بهداشت روانی در خانواده

برگرفته از دیدگاه‌های روانشناسی و اسلام با رویکرد فرهنگ ایرانی

دکتر مهرانگیز شعاع کاظمی - طاهره سادات هاشمی

ارتباط کلامی و غیر کلامی صحیح

در ایجاد فضای نشاط‌انگیز و فرح‌بخش در محیط خانواده، شیوهٔ ارتباط کلامی و غیر کلامی نقش عمده‌ای دارد.

ارتباط کلامی در عین حال که ساده‌ترین نوع از مناسبات است، یکی از شایع‌ترین و تاثیرگذارترین آنهاست. این ارتباط به نوبهٔ خود دربرگیرندهٔ دو پدیدهٔ «خوب سخن گفتن» و «سخن خوب گفتن» است که اوّلی ناظر بر روش و دومی ناظر بر محتواست. گفت‌وگوی مؤدّبانه و احترام‌آمیز همسران با یکدیگر و بهره‌گیری از روش مؤثّر و سازنده برای ارتباط کلامی، مصداق کامل خوب سخن گفتن تلقّی می‌شود. زمانی هم که همسران مضامین ارزشمند و مفیدی را به یکدیگر منتقل می‌کنند، از سخن خوب گفتن محسوب می‌شود. زمینه‌سازی و اقدام به گفت‌وگوی فعّال محبّت‌آمیز عاطفی هیجانی و همراه با احترام، از وظایف اخلاقی و انسانی ارکان خانواده و زن و شوهر است. تحقیقات میدانی و تجربی نشان داده است که عواطف مثبت و تعامل محبّت‌آمیز، به ارزیابی مثبت از دیگران می‌انجامد و عواطف منفی در برخوردها به ارزیابی منفی منجر می‌شود. کسی که در ارتباطات و تعاملات خود، به تعریف و تمجید صادقانه و محبّت‌آمیز از ما می‌پردازد، در ما شادمانی و نشاط درونی ایجاد می‌کند. به عکس کسی که انتقاد غیر منصفانه دارد و تمجید ابلهانه از ما می‌کند، موجب ناراحتی و خشممان می‌گردد.از این‌رو یکی از اموری که در یک تعامل اجتماعی جذّاب و دل‌انگیز دخالت دارد، عواطف مثبت و شیوهٔ آغاز گفت‌وگو و تعامل با افراد است.1

توصیه به گفت‌وگو ی محترمانه، مؤدّبانه، گفت‌وگو با آهنگ صدای ملایم و دلنواز، صدا زدن همدیگر با زیباترین نام، سپاسگزاری اعضای خانواده از همدیگر، سپاسگزاری همسران از یکدیگر، پرهیز از تمسخر همدیگر و پرهیز از گفت‌وگوی پنهانی و توصیه به پرهیز از کلمات رکیک و زشت، همگی در راستای ایجاد محبّت و نشاط در محیط خانواده است.2 در همین زمینه خداوند می‌فرماید:

«... وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ؛3

صدایت را بلند نکن و آرام گفت‌وگو کن. به درستی ناهنجارترین صدا صدای الاغ است.»

همچنین در جای دیگر فرموده است:

«... لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِّن قَوْمٍ عَسَىٰٓ أَن يَكُونُواْ خَيْرًا مِّنْهُمْ وَلَا نِسَآءٌ مِّن نِسَآءٍ.. ؛4

هیچ فردی نباید دیگری استهزاء کند. چه بسا ممکن است مسخره‌شونده بهتر از مسخره‌کننده باشد و نباید هیچ زنی زن دیگری را مسخره نماید.»

و نیز در جای دیگری

از قرآن آمده است:

«وَٱلَّذِينَ هُمْ عَنِ ٱللَّغْوِ مُعْرِضُونَ؛5

کسانی که از حرف‌های باطل و زشت پرهیز می‌کنند.»

