم(ع) را بلافاصله به بهشت قرب حضور برگردانند. طیّ فرایندی، با راهنمایی و هدایت حضرت جبرئیل(ع) گذارش به سرزمینی افتاد که در آن دیار، اوّلین مسجد، یعنی «مسجد الحرام» و اوّلین خانهٔ خداوند، یعنی خانهٔ «کعبه» پایه‌گذاری شد. حجر الاسود به دست آن اوّلین پیامبر (آدم(ع)) در رکن خاصّ کعبه مستقر شد تا نشانی و بنیادی باشد برای تجدید عهد آدم و فرزندان ایشان تا الی الابد؛ پس از عهدشکنی‌ها و توبه و به قصد بازگشتِ دیگربار و امیدواریِ پذیرفته شدن و باریافتن دوباره در حضرت قرب الهی.

آیات مبارکهٔ 171 و172 از «سورهٔ اعراف» به عهدی اشاره دارند که خداوند در عالم ذرّ، از همهٔ آدمیان گرفته بود. تعبیر عهد الست از این آیت گرفته شده است:

«و به یاد آر هنگامی که خدای تو از پشت [صلب] فرزندان آدم ذرّیه آنها را برگرفت و آنها را بر خودشان گواه ساخت که آیا من پروردگار شما نیستم؟ همه گفتند: بلی، گواهی می‌دهیم. [خداوند چنین فرمود: مبادا] روز رستاخیز بگویید ما از این عهد غافل بودیم...»7

از این عهد با تعابیری، چون «عهد فطرت» و «عهد الست» یاد شده است.8

امام صادق(ع) فرمودند:

«میثاقی که از آنها گرفته شد، بر ربوبیت خداوند و نبوّت رسالتش و امامت امیرالمؤمنین و ائمّه؟عهم؟ گرفته شد.»9

جملگی فرزندان آدمی، در زمرهٔ «اصحاب هبوط» هستیم. اوّلین بار ابلیس و پس از وی، آدم و حوّا؟عهما؟ از عرش الرّحمان بر فرش الشّیطان هبوط کردند و پس از آنها یکی پس از دیگری، فرزندان و ذرّیهٔ ایشان هبوط کردند.

جناب آدم(ع) از ساحت قدسی و حضرت قرب خداوند فروغلتید و ما مبتلا شده به هبوط، از اصحاب این طایفهٔ بی‌شماریم. در ظاهر با پای خسته به صحن مسجد الحرام وارد می‌شویم و طواف می‌کنیم؛ امّا عهد گسسته شده را تجدید نمی‌سازیم. نه به ربوبیت تام و اتمام حضرت حق در تمامی شئون مادّی و معنوی اقرار آورده و پذیرایش می‌شویم،نه بر شریعت کامل رسول ختمی‌مرتبت(ص) پایداری ورزیده و عامل می‌شویم و نه ولایت و امامت ائمّهٔ هدی؟عهم؟ را گردن نهاده و عهد قلبی و عملی بر ایشان را پاس می‌داریم. اجازه می‌خواهم عرض کنم، ما فرزندزادگان جناب آدم(ع) از محضر و آستان قرب حضرت ولیّ الله، هبوط و مبتلای دوری و غفلت و غیبت شده‌ایم.

جملهٔ ماجرای غدیر و نزول آیت «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي‏ وَ رَضيتُ لَكُمُ الْإِسْلام»،10 جز یادآوری عهد الست و فطرت و اعلام ضرورت پاسداری و وفاداری دربارهٔ ولایت و امامت حضرت امیرالمؤمنین(ع) و فرزندان معصومشان؟عهم؟ نبود.

شهادت فرداً فرد ائمّهٔ هدی؟عهم؟ و سرانجام ابتلاء عصر حیرت و غیبت، گواه آشکاری است بر عضویت ما در جمع اصحاب هبوط؛ اگرچه میل به بازگشت در جان جمیع خلق عالم، به نحو عام و انسان‌ها، به نحو خاص به ودیعه گذارده شده است؛ میل فطری به کمال و قرب به حضرت محبوب لم یزلی. «راز مخفی هبوط» هم به همین بازگشت می‌کند: خواست خداوند حکیم برای ارتقا و ظهور کمالات و صفات به ودیعه نهاده شده، در انسان در اثر سیر و سلوک در زمین. این سیر اکمالی اوّلاً در آن بهشت برزخی آدم و حوّا؟عهما؟ محقّق نمی‌شد و آدمی، میدان ابتلاء و امتحان را

که نردبان مسیر اکمالی است، نمی‌یافت و جمیع فرزندان آدمی ضرورتاً در معیّت انسان کامل - حضرت ولیّ الله - به مراتب عالی کمالی دست می‌یافت؛ مشروط به آنکه از زمرهٔ اصحاب هبوط خارج و در دایرهٔ ولایت، امامت و محبّت ایشان وارد شده بودند.

تمامی آثار فاخر هنری، انعکاس میل فطری انسان به کمال و شرح فراق و دوری از آستان قرب حضرت خداوندی است. جناب مولانا افتتاح دفتر سترگ مثنوی را با بیان درد و سوز و فراق و میل به بازگشت آغاز می‌کند.

بشنو از نی چون شکایت می‌کند

از جدایی‌ها حکایت می‌کند

کز نیستان تا مرا ببریده‌اند

در نفیرم مرد و زن نالیده‌اند

یا به زبان جناب حافظ شیرازی:

نمازِ شامِ غریبان چو گریه آغازم

به مویه‌هایِ غریبانه قِصّه پردازم

به یادِ یار و دیار آن چنان بگریَم زار

که از جهان ره و رسم سفر براندازم

من از دیار حبیبم نه از بِلاد غریب

مُهَیمِنا به رفیقانِ خود رسان بازم

خدای را مددی ای رفیقِ ره تا من

به کوی میکده دیگر علم برافرازم

جان جمیع فرزندان آدمی محزون است؛ آکنده از «حزن مقدّس». این حزن در کشاکش زندگی این جهانی مادّی و عقل معاش، جزئی پوشیده و مخفی می‌ماند؛ همان که ابلیس آن را در چشم آدمی آراسته و او را از رفتن باز می‌دارد تا آنکه سرمایهٔ عمرش در میان اصحاب هبوط بر باد رود.

ای نسیم سحری بوی نگارم به من آر

تا من از شوق، قفس را همه در هم شکنم

خنک آن روز که پرواز کنم تا بر یار

به هوای سر کویش پر و بالی بزنم

والسّلام

شنبه 31 شهریورماه 1403ه‍ .ش.

سالروز میلاد پیامبر رحمت(ص) و امام صادق(ع)

پی‌نوشت‌ها