بهشت آدم(ع)،بهشتی برزخی

حضرت آدم(ع)، اوّلین انسان در حیثیت بشری و صورت مُلکی بود و تعلیم‌یافتهٔ اسمای الهی؛ لیکن اوّلین مخلوق در عالم نبود؛ زیرا پیش از او موجودات دیگری چون عالین، ملائک، نسناس‌ها و اجنّه خلق شده بودند؛ چنان‌که در شأن روحی و نوری نیز مؤخّر از پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت؟عهم؟ نیز بود؛ با این‌همه حامل نطفهٔ آن حضرات بود تا روزی مقدّر که از صلب فرزندان آدم(ع)، از سلالهٔ پاکان، بنی‌هاشم، عبدالله و ابوطالب، پای به عرصهٔ وجود در نشأ دنیا می‌گذاشتند.

در این‌باره امام سجّاد(ع) این‌گونه می‌فرمایند:

«خبر داد مرا پدرم، امام حسین(ع) از پدرش که رسول الله(ص) فرمودند:

«ای بندگان خدا! به درستی که حضرت آدم(ع) دید که نوری عظیم از صُلب او ساطع است و این در حالی بود که حق‌تعالی اشباح ما را از بالای عرش به پشت آن حضرت منتقل کرد و آدم(ع) نور را می‌دید و اشباح را نمی‌دید. پس آدم(ع) گفت: پروردگارا این نورها چیست؟

خداوند عزّ و جلّ فرمود: «این نورهای اشباحی هستند که انتقال دادم ایشان را از بهترین جاهای عرشم، به پشت تو و به این سبب امر کردم ملائکه را که تو را سجده کنند؛ زیرا تو ظرف و جایگاهی برای این اشباح گردیدی.»

آدم(ع) گفت: پروردگارا! کاش این اشباح را برای من ظاهر می‌کردی! پس حق تعالی فرمود: «نظر کن به بالای عرش.»

چون آدم(ع) نظر کرد، نور شبح‌های ما از پشت او بر بالای عرش تابید و صورت‌های نورهای شبح‌های ما در عرش نقش شد؛ چنانچه صورت آدمی در آینهٔ صافی نقش می‌شود. پس چون آدم(ع) اشباح ما در عرش دید، پرسید: پروردگارا! این اشباح چیست؟

فرمود: «ای آدم! اینها شبح‌های بهترین مخلوقات و آفریده‌های منند. ای آدم! این محمّد است و من در افعال خودم، حمید محمودم. مشتق کردم برای او نامی از نام خودم و این علی است و منم علیّ عظیم. مشتق کردم برای او نامی از خودم و این فاطمه است و منم فاطر و از نور پدیدآورندهٔ آسمان و زمین و فاطمه، جداکنندهٔ دشمنان من است از رحمت من در روز قیامت و فاطمه قطع‌کنندهٔ دوستان من است، از هرچه موجب عیب و بدی ایشان است. پس برای او نامی از نام خودم مشتق کردم و این حسن و این حسین است و منم محسن، از برای ایشان نام‌هایی از خودم مشتق کردم. اینها برگزیدگان خلایق منند و گرامی‌ترین بندگان منند. به برکت ایشان، قبول طاعت می‌کنم و به برکت ایشان، می‌بخشم و به واسطهٔ ایشان، عقاب می‌کنم و به برکت ایشان، می‌بخشم و به واسطهٔ ایشان، عقاب می کنم و به برکت ایشان، ثواب می‌دهم. پس ای آدم! به وسیلهٔ ایشان به سوی من متوسّل شو و اگر تو را داهیه‌ای و حادثه‌ای عارض شود، ایشان را در درگاه من شفیع خودت بگردان که من قسم خورده‌ام بر خود، قسم حتمی که هیچ امیدواری را به ایشان ناامید نگردانم و هیچ سائلی که به شفاعت ایشان سؤال کند، رد نکنم. پس هنگامی که آدم خطا نمود، خداوند متعال را به توسّل از ایشان خواند تا اینکه توبه‌اش مقبول شد.»1

به این ترتیب، پروردگار عظیم نور ائمّهٔ هدا؟عهم؟ را در آدم(ع) به ودیعه گذاشت و

سپس فرمود:

«ای ملائکه! بر آدم(ع) سجده کنید که گوهری گرانبها در او گذاشته‌ام.»