شوخی و مزاح؛ یکی از عوامل شادی‌بخش و سرور آفرین

شوخی موجب انبساط خاطر و ایجاد انرژی مثبت بوده و این دو بر شادابی و نشاط روانی افراد لازم و مفید هستند. شوخی حالتی مثبت در ذهن است. موقعی ایجاد می‌شود که فردی موضوعی ناهمخوان و غیر منتظره یا سرگرم‌کننده بگوید. شوخی موجب ایجاد خلق مثبت بوده و شادی‌آفرین است.

شوخی می‌تواند فشار روانی و استرس‌ها را کاهش دهد. شوخی هیجان قوی و مثبت ایجاد می‌کند و موجب به وجود آمدن تصویری جذّاب و دوست‌داشتنی از افراد می‌گردد. شوخی از سنّت‌های اجتماعی است که می‌توان آن را به عنوان منبعی قوی برای پیوستگی‌ها و دلبستگی‌های اجتماعی قلمداد کرد.6 کمتر جامعه و ملّتی را می‌توان یافت که در ارتباطات مردم آن، چیزی به نام شوخی وجود نداشته باشد. لازمهٔ زندگی اجتماعی و داشتن ارتباط‌های سالم و فرح‌بخش، مزاح است. خستگی جسم و روح با تفریحات سالم و مضاف و لطیفه‌گویی برطرف می‌شود. پرداختن به نشاط روحی و شادابی روان، در سایهٔ لطایف و ضرایب امری طبیعی و مقبول و مورد حمایت شرع و دین هم هست.7 امام صادق(ع) فرمودند:

«هیچ مؤمنی نیست؛ مگر اینکه در او دعابه است.» راوی از امام پرسید: دعابه چیست؟ حضرت فرمودند: «یعنی مزاح و شوخی.»8

شوخی کردن اگر در حدّ و مرز مجاز و معقول باشد، شادی‌آور است و شاد کردن مردم به فرمودهٔ حضرت رسول(ص) کاری پسندیده است. در روایات از ادخال سرور در دل اهل ایمان تمجید شده است:

«از محبوب‌ترین کارها نزد خدای متعال وارد ساختن شادمانی بر دل مؤمنان است.»9

البتّه رعایت حدّ و مرز و اعتدال در هر امری، حتّی شوخی کردن و خنداندن لازم بوده و افراط و زیاده‌روی، حتّی در بذله‌گویی و مزاح می‌تواند مخرّب باشد. افراد مختلف ظرفیت‌های متفاوتی دارند. بنابراین می‌بایست حدود رفتارهای خود را بر اساس ظرفیت اشخاص گوناگون تنظیم نمود تا از ایجاد کینه و کدورت پرهیز شود.

علاوه بر این، شوخی و مزاح تا زمانی جایز است که شکل تمسخر و تحقیر دیگران را به خود نگیرد؛ چرا که این مورد نه تنها فواید مثبت فرح‌بخش شوخی را ندارد، بلکه عکس آن عمل کرده و روابط را تخریب می‌کند. خنده و شوخی موجب کاهش اضطراب می‌شود. روانشناسان معتقدند اعضای خانواده و به خصوص همسران باید ر بحران‌ها و مشکلات زندگی یکدیگر را شاد کنند

خنده و شوخی یکی از اصلی‌ترین عوامل بی‌ عوامل برقراری روابط مؤثّر در خانوادهٔ شاد سرزندهٔ موفّق و پایدار است. شوخی‌های کلامی از جمله عوامل تحکیم روابط در خانواده است. بنابراین هنگامی که بار منفی مشکلات و فشارهای روحی با بار مثبت و فضای شاد خنثی می‌شود، کانون چنین خانواده‌ای، آرام، بدون تنش و دغدغه خواهد بود

اوقات فراغت

فعّالیت‌های اوقات فراغت منبع بسیار خوبی برای ایجاد شادمانی هستند. تفریح و مسافرت از جمله برنامه‌هایی هستند که در افزایش روحیه و طراوت خانواده و اعضای آن، تأثیر مطلوبی دارد. مطالعات تجربی انجام شده توسّط پژوهشگران نشان می‌دهد که تفریح و مسافرت، در ایجاد عاطفهٔ مثبت و با نشاط، تأثیر زیادی دارد؛ برای مثال تمرینات بدنی و پیاده‌روی سریع دَه دقیقه‌ای موجب می‌شود افراد تا ساعت‌ها سرحال و شاد باشند.

