یاد نیاری ز نام ما؟

شرحی بر غزلیات حافظ

اشاره

«جمال آفتاب، شرحی بر دیوان حافظ»، برگرفته از جلسات اخلاقی علّامه سیّد محمّدحسین طباطبایی است که به توسّط عارف وارسته مرحوم علی سعادت‌پرور تألیف و تدوین شده است. این اثر مجموعهٔ مفصّلی است در ده جلد که توسّط شرکت «انتشارات احیاء کتاب» به زیور طبع آراسته شده است. از این پس در هر شماره از نشریه، شرح یکی از غزلّیات حضرت حافظ شیرازی در معرض نگاه مخاطبان موعود قرار خواهد گرفت.

ساقی به نورِ باده برافروز جامِ ما

مطرب بگو که کارِ جهان شُد به کامِ ما

ما در پیاله عکس رخِ یار دیده‌ایم

ای بی خبر ز لذّتِ شُربِ مدامِ ما

هرگز نمیرد آن که دلش زنده شد به عشق

ثبت است بر جَریدهٔ عالم دوام ما

چندان بُوَد کرشمه و نازِ سَهی‌قدان

کآید به جلوه سروِ صنوبرخَرام ما

ای باد اگر به گُلشن اَحباب بگذری

زِنهار عَرضه دِه بَرِ جانان پیام ما

گو نام ما ز یاد به عمداً چه می‌بری

خود آید آن که یاد نیاری ز نام ما

مستی به چشمِ شاهدِ دلبندِ ما خوش است

زآن رو سپرده‌اند به مستی زمام ما

ترسم که صَرفه‌ای نَبَرَد روز بازخواست

نانِ حلالِ شیخ ز آب حرام ما

حافظ ز دیده دانهٔ اشکی همی‌فشان

باشد که مرغِ وصل کُند قصدِ دام ما

دریای اَخضَرِ فلک و کَشتی هِلال

هستند غرق نعمتِ حاجی‌قوام ما

حافظ! ز دیده، دانهٔ اشکی همی فشان

باشد که مرغِ وصل کند قصدِ دام ما

از این غزل ظاهر می‌شود که خواجه را پس از وصال فراق حاصل شده، تمنّای دیداری دیگر نموده و در ضمن، خبر از مشاهدات گذشته‌اش داده و می گوید:

ساقی! به نور باده، بر افروز جامِ ما

مطرب بگو، که کارِ جهان شد به کام ما

محبوبا! جام و عالم خاکی ما را از طریق ملکوتمان به تجلّیات خویش روشن نما تا تو را بشناسیم؛ که: «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ، عَرَفَ رَبَّهُ؛1 هرکس خود را شناخت پروردگارش را شناخته است.» و ای نفحات به وجدآورنده محبوب! پس از آنکه خود را شناختیم، به عاشقان یار پیام بر: که کار جهان شد به کام ما.

و ممکن است منظور از کار جهان شد به کام ما، مضمون حدیث قدسی باشد که:

«یَابْنَ آدَمَ! أنَا حَيٌّ لا أمُوتُ، أطِعْني فیما أَمَرْتُكَ، أجْعلْكَ حَیّاً لاتَمُوتُ؛ أنَا أقُولُ لِلشَّیْءِ: کُنْ، فَیَکُونُ، أطِعْني فیما أمَرْتُكَ، أجْعَلْكَ تَقُولُ لِلشَّيْءِ: کُنْ فَیَکُونُ؛2

ای فرزند آدم! من زنده‌ای هستم که مرگ را بر من راه نیست. در آنچه دستور داده‌ام، اطاعتم نما تا تو را نیز زنده‌ای گردانم که هرگز نمیری؛ من به هر چیز بگویم: موجود شو! موجود می‌شود. در آنچه امر نموده‌ام، اطاعتم کن تا تو را نیز آن‌چنان کنم که به هر چیز بگویی: موجود شو! موجود شود.»

و ممکن است منظور خواجه از «ساقی» استادش باشد و بخواهد تقاضای باده را از وی نموده باشد.

ما در پیاله، عکس رُخ یار دیده ایم

ای بی خبر ز لذّتِ شُربِ مُدامِ ما!