حضرت آدم(ع) و جملهٔ انبیاء، اوصیا و مردمان که پس از ایشان پای بر فرش خاک می‌گذاشتند، بار سنگین عهدی را بر دوش داشتند. «عهد ولایت و امامت» پیامبر(ص) و اهل بیت؟عهم؟ ایشان که خداوند آنان را پیش از این و در عالم ذر استوار و همه را درباره‌شان متعهّد ساخته و جملگی را متذکّر مراقبت از آن عهد معهود شده بود. بی پرده جملگی خلایق به آزمونی سخت فراخوانده می‌شدند تا عزم خود را به محک ابتلا و امتحان بزنند و پایمردی خود را به اثبات بنشینند.

آدمی در عالم مُلکی و عرصهٔ زمینی دیگر و در میان طوفان سخت ابتلا و امتحان، به مجاهدتی فراخوانده می‌شد که در سوی دیگر میدان، ابلیس و جنودش در کمینگاه او نشسته بودند.

تا سیه‌روی شود هر که در او غش باشد.

انسان، مجهّز به قدرت اختیار، برای تجربهٔ کمال، پای در راهی سخت و پرخطر می‌نهاد. به قول شریف امیرمؤمنان(ع) «اسْتَعِدَّ لِلْبَلَاء؛2 خود را مستعدّ بلاء کن! [اگر از مایی و به دنبال مایی.]»

اوّلین دام بلا را ابلیس فرا روی آدم و حوّا؟عها؟ پهن کرد. هنگامی که آن دو در بهشت با آرامش خیال غنوده بودند، چنان‌که «قرآن» می‌فرماید:

به آدم گفتیم تو و همسرت در بهشت ساکن شوید و هرچه می‌خواهید از نعمت‌های گوارای آن بخورید؛ ولی: «وَ لاتَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمین؛3 به این درخت نزدیک نشوید که از ظالمان خواهید شد.»

با مستقر شدن آدم و حوّا؟عها؟ در بهشت، ابلیس با همهٔ دریافت‌های پیشین، یورش آورد و اوّلین آدمی را از مجرای طمع مُلک‌داری و پادشاهی بر ملک جاودانی فریفت. آن دو (آدم و حوّا؟عهما؟) از نزدیک شدن به شجرهٔ ممنوعه منع شده بودند؛ لیکن حیلهٔ ابلیس کارگر افتاد:

«ابلیس در لباس ناصحان در آمده و گفت: ای آدم! راهنمایی‌ات کنم به درخت جاودانی که اگر از آن بخوری، مُلکی پیدا می‌کنی که بلایی به آن نمی‌رسد و کهنه نمی‌شود.4 اگر از آن درخت بخورید، آنگاه مَلِک خواهید شد و در زمرهٔ خالدین درخواهید آمد.»5

تیر زهرآگین حسد ابلیس، قبل از آنکه متوجّه حضرت آدم(ع) باشد، متوجّه «مُلک عظیمی» بود که قرار بود در وقت معلوم، به ذرّیهٔ آدم(ع)، یعنی آل محمّد(ص) برسد؛ وگرنه ابلیس به خوبی می‌دانست میان آنچه که در روزهای آغازین خلقت، به نام بهشت یا همان ملک آدم(ع) به آدم و حوّا؟عهما؟ ارزانی شده تا در آن سکنا گزیده6 و مراحل ابتدایی تعلیم و آزمون را سپری سازند و مُلک عظیم مقرّر و مقدّر شده برای ذرّیهٔ آدم(ع)، یعنی آل محمّد(ص) فاصله‌ای شگرف وجود دارد. خداوند در «سورهٔ نساء» پرده از مُلک عظیم برمی‌دارد و می‌فرماید:

«أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی‌ ما آتاهُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهیمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْكاً عَظیماً؛7

بلکه به مردم، برای آنچه خدا از فضل خویش به آنان عطا کرده رشک می‌ورزند. در حقیقت ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به آنان مُلکی بزرگ بخشیدیم.»