لوین سان و گراف در روش درمانی خود به نام درمان با «فعّالیت‌های شادی‌بخش» کشف کردند که فعّالیت‌های شادی‌بخش مثل پیاده‌روی و تمرین‌های بدنی، حالت عاطفی افراد را تا پایان روز، تحت تأثیر قرار می‌دهد. در تحقیق دیگری نیز به دست آمد که ارتباط با دوستان، خوردن غذا و نوشیدنی قدم زدن در طبیعت، ارتباط جنسی، بازی، فعّالیت‌های فرهنگی و تفریحی، بر عواطف مثبت تأثیر انکار نشدنی دارد. تفریح می‌تواند موجب شادی افراد باشد؛ از آن رو که تفریح بر خلاف ارتباطات، شغل و شخصیت ما که تحت کنترل ماست و به آسانی قابل تغییر است، اهمّیت زیادی در افراد دارد.

لو و آرگابل دریافتند بزرگسالان انگلیسی‌ای که فعّالیت‌های تفریحی جدّی داشتند نسبت به افرادی که آن فعّالیت‌ها را نداشتند، شادتر بودند. در تحقیق دیگری که توسّط ریج و زاتر انجام گردید مشخص شد که فعّالیت‌های تفریحی، قوی‌ترین منبع برای رضایت از زندگی هستند و کسانی که به فعّالیت تفریحی مطلوب می‌پردازند، تجارب لذّت‌بخششان افزایش یافته و زندگی شادی را احساس می‌کنند.10

از منابع مهمّ انرژی و نشاط، بستر بکر طبیعت و کوه و صحرا می‌باشد. زندگی ماشینی، آلودگی صوتی، آلودگی هوا و شلوغی زندگی شهرنشینی، مشکلات سنگینی را بر دوش انسان قرار می‌دهد که گاهی کمر انسان را زیر این‌همه بار خم می‌کند. یکی از علّت‌های مهمّ آیات سیر و سفر در «قرآن»، بهره‌گیری

انرژی مثبت و روحیهٔ با نشاط از طبیعت می‌باشد. اعضای خانواده می‌توانند در دامن طبیعت از کنار هم بودن لذّت ببرند و با دیدن مناظر و انجام فعّالیت‌های نو، تجارب جدید کسب کنند و این موجب ارتقاء روحیه و شادی آنها خواهد شد.

دید و بازدید

یکی از موثّرترین و مهم‌ترین عوامل در ایجاد روحیهٔ مثبت و سلامت روان افراد، مراوده با دوستان و خویشاوندان است. به همین دلیل در روانشناسی توصیهٔ اکید بر گسترش روابط اجتماعی با افراد سالم و لایق و دوری از قطع ارتباط و ترک دیگران دارد. دید و بازدید آثار تربیتی روانشناختی دینی - معنوی - اجتماعی و حتّی مادّی فراوانی دارد. تبادل روحیه و شادی و انرژی که در روابط با دوستان و آشنایان صورت می‌گیرد، تأثیرات مثبت روانی و جسمانی زیادی دارد که موجب افزایش سلامت جسمی و روانی می‌گردد. پیامبر گرامی اسلام(ص) در این زمینه فرموده‌اند:

«هر کس دوست دارد که عمرش طولانی و روزی‌اش زیاد شود تقوای الهی پیشه کند و صله رحم نماید.»12

از آثار ارتباط با بستگان آن است که افراد می‌توانند مسائل خود را با یکدیگر مطرح کرده و انواع کمک‌های فکری جانی و مالی را با یکدیگر تبادل کنند. حمایت عاطفی و روانی که افراد می‌توانند از یکدیگر به عمل آورند موجب اطمینان خاطر قلب افراد می‌گردد به این ترتیب از طریق رفت و آمد با آشنایان هم روحیه خانواده ارتقا می‌یابد و هم مشکلات خانواده تا حد زیادی حل و فصل می‌گردد.