ای آنان که بی خبر از لذّت نوشیدن شراب مشاهدات اسماء و صفات دوست از طریق ملکوت خویش می‌باشید! ما جمال او را در ظرف مظهریت خود و موجودات مشاهده نموده‌ایم؛ که «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ، فَقَدِ انْتهی إلی غایَهِٔ کُلِّ مَعْرِفَهٍٔ وَعِلْمٍ؛3 هرکس نَفْس خود را شناخت، به نهایت هر شناخت و دانشی نایل گشته است.» و همچنین: «لا تَجْهَلْ نَفْسَکَ، فإنَّ الجاهِلَ مَعْرِفَهَٔ نَفْسِهِ، جاهِلٌ بِکُلِّ شَیْءٍ؛4 به نَفْس خود جاهل مباش، که هرکس به شناخت نَفْس خویش جاهل باشد، به هرچیز ناآشنا و جاهل است.» درجایی می‌گوید:

شاهدان، گر دلبری زینسان کنند

زاهدان را، رخنه در ایمان کنند

هر کجا آن شاخ نرگس بشکفد

گُلرخانش، دیده نرگس دان کنند

یار ما چون سازد آهنگِ سماع

قدسیان در عرش، دستْ افشان کنند5

چندان بود کرشمه و نازِ سهی قدان

کآید به جلوه، سَرْوِ صَنُوبَرْ خرامِ ما

ناز و کرشمهٔ سروقامتان عالم به چشم ما تا وقتی زیبا بود که محبوب حقیقی مان جلوه نکرده بود و چون او جلوه نمود، زیبایی آنان از نظرمان افتاد و بازارشان شکسته شد. به گفتهٔ خواجه در جایی:

نکتهٔ دلکش بگویم، خالِ آن مَهْ رُو ببین

عقل و جان را بستهٔ زنجیرِ آن گیسو ببین

عیبِ دل کردم که وحشی طبع و هرجایی مباش

گفت: چشمِ نیمْ مَسْتْ و غَنْجِ آن آهو ببین

لرزه بر اعضای مهر از رشک آن مَهْ رُو نگر

نافه را خون در جگر، زآن زلف عنبر بو ببین6

یا بخواهد بگوید: تجلّیات اسماء و صفاتی و منزلت واحدیّت دوست تا هنگامی درنظر ما جلوه داشت، که به مقام لا اسمی و رسمی و احدیت راه پیدا نکرده بودیم و چون به آن دست یافتیم، دیگر به مقام و احدیتمان توجّه نخواهیم نمود. به گفتهٔ خواجه در جایی:

یارم چو قدح به دست گیرد

بازارِ بُتان شکست گیرد

در بحر فتاده ام چو ماهی

تا یار مرا به شست گیرد7

هرگز نمیرد آن که دلش زنده شد به عشق

ثبت است بر جریدهٔ عالم، دوامِ ما

زندگی ابدی و حیات سرمدی را کسی می تواند از آنِ خود سازد که دلش به عشق و محبّت دوست زنده گردد؛ که:

«إلهی! فَاجْعَلْنا مِمَّنْ ... فَرَّغْتَ فُؤادَهُ لِحُبِّكَ؛8

معبودا! پس ما را از آنانی قرار ده که... دلشان را برای محبّتت [از هر چیز غیر خود] فارغ ساختی.»

و نیز:

«ألّلهُمَّ! اجْعَلْنا مِمَّنْ ... قُلُوبُهمْ مُتَعَلِّقَةٌٔ [مُعَلَّقَةٌ] بِمَحَبَّتِكَ... یا مُنی قُلُوبِ المُشْتاقینَ! و یا غایَةَ آمالِ المُحِبّینَ!۹

خدایا! ما را از آنانی قرار ده که ... دل هایشان به محبّتت علاقمند گشته ... ای آرزوی دل مشتاقان! و ای نهایت امید دوستداران!»

این ماییم که عاشقان اوییم و به زندگی ابدی راه یافته‌ایم: ثبت است بر جریدهٔ عالم، دوامِ ما.

چرا ثبت نباشد دوام آنکه خطابِ «یا أیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا؛10 ای کسانی که ایمان آورده‌اید!» را شنیده و استجابت الهی و رسولش را که: «إسْتَجیبُوا لِلّهِ وَلِلرَّسُولِ؛11 [دعوت] خدا و رسول را پذیرا باشید.» نموده و به حیات ابدیِ «لِما یُحییکُمْ؛12 برای آنچه زندگانی شما در آن است.» راه یافته است. به گفتهٔ خواجه در جایی:

مرا مِیْ دگر باره از دست بُرد

به من باز آورد می، دستبُرد

چنان زندگانی کن اندر جهان

که چون مُرده باشی، نگویند مرد

شود مستِ وحدت ز جام اَلَست

هرآن کو چو حافظ، مِی صاف خورد13

مستی به چشم شاهد دلبند ما خوش است

ز آن رو سپرده اند به مستی، زمامِ ما

محبوب و معشوق حقیقی، عشق ما را به خود، دوست می داشته که در ازل زمام ما را به مستی در محبتش سپرده که:

«ثُمَّ سَلَكَ بِهِمْ طَریقَ إرادَتِهِ، وَبَعَثَهُمْ في سَبیلِ مَحَبَّتِهِ؛14

سپس آنها را در طریق ارادهٔ خویش روان گردانیده و در راه محبّت و دوستی به خود برانگیخت.»

در جایی می گوید:

سال‌ها دل طلب جام جم از ما می‌کرد

آنچه خود داشت ز بیگانه تمنّا می‌کرد

گوهری کز صدف کون و مکان بیرون بود

طلب از گمشدگان لب دریا می‌کرد15

و چون خواست او را بشناسیم، جمال دل‌آرایش را آشکار ساخته که:

«کُنْتُ کَنْزاً مَخْفِیّاً [خَفِیّاً] فَأجْبَبْتُ أنْ اُعْرَفَ، فَخَلَفْتُ الخَلْقَ لِکَیْ اُعْرَفَ؛16

من، گنجی پنهان بودم که خواستم شناخته شوم، پس مخلوقات را آفریدم تا شناخته شوم [= آنها مرا بشناسند.]»

ترسم که صرفه‌ای نبرد روز بازخواست

نانِ حلالِ شیخ، ز آبِ حرام ما

آری؛ مراقبهٔ جمال محبوب و مشاهدات بی پایان اوست که نجات‌بخش منازل بعد از این عالم است و برای آنان که در این عالم اخلاص در بندگی را اختیار نموده‌اند در بهشت برینِ «لَهُمْ ما یَشآءُونَ فیها وَلَدَینا مَزیدٌ؛17 برای آنان هرچه بخواهند در بهشت مهیّاست و نزد ما افزون بر آن وجود دارد.» را به هدیه می‌آورد، نه تنها اعمال قشری

که زاهد و شیخ در پی آنند.

خواجه هم می‌خواهد بگوید: می‌ترسم زاهد و شیخی که طریقهٔ خود را در بندگی پسندیده می‌داند و طریقهٔ ما را ناپسند، صرفه‌ای از بازخواست روز حشر نبرد و تهیدست در محشر حاضر شود و در جنّت هم، از درجات آن بی بهره باشد. به گفتهٔ خواجه در جایی:

عیب رندان مکن ای زاهد پاکیزه سرشت

که گناه دگری بر تو نخواهند نوشت

من اگر نیکم اگر بد تو برو خود را باش

هرکسی آن درود عاقبت کار که کشت18

و در جایی دیگر می فرماید:

زاهد اگر به حور و قصور است امیدوار

ما را شرابخانه قصور است و یار حور19

خواجه می‌خواهد بگوید: بیم آن دارم و شیخی که تنها به حفظ ظواهر پرداخته‌اند، روز بازخواست از زهد و تقوی ظاهری خود بهره‌ای نبرند؛ زیرا عمل قشری (سطحی) و لبّی (واقعی) برابر نمی‌باشند؛ بلکه اعمال قشری فقط آنان را از عذاب رهانیده و به «لَهُمْ ما یَشآءُونَ فیها» نایل می‌سازد و «وَلَدَیْنا مَزیدٌ» را نخواهند داشت.

ای باد! اگر به گلشنِ اَحباب بگذری

زنهار عرضه دِهْ بَرِ جانان پیام ما

گو: نامِ ما زیاد به عمداً چه می‌بری

خود آید آنکه یاد نیاری ز نام ما

ای نسیم‌هایی که به گلشن محبوب ما گذر می‌کنید! یا ای کسانی که انبیاء و اولیای خود را فراموش کرده و به کوی جانان راه یافته و از گلزار جمال او بهره‌مند هستید! تمنّای ما آن است که در مقام انس با او بگویید: این‌گونه با ما بی التفات مباشید و از دیدهٔ خود نیفکند؛ که:

«أسْألُكَ بِسُبُحاتِ وَجْهِكَ أنْ تُحَحِّقَ ظَنّي بِما اُؤَمِّلُهُ مِنْ جَزیلِ إکْرامِكَ وَجَمیلِ إنْعامِكَ، فِي القُرْبی مِنْكَ وَالزُّلْفی لَدَیْكَ وَالتَّمَتُّع بِالنَّظَرِ إلَیْكَ، وَها أنَا مُتَعَرِّضٌ لِنَفَحاتِ رَوْحِكَ وَعَطْفِكَ، وَمُنْتَجِعٌ غَیْثَ جُودِكَ وَلُطْفِكُ؛20

به انوار [یا عظمت] روی [=اسماء و صفات] تو از تو مسئلت دارم... که گمانم را به آنچه از بزرگواری فراوان و انعام زیبایت، در قرب به تو و نزدیکی و منزلت در پیشگاهت و بهره‌مندی از نگریستن و مشاهدهٔ جمالت آرزومندم، تحقّق بخشی و هان! اینک من خواهان نسیم‌های رحمت و مِهر تو و جویای باران جود و بخشش و لطفت می‌باشم.»

و به گفتهٔ خواجه درجایی:

ای صبا! نکهتی از کوی فلانی به من آر

زار و بیمار غمم، راحتِ جانی به من آر

قلبِ بی حاصل ما را بزن اکسیرِ مراد

یعنی از خاک دَرِ دوست، نشانی به من آر

ساقیا! عشرتِ امروز به فردا مفکن

یا ز دیوان قضا، خطِّ امانی به من آر21

روزی خواهد آمد که بر اثر عنایت هایی که به ما خواهد نمود، به فنایمان دست زده جز او باقی نخواهد ماند و فریادِ «لِمَنِ المُلْكُ الیَوْمَ؟ لِلّهِ الوَاحِدِ القَّهّارِ؛22 امروز مُلک و سلطنت از آنِ کیست؟ از آنِ خداوند یکتای چیره.» سرخواهد داد.

بگرفت همچو لاله دلم در هوایِ سَرْو

ای مرغِ بخت! کی شوی آخر تو رامِ ما

ای مرغ بخت و لطیفهٔ رّبانی ام! تا کِیْ خونین دل و گرفته باشم و سَرْوِ قامت محبوبم به من عنایتی نداشته و دلم در هوای دیدن سروِ قامت و رخسارش به ناراحتی گراییده باشد؟ بیا و مرا از هجران رهایی بخش. در جایی می‌گوید:

بخت، از دهانِ یار نشانم نمی‌دهد

دولت، خبر ز رازِ نهانم نمی‌دهد

مُردم ز انتظار و در این پرده، راه نیست

یا هست و پرده‌دار نشانم نمی‌دهد23

و ممکن است بخواهد بگوید: دل من در لباس بشریّت به تنگ آمده، مرغ بحت کی یار من خواهد شد تا از خرقهٔ عالَم طبع تهی گردم و به سر کوی او پرواز کنم؟ در جایی می گوید:

کارم ز دورِ چرخ به سامان نمی‌رسد

خون شد دلم ز درد و به درمان نمی‌رسد

در آرزوت، گشته دلم زار و ناتوان

آوخ! که آرزوی من آسان نمی‌رسد

یعقوب را دو دیده ز حسرت سفید شد

و آوازه‌ای ز مصر به کنعان نمی رسد24

دریایِ اخضر فَلَک و کِشتیِ هلال

هستند غرقِ نعمت حاجی قوامِ ما

حافظ! ز دیده، دانهٔ اشکی همی فشان

باشد که مرغِ وصل کند قصدِ دام ما

معنای بیت اوّل واضح است و نیازی به شرح ندارد و امّا معنای بیت دوم این است که چارهٔ رسیدن به مرغ وصال و بخت و نایل شدن به مقصود، دُرافشاندن قطرات اشک از دیدگان است. به گفتهٔ خواجه در جایی:

سحرم، دولت بیدار به بالین آمد

گفت: برخیز که آن خسروِ شیرین آمد

قدحی درکش و سرخوش به تماشا بخرام

تا ببینی که نگارت به چه آئین آمد

گریه، آبی به رُخ سوختگان باز آورد

ناله، فریادْرسِ عاشقِ مسکین آمد25

پی‌نوشت‌ها