امام صادق(ع) دربارهٔ این آیه می‌فرمایند:

«قسم به خدا! ماییم آن مردمی که خداوند در این آیه فرموده و قسم به خدا ماییم آنهایی که در این آیه گفته شده! آنها مورد حسد واقع شده‌اند و ماییم اهل مُلک و پادشاهی که آن مُلک به سوی ما برمی‌گردد.»8

مُلک عظیم وعده داده شده، مُلک اهل بیت؟عهم؟ است و بهشت آدم و حوّا نمونهٔ کوچکی از آن مُلک عظیم که خداوند برای اهل بیت؟عهم؟ مقرّر داشته است. آدم(ع) رخصت حسد ورزیدن و تمنّای مُلک عظیم را نداشت و پیشاپیش از نزدیک شدن به آن منع شده بود.

حضرت آدم(ع) را متذکّر ساخته بودند که این میوهٔ ممنوعه، مُلک عظیم امام مهدی؟عج؟ است و اگر بدون آمادگی، بدان نزدیک شده و درباره‌اش حسد کند یا تمنّایش را در دل بپرورد، ملکش ضایع می‌گردد.

بدین ترتیب، آدم و حوّا؟عهما؟ هبوط کردند تا با طیّ مراتب و با کسب آمادگی، به بهشت بازگردند و فرزندان آنها، شرایطی را حاصل کنند که با تأسیس مُلک عظیم مهدوی، مجال حضور در «بهشت مهدوی موعود» را پیدا نمایند.

آنچه که موجب دوری بود، نسیان عهد و گسست آن بود؛ چنان که بازگشت و تجربهٔ بهشت موعود نیز در گروی تجدید عهد با خانواده و مردی است که خداوند از جملهٔ انبیاء و آدمیان درباره‌شان عهد گرفته بود. امام باقر(ع) دربارهٔ «آیهٔ 115 سورهٔ طه» می‌فرمایند:

«خداوند از پیامبران پیمان گرفت و فرمود: مآیا من پروردگارتان نیستم؟» گفتند: بلی و اینکه: «آیا اقرار می‌کنید که محمّد رسول من است و اینکه علی، امیرالمؤمنین است و جانشینان پس از او، والیان امر و خازنان علم هستند و اینکه مهدی کسی است که توسّط او دینم را نصرت و یاری می‌نمایم و توسّط او دولتم را آشکار خواهم ساخت و به وسیلهٔ او از دشمنانم انتقام می‌گیرم و توسّط او عبادت می‌شوم؟» پیامبران گفتند: پروردگارا! اقرار آوردیم و شهادت دادیم؛ ولی آدم(ع) نه انکار کرد، نه اقرار نمود. پس برای آن پنج تن [یعنی برای نوح و ابراهیم و عیسی و موسی و محمّد؟عهم؟] به سبب اقرار آنها به مهدی منصب اولوالعزمی دادیم و برای آدم عزمی بر اقرار آن نبود و این است معنی قول خدای تبارک و تعالی که می‌فرماید: «وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی‌ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْما؛ و به راستی که ما از قبل، از آدم عهد گرفتیم، پس او فراموش کرد و برای او عزمی نیافتیم.»9

ابلیس در لباس ناصحان و از طریق وسوسه، تمنّای دست‌یابی به جاودانگی و ملک ماندگار را در دل آدم(ع) انداخت و با یاد کردن سوگند، خود را از خیرخواهان آدم معرّفی نمود تا آنکه تیرش کارگر افتاد و سرانجام: «شیطان آن دو را به لغزش واداشت و از آنچه در آن بودند، (بهشت) بیرون راند.»10