مثبت‌نگری و مثبت‌گرایی

به جهت اهمّیت و ارزش بالای تفکّر و اندیشهٔ مثبت بر روی سلامتی و آسایش روح و روان جامعه، مبحث مثبت‌اندیشی و خوش‌بینی، از اهمّیت و جایگاه والایی برخوردار است. خوش‌بینی از جمله نشانه‌های سلامت روانی افراد است.

تأثیر مثبت‌نگری بر حیات فردی و خانوادگی و اجتماعی به قدری است که روانشناسان با راه‌اندازی نهضتی با نام روانشناسی مثبت، سعی در اشاعهٔ فرهنگ مثبت‌گرایی میان عموم مردم دارند. پیش از آنکه ذهن بشر به آثار و برکات این مسئله پی ببرد، دین مبین اسلام و پیشوایان گرامی آن در رفتار، سیره و سخنان خود، دوری از منفی‌گرایی و بدبینی و استقبال از مثبت‌نگری را گوشزد کرده و نشان داده‌اند. همسرانی که نگرش مثبتی نسبت به خود و دیگران دارند، نسبت به همسرانی که نگرشی منفی به خود دارند، کمتردچار افسردگی می‌شوند و شادی زناشویی بیشتری را گزارش می‌کنند.13

بین خوش‌بینی و مقاومت در برابر اضطراب، رابطهٔ مثبت معناداری وجود دارد. افراد خوش‌بین در برابر اضطراب مقاوم‌تر از افراد بدبین هستند. همچنین بین خوش‌بینی و رضایت زناشویی، رابطهٔ مثبت و معناداری به دست آمده و زوجین خوش‌بین، از رضایت زناشویی بالاتری برخوردارند. زوجین خوش‌بین سازگاری بیشتری در زندگی گزارش می‌کنند و موفّقیت بیشتری در تحصیلات دانشگاهی دارند.

همچنین هنگام تعارض، از مهارت‌های حلّ مسئلهٔ بیشتری استفاده می‌کنند.

در متون روایی نقل شده است که حسن ظن و گمان نیک (خوش‌بینی)، از حسن ایمان ناشی می‌شود. هرچه ایمان انسان محکم‌تر و سینه‌اش از تیرگی و سیاهی سالم‌تر باشد، حسن ظنّ او بیشتر می‌شود.14

خوش‌بینی را می‌توان استفاده کردن از تمامی ظرفیت‌های ذهنی مثبت، نشاط‌انگیز، امیدوار کننده در زندگی، برای تسلیم نشدن در برابر عوامل منفی ساختهٔ ذهن و احساس‌های یأس‌آور ناشی از دشواری‌های ارتباط با انسان‌ها و رویارویی با طبیعت دانست.15

خوش‌بین کسی است که از واقعیت‌ها و رفتار دیگران، تفسیر بدبینانه به ذهن خود راه نمی‌دهد و افکار منفی و خیال‌بافی را از خویش دور می‌سازد. چنین فردی از شخصی‌سازی مشکلات خود و گوشه‌نشینی پرهیز نموده، نگاهی امیدوارانه به آینده دارد و از زندگی اظهار رضایت می‌کند.16 مثبت‌اندیشی صرفاً داشتن افکار مثبت نیست؛ بلکه به معنای رویکرد و جهت‌گیری مثبت و نگاه خوش‌بینانه به زندگی است. خوش‌بینی یعنی توجّه به امور مثبت و اجتناب از نکات منفی. خوش‌بینی یعنی تصوّر خوب از خود و دیگران و برخورد مثبت با اطرافیان.

مثبت‌گرایی به معنی داشتن پیش‌بینی‌های مثبت در مواجهه با رویدادهاست. مثبت‌اندیشی یعنی به گذشتهٔ خود با خوشنودی و رضایت بنگریم؛ نه با دریغ و افسوس. به هنگام یادآوری روزهای گذشته دستاوردها، پیروزی‌ها و موقعیت‌های خود را به خاطر آوریم؛ نه شکست‌ها و ناکامی‌ها را.

خوش‌بینی به آن معناست که هنگام یادآوری تجارب تلخ، خود را سرزنش نکنیم؛ بلکه به دیدهٔ درس‌های بزرگ زندگی و پل‌های موفّقیت به آن بنگریم. خوش‌بین کسی است که اتّفاقات زندگی را به شکل بدبینانه تفسیر نمی‌کند و افکار منفی را از ذهن خود بیرون می‌ریزد. به این ترتیب به دنبال شخصی‌سازی مشکلات و گوشه‌نشینی و اجتناب نبوده و به آینده امیدوارانه نگاه می‌کند. ثمرهٔ چنین تفکّری، رضایت از زندگی است.

ما برای داشتن احساس خوب، عملکرد موفّق و کنار آمدن با مسائل روزمرّه به بهترین شکل به مثبت‌گرایی نیازمندیم. نگرش مثبت از طریق تولید پیش‌بینی‌های امیدوارانه و افزایش اعتماد به نفس، انرژی افراد را بالا برده، قدرت و شهامت روبه‌رویی با مشکلات را به او اهدا می‌نماید. این انرژی و نشاط سبب می‌شود که ما بتوانیم نیروهای بالقوّهٔ خود را به فعل تبدیل کنیم؛ زیرا شور و انگیزهٔ بالایی برای به کار انداختن توانایی‌های خود داریم. در نتیجه خلّاقیت ما نیز افزایش می‌یابد. یک شخص با جهت‌گیری خوش‌بینانه به آینده، واقعیت‌های تنش‌زا را با دیدی مثبت ارزیابی می‌کند و برای گذراندن مشکلات، محاسبهٔ خوبی از توانایی‌هایش دارد. افراد خوش‌بین رویدادها یا تجربه‌های منفی را با نسبت دادن علّت آنها به عوامل بیرونی گذرا و ناپایدار تبیه می‌کنند. خوش‌بینی در مواجهه با رویدادهای ناگوار می‌تواند در حفظ سلامت روانی افراد نقش مؤثّری ایفا کند. افراد خوش‌بین با بهره‌گیری از راهبردهای کنار آمدن مؤثّرتر، مانند ارزیابی مجدّد و مسئله‌گشایی، با فشارهای روانی بهتر کنار می‌آید. خوش‌بینی علاوه بر سلامت جسمانی و جلوگیری از افسردگی، بر کاهش سطح اضطراب در هنگام رویارویی با رویدادهای تنش‌زای زندگی، نقش موثّرتری ایفا می‌کند.علاوه بر این‌ پژوهش‌ها نشان داده‌اند افراد خوش‌بین کمتر بیمار شده و از سلامت جسمانی بهتری برخوردارند.

ارزش و اهمّیت مثبت‌نگری زمانی روشن می‌شود که بدانیم آسایش و آرامش فکری، سلامت روانی و جسمی، کامیابی، موفّقیت و دست‌یابی به اهداف، در سایه‌سار خوش‌بینی قابل حصول خواهد شد. پیشوایان و بزرگان دین نیز سخنان زیادی در اهمّیت این مسئله بیان فرموده‌اند. امیرالمؤمنین علی(ع) در زمینهٔ برخورد مثبت و منفی با مصائب و مشکلات می‌فرمایند:

«پس در عزّت و فخر كردن به دنيا رقابت نكنيد و به زيور و نعمت آن گول نخوريد و از رنج و سختى آن بی‌تابى مكنيد؛ زيرا عزّت و فخرش از ميان می‌رود و زيور و نعمتش فانى می‌شود و رنج و سختى آن پايان می‌پذيرد و هر مدّت آن به آخر می‌رسد و هر زندهٔ آن مى‌ميرد.»17

پی‌نوشت‌ها

خشم و سوزاندن قلب