نتیجهٔ فراموشی عهد و چشم داشتن به «مُلک لا یُبلی» و جاوید، جز هبوط و ابتلا به زحمت زمین نبود. یکی از راویان حدیث می‌گوید:

از امام صادق(ع) راجع به بهشت آدم پرسیدم. فرمودند: «باغی از باغ‌های دنیا بود که خورشید و ماه بر آن می‌تابید و اگر بهشت جاویدان بود، هرگز آدم از آن بیرون رانده نمی‌شد.»11

به هر روی، ترک اولی (و نه گناهی مطلق) آدم و حوّا؟عهما؟ را به ملک جاویدان نرساند؛ بلکه محکوم به هبوط کرد.

مرحوم علّامه طباطبایی، در توضیح آیهٔ «قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما یَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فیها فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرینَ؛ گفت: از آن (مقام و مرتبه‌ات) فرود آی. تو حق نداری در آن (مقام) تکبّر کنی. بیرون رو که تو از افراد پست و کوچکی.»12 می‌گوید:

جملهٔ «فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرینَ» تأکید است برای جملهٔ «فَاهْبِطْ مِنْها»؛ برای اینکه «هبوط» همان خروج است و تفاوتش با خروج، تنها در این است که هبوط، خروج از جایگاه مقامی و نزول به درجهٔ پایین‌تر است و همین معنا خود دلیل بر این است که مقصود از هبوط، فرود آمدن از مکان بلند نیست؛ بلکه مراد، فرود آمدن از مقام و مرتبهٔ بلند است.13

عدّه‌ای نیز معتقدند که منظور از این بهشت، بهشت برزخی بوده است؛ نه بهشت زمینی دنیایی. علّامه طباطبایی در دفاع از این نظر و در توجیه روایاتی مرتبط می‌گوید:

مراد از اینکه از بهشت‌های دنیا بوده، این است که از بهشت‌های برزخی بوده که در مقابل بهشت خلد است. این مطلب از برخی روایاتی که از طرف اهل بیت؟عهم؟ رسیده است، روشن می‌شود؛ زیرا در بعضی از قسمت‌های این روایات آمده است که آدم بر «صفا» و حوّا بر «مروه» هبوط کردند و از این جهت که برزخ در همین جهان قرار دارد، پس این بهشت در زمین بوده (دنیایی بوده) و منافاتی با برزخی بودنش ندارد.14

بهشت آدم و حوّا؟عهما؟ بهشت اخروی و جاوید نبود؛ لیکن بهشتی زمینی و پیراسته از درد و رنج بود. وجهی از «بهشت موعود» و «وعده داده شده» به آل محمّد؟عهم؟ را در بهشتی که آدم و حوّا؟عهما؟ در آن مستقرّ بودند، نمودار ساخت؛ در وجهی زیبا و موقعیتی میان عالم ملکی و ملکوتی.

موقعیت برزخی آن، فراتر از موقعیت ملکی و خاکی صرف بود؛ اگرچه همان هم برای حضرت آدم(ع)، دولت مستعجل بود. به قول شاعر: خوش درخشید؛ ولی دولت مستعجل بود. خداوند می‌فرماید:

«ما پیش از این، با آدم عهد کرده بودیم. پس او این پیمان را فراموش کرد و ما در او عزم و اراده‌ای راسخ و پابرجا نیافتیم.»15

امیرالمؤمنین علی(ع) در خطبهٔ نخست «نهج البلاغه» از حسادت شیطان به آدم(ع) یاد می‌کنند و سپس کاستی حضرت آدم(ع) را چنین برمی‌شمارند:

«فَبَاعَ الْيَقِينَ بِشَكِّهِ وَ الْعَزِيمَةَ بِوَهْنِه؛

پس آدم(ع) یقین را به شک و عزم و اراده را به سستی فروخت.»16

خداوند متعال پس از نشان دادن جایگاه نوری اهل بیت؟عهم؟ و ولایت ایشان بر همهٔ آفریده‌ها و ضرورت دوری گزیدن از حسادت دربارهٔ آنها، از آدم(ع) پیمان وافاداری گرفته بود؛ امّا ابلیس لعین ابتدا در یقین آدم(ع) تردید ایجاد کرد و با وعدهٔ «ملک بی‌زوال»، عزم او را تضعیف و به سمت دیگری سوق داد و نتیجهٔ این امر، جز هبوط از مرتبه‌ای که در آن مستقر شده بود و از دست دادن سکنای آرام و امن نبود. امام علی بن حسین(ع) می‌فرمایند:

«حرص سرچشمهٔ گناه (ترک اولی) از ناحیهٔ آدم و حوّا شد.»

شیطان و جنودش، اساساً مجال و میدانی برای نفود و سلطه بر انسان ندارند. انسان‌ها خود مملکت جسم و جان خویش را مهیّای فرود و حضور جنود ابلیس می‌کنند. آنچه که زمینهٔ نفوذ را فراهم می‌سازد، نجاسات است؛ همان که خداوند آدمی را از آلوده شدن به آن منع کرده است. در واقع نجاسات ظاهری و باطنی، مجال نفوذ و سلطهٔ ابلیس و جنودش را فراهم می‌سازند.

مبتلایان به نجاسات ظاهری (شراب، گوشت خوک، خون و سایر نجاسات) و نجاسات باطنی و اخلاقی (حسد، حرص، غیبت، دروغ، سوء ظن و...)، دعوت‌کنندگان از جنود شیطان می‌باشند و شیاطین از این طریق، مجال وسوسه و اغواگری را می‌یابند و بر نقاط مهم و حسّاس انسان، یعنی قلب و مغز او سکنا می‌گزینند.

تبرّی جستن شیطان در قیامت از انسان و سرزنش او، لطیف‌ترین نکته‌ای است که قرآن آن را بیان می‌فرماید:

«شیطان می‌گوید: خدا به شما وعده داد و وعدهٔ او درست بود و من نیز به شما وعده دادم؛ ولی در وعدهٔ خود خلاف کردم و برایتان هیچ دلیل و برهانی نیاوردم؛ جز آنکه دعوتتان کردم. شما نیز دعوت مرا اجابت کردید. پس مرا ملامت نکنید. خود را ملامت کنید. نه من فریادرس شمایم و نه شما فریادرس من. از اینکه مرا پیش از این، شریک خدا کرده بودید، بیزارم!»17

دلایل مختلفی می‌توان ارائه کرد و به استناد آنها معلوم ساخت که مُلک آدم و حوّا؟عهما؟ یا همان بهشت، محلّ سکنای آنها، ملکی میان عالم ملکی و اخروی بوده،؛عالمی برزخی با همهٔ ویژگی‌هایش؛ چنان‌که در این‌باره روایتی ذکر شد. جز آن، به حضور و رویارویی و محاورهٔ شیطان و انسان می‌توان اشاره کرد. در قرآن کریم آمده است:

«پس شیطان او را وسوسه کرد. گفت: ای آدم! آیا تو را به درخت جاودانگی و ملکی که زایل نمی‌شود، راه نمایم؟ آنگاه از آن ممنوع خوردند.18

پس شیطان آن دو را وسوسه کرد تا شرمگاهشان را که از آنها پوشیده بود، در نظرشان آشکار کند و گفت: پروردگارتان شما را از این درخت منع کرد تا مبادا از فرشتگان یا جاویدانان شوید.»19

روشن است که این محاوره و دیدار رویارو، مستلزم حضور طرفین و امکان دیدار و گفت‌وگوست؛ در حالی که اساساً در بهشت موعود و «رضوان جاوید»، ابلیس مجال و اذن ورود ندارد.

پی‌نوشت‌ها: