اخلاق معاشرت در حکومت مهدوی با محوریت دو مؤلّفهٔ تربیت اخلاقی و عدالت ‌ورزی

مسلم محمّدی

تدوین و ترویج ارزش‌های اخلاقی به عنوان مهم‌ترین عامل آرام‌بخش در برون‌رفت از گیر و دارهای حقوقی پیچیده - که همه احساس ظلم بر خویشتن را در دنیای معاصر دارند - مسئله‌ای حیاتی و سرنوشت‌ساز است. از این‌رو امروزه بازار منشورنویسی اخلاقی در دنیا از جمله کشور ما بسیار گرم و پر رونق است. خاستگاه این مهم را می‌توان مغرب‌زمین دانست که از قانون‌گذاری، ره به جایی نبرده و به همین دلیل به سمت اخلاق آمده‌اند و اصطلاحاً از آن با عنوان «اخلاق کاربردی» یا در سطح محدودتر آن ،در حوزهٔ سازمان‌ها، با عنوان «اخلاق حرفه‌ای» یاد می‌کنند.1

حتّی برخی ادیان بدوی و بشری، مانند هندوئیسم و بودیسم با تمرکز بر اخلاق انسانی و تأکید بر کرامت بشری، به دنبال گسترش خود در میان مردمان دنیایند.

در ادبیات رفتاری و گفتاری اسلام، اعمّ از «قرآن» یا سخن معصومان؟عهم؟، اخلاق حتّی از جهاتی مقدّم بر اعتقادات است؛ تا آنجا که پیغمبر(ص) فلسفهٔ وجودی بعثت خود را اکمال ارزش‌های اخلاقی برمی‌شمرند.2

تأکید بر اصول اخلاقی فردی و اجتماعی با تبیین‌های مختلف در زندگی امامان، همواره جاری بوده است. این بزرگواران همواره شیعیان را بر این مهم ترغیب می‌کرده‌اند تا جایی که اوّلین واضع علم اخلاق را از شیعیان دانسته‌اند.3 از این‌رو ضروت دارد این موضوع، از جنبه‌های مختلف و به خصوص با نگاه درون دینی بررسی شود.

در این میان حضرت مهدی؟عج؟ و دولت موعود ایشان در جایگاه تحقّق وعده‌های الهی، دارای ارکان لازم کمال‌آفرینی دنیوی و اخروی است. بی‌گمان تبیین ارزش‌های اخلاقی مهدوی، در مثبت‌سازی رویکردهای انسان‌ها در دوران معاصر، تأثیری بسزا خواهند داشت.

دراین‌باره دیدگاه پروفسور محمّد لگنهاوسن درخور تأمل است:

به نظر بنده ما هرگاه می‌خواهیم مهدویت را برای غرب مطرح کنیم، باید بر بُعد اخلاقی آن اصرار ورزیم و به آنها نشان دهیم برای برداشتن موانع ظهور، باید اخلاق خودمان را اصلاح کنیم و به عنوان پیروان ائمّه؟عهم؟ با تقوا باشیم. فکر می‌کنم اگر بتوانیم این موضوع را به خوبی تبیین کنیم، تأثیر زیادی داشته باشد.

از این‌رو در این پژوهش بر آنیم تا جنبه‌های مردم‌مداری و معاشرتی اخلاقی شخص و دولت مهدوی را از نگاه معصومان؟عهم؟ بررسی نماییم؛ امّا پرسش اصلی محقّق آن است که در وحی بیانی، یعنی سخن معصومان؟عهم؟، اخلاق‌مداری معاشرت مهدوی چگونه تبیین شده است؟ به خصوص با توجّه به رویکردهایی که امروز در مکاتب جامعه‌گرایانه مطرح است.4

اهمّیت اخلاق معاشرت

امروزه یکی از مباحث مهم در حوزهٔ فلسفهٔ اخلاق، بحث مسئولیت است که به چهار دسته تقسیم می‌شود: در مقابل خدا، خویشتن، هم‌نوعان و محیط زیست.5 در این میان، وظیفه در مقابل هم‌نوعان به عنوان فراگیرترین مسئله در گسترهٔ اخلاق معاشرت مورد بحث قرار می‌گیرد.

اخلاق معاشرت از آن‌رو اهمّیت دارد که به نظر بیشتر دانشمندان انسان مدنی، بالطّبع است.6

قدیمی‌ترین آثار و شواهد تاریخی حاکی از آن است که بشر پیوسته در اجتماع زندگی کرده و هیچ‌گاه تنها نبوده است.7 نکتهٔ مهم آن است که بسیاری از فضایل و رذایل اخلاقی، مانند راست و دروغ، ایثار و گذشت، غیبت و تهمت، امانت و خیانت، عفّت و بی‌حیایی، امر به معروف و نهی از منکر و موارد متعدّدی از شایست‌ها و ناشایست‌های اخلاقی، با حضور در اجتماع معنا می‌یابد؛ نه با انزوا و فردگرایی؛ به خصوص در فرهنگ اسلامی که دین با ارائهٔ اسوه و الگو نیز به معرّفی فضایل اخلاقی می‌پردازد. فعل و تقریر رسولان الهی در کنار کتاب آسمانی هر کدام خود به نوعی بیانگر مفاهیم اخلاقی هستند. آیاتی مانند «لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِی رَسُولِ اللهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ»،8 «وَ مَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»،9 «أَطیعُوا اللهَ وَأَطیعُوا الرَّسُولَ»10 و نیز «إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبعُونی»،11 نمونهٔ آشکاری در این‌باره، یعنی تربیت اخلاقی در دین الگوگرا است.12 چه زیبا سعدی تبعیت از الگوی نبوی را به شعر آورده است:

مپندار سعدی تو راه صفا

توان رفتن جز در پی مصطفی

نکتهٔ دیگر آنکه در منابع و متون دینی و همچنین نزد اندیشمندان مسلمان، جامعهٔ انسانی از نظر فرهنگ‌مداری اجتماعی - با حفظ اصول ارزشی و اعتقادی - اهمّیت بسیاری دارد؛ زیرا جامعه بستر پیدایش و رشد ادیان الهی است و انسان‌های بزرگی نیز زیر لوای آن بالیده‌اند. از این‌رو همواره تحقّق یک جامعهٔ مدنی الهی موعود با محوریت متوازن فرد و اجتماع، خواستهٔ مسلمانان و منتظران بوده است.13

این غیر از تفکّر جامعه‌گرایان و کسانی، مانند امیل دورکیم، بنیان‌گذار مکتب جامعه‌گرایی غرب است که معتقدند روح جامعه به طور طبیعی و شبه شیمیایی، اخلاق‌ساز و اخلاق‌آفرین است. وی اصالت و هویّت را فقط به جامعه می‌داد تا جایی که جامعه و خدا را یکی می‌دانست14 و می‌گفت: آدمیان در توتم‌پرستی بدون اینکه خود بدانند، جامعه را می‌پرستند.15 او عملاً دین و اخلاق را بدون هیچ‌گونه تشخّص ذاتی، در پرتوی جامعه توجیه می‌نمود.16

امّا در اخلاق معاشرت اسلامی، همه چیز در قالب اصل اعتدال تحقّق می‌یابد؛ به این معنا که با حرمت گذاردن به هم‌نوعان، حرمت خویشتن و محیط زیست را نمی‌توان نادیده گرفت؛ به خصوص اینکه همهٔ اینها در طول مسئولیت در مقابل خدا معنا می‌یابند و این همان اعتدال در رفتار است.

در هر صورت در آموزه‌های اسلامی انسان‌ها در فضای داد و ستد و معاشرت در برابر همدیگر، حقوق متقابلی دارند که از آن با عنوان «اخلاق اجتماعی» یاد می‌شود.17 در عرف و منطق دین از این مسئله به حقّ الناس نیز یاد شده که بیش از حقّ الله بر آن تأکید شده است.18 امام صادق(ع) فرمودند:

«ساده‌ترین حقوق این است که آنچه برای خود می‌پسندی یا اکراه داری، برای برادر دینی‌ات نیز چنین باشی.»19

امام باقر(ع) نیز در حدیثی فرمودند:

«از جمله حقوق مؤمن بر برادر دینی‌اش این است که گرسنگی او را برطرف سازد، راز و عیب او را بپوشاند، رنج و اندوهش را برطرف سازد، قرض او را بپردازد و هرگاه از دنیا رفت، جایگزین او در رسیدگی به وضع خانواده و فرزندانش باشد.»20

امام علی(ع) در نامهٔ ۵۳ «نهج البلاغه» به مالک اشتر توصیه می‌فرمایند که حرمت همهٔ افراد، اعمّ از مسلمان و غیر مسلمان را نگه دارد.

در دولت حضرت؟عج؟ نیز انسان‌ها مورد تکریم و احترام هستند و شخصیت حقیقی خود را بازخواهند یافت و این بنیادی‌ترین اصل در اخلاق معاشرت مهدوی است؛ چرا که در وصف دولت ایشان آمده است:

«تعظمُ الأمة و یعزّهم؛21

مردم بزرگ داشته می‌شوند و عزّت می‌یابند.»

از این‌رو افراد و جامعهٔ منتظر ضرورت دارد به تکریم و تعظیم انسان‌ها توجّه ویژه‌ای داشته باشند.

مؤلّفه‌های اخلاق کاربردی دولت مهدوی

تربیت اخلاقی مردم و عدالت‌ورزی به عنوان دو اصل اساسی در اخلاق کاربردی مهدوی در نظر گرفته می‌شود. در انتخاب این دو اصل نکاتی وجو دارد؛ از جمله اینکه این اصول ناظر بر حقوق مردم و بیان تکالیف دولت مهدوی در قبال آنان است و دیگر آنکه هر دو جنبه، نیازهای مادّی و معنوی انسان‌ها را در بر می‌گیرد که این خود وجه تمایز ماهوی دولت آسمانی و الهی با دولت‌های بشری و سکولاریستی است.

تربیت اخلاقی مردم

در حکومت الهی، حاکم موظّف به تربیت اخلاقی مردم است تا آنها را از جهل، به رشد و کمال رهنمون شود؛ همان‌گونه که [امیرالمؤمنین]علی(ع) در این‌باره چهار حق

را برای مردم برمی‌شمارند:

«حقّ شما بر من این است که از خیرخواهی شما دریغ نورزم، بیت المال را عادلانه میان شما تقسیم کنم، شما را آموزش دهم تا نادان نمانید و شما را تربیت کنم تا راه و رسم زندگی را بدانید.»22

از این‌رو یکی از اهداف کلان و اساسی در حکومت مهدوی، کمال روحی و معنوی انسان‌هاست. امام باقر(ع) در حدیث مشهوری می‌فرمایند:

«وقتی قائم ما قیام کند، دستش را بر سر بندگان می‌گذارد. پس عقول آنها را متمرکز می‌سازد و اخلاقشان را به کمال می‌رساند.»23

پرسش مهم دربارهٔ حدیث یاد شده این است که آیا شکوفایی اخلاق در جامعهٔ مهدوی، به شکل قهری صورت می‌پذیرد یا فرآیند طبیعی و منطقی را طی می‌نمایند؟ به بیان دیگر، مراد از شرط و جزای گفته شده در روایت با عنوان وضع ید و تکامل اخلاق چیست؟

سخن بر سر این است که با نگاه روش‌شناسی و زبان دینی، آیا این تعبیرات، نمادین است یا اینکه گویای حقیقتی عملی و تحقّق‌پذیر است؟

در این‌باره علّامه مجلسی در «مرآت العقول» و سیّد محمّد صدر در کتاب «تاریخ پس از ظهور» هر كدام دیدگاهی مطرح کرده‌اند.24 به نظر نگارنده، تحلیل کامل‌تر این است که با در نظر گرفتن نگاه تأویلی - که دیدگاه رایج عالمان در تشبیه معقولات به محسوسات است - و همچنین با توجّه به دیگر اصول و مبانی طرح شده در روایات مهدوی، دست کشیدن بر سر مردم کنایه است از فراهم آوردن بستر عمومی رشد و تعالی انسان‌ها تا تمرکز عقول و اتّحاد رأی صاحب‌خردان پدید آید. در نهایت پس از تحقّق دو رکن فوق، به طور طبیعی اکمال اخلاق تحقّق خواهد یافت که این حاکی از طی شدن فرآیندی انسانی و منطقی با بن‌مایه‌های الهی است. پیامبر اکرم(ص) دربارهٔ آثار تربیتی حکومت مهدوی می‌فرمایند:

«به واسطهٔ مهدی ماست که مردمان پس از نابودی زشتی‌های فتنه‌آمیز، برادران دینی یکدیگر خواهند شد.»25

در برخی روایات آمده است:

«او امّت را پس از آنکه فاسد شدند، اصلاح می‌کند.»26

در برخی دیگر از روایات، به فراگیری اخلاق به جای حقوق و قانون اشاره می‌شود؛ برای مثال در حدیث امام باقر(ع) آمده است:

«... وقتی قائم ظهور کند، دوستی و صمیمیت فراگیر می‌شود و فرد از جیب برادر دینی خود به قدر نیازش بر می‌دارد و او مانع نمی‌شود.»27

در حدیثی دیگر آمده است:

«قلعه‌های گمراهی و دل‌های بسته را می‌گشاید.»28

پیامبر اکرم(ص) نیز فرمودند:

«با ظهور مهدی کشمکش و کینه‌ورزی‌ها از بین خواهد رفت.»29

شایان توجّه است مهم‌ترین آسیبی که حکومت‌های بشری امروز را تهدید می‌کند، بی‌توجّهی به ابعاد الهی و اخلاقی انسان‌هاست؛ زیرا بیش از هر چیز، آنها بر جنبه‌های بشری انسان تمرکز کرده‌اند که پیامدهای سوء فردی، اجتماعی و خانوادگی داشته است. این در حقیقت مهم‌ترین وجه تمایز حکومت سر تا سر الهی با رویکردهای اومانیسمی است.

عدالت‌ورزی

از جمله وظایف حاکم در مقابل مردم و جامعهٔ خویش در حوزهٔ اخلاق معاشرت، فراهم‌سازی مساوات و دادورزی میان آنهاست؛ چه آنکه بیشترین گرفتاری بیشتر از گذشته تا کنون، ظلم‌ها و تبعیض‌های ناروایی بوده که به خصوص حاکمان بر مردم روا می‌داشته‌اند. از این‌روست که همهٔ انسان‌ها در تمام ادیان، به انتظار یک منجی نشسته‌اند تا آنها را از وضعیت نابسامان موجود برهاند. این یکی از مهم‌ترین خصیصه‌های دولت مهدوی به شمار می‌آید. در احادیث متواتر شیعه و سنّی، از طرق گوناگون به مسئلهٔ دادورزی حضرت اشاره شده است که او جهان را پس از ظلمتی طولانی، به ساحلی آرام و دادورزانه خواهد کشاند.

اینکه مراد از عدالت چیست، بحث تفصیلی آن از این مجال بیرون است؛30 امّا به نظر می‌آید که اعتدال در امور، وجه مشترک در میان تمامی تعاریف عدالت باشد. امام علی(ع) دربارهٔ مسئلهٔ اعتدال و میانه‌روی فرمودند: «لاتری الجاهل الا مفرطا او مفرطا.»31 از این سخن برمی‌آید که علم و حکمت در گروی متلبّس شدن به صفت عدالت است. قانون معروف اعتدال ارسطو نیز بیانگر و مؤیّد همین نظریه است؛32 بدین بیان که از نظر وی هر یک از سه قوّهٔ شهویه، غضبیه و ناطقه که به اندازه کار کنند، فضیلت است و افراط و تفریط در آنها رذیلت.

به ترتیب در سه قوّهٔ فوق حالت اعتدال، افراط و تفریط آنها عبارت است از:

1. قوّهٔ ناطقه: حکمت، سفه، بله؛

2. قوّهٔ شهویه: عفّت، شره، خمود؛

3. قوّهٔ غضبیه: شجاعت، تهور (بی‌باکی)، جبن (ترسویی).

از هماهنگی و اجتماع سه فضیلت حکمت، عفّت و شجاعت، صفت عدالت پدید می‌آید؛ چنانچه اگر دچار افراط شود، ظلم و اگر دچار تفریط شود، مبتلا به انظلام خواهد شد.33 امام خمینی در این‌باره پس از آنکه عدل را به معنای حدّ وسط میان افراط و تفریط معنا می‌کند، می‌گوید: عدالت در مظهریت اسما و صفات، استقامت مطلقه است و مختصّ به انسان کامل است که برترین آن، حضرت خاتم است که بر حدّ اعتدال تام است.34

در نتیجه دولت مهدوی دولتی است مبتنی بر حکمت، عفّت و شجاعت؛ دولتی که در جنبه‌های فردی و اجتماعی، بر گرد عدالت و دادورزی می‌چرخد و خود حضرت محور آن است؛ چنان‌که امام رضا(ع) در حدیثی اهل بیت؟عهم؟ را مصداق این حدّ اعتدال می‌دانند:

«ما خاندان محمّد، تكيه‌گاه ميانه‌ايم كه تندرونده [غالى] به ما نمى‌رسد [؛ مگر اينكه به سوى ما باز گردد] كندرونده از ما پيشى نمى‌گيرد.»35

دولت مهدوی واقعیت و زندگی عادلانه را به تمام معنا برای مردم جلوه‌گر خواهد ساخت و آنان نیز با بصیرت خود، آن را مشاهده خواهند کرد: «فیریکم کیف عدل السیرة».36 سپس گسترهٔ عدالت است که در مملکت آن حضرت رخ می‌نماید:

«بشارت باد به آمدن مهدی! او دل‌های بندگی را با عبادت و اطاعت پر می‌کند و عدالتش همه را فرا می‌گیرد.»37

امام رضا(ع) در حدیثی جامعیت عدالت مهدوی را این‌چنین ترسیم فرمودند:

«هرگاه آن امام خروج کند، زمین به نور پروردگارش روشن می‌شود و ترازوی عدالت، میان مردم برقرار می‌گردد. پس کسی به کسی ستم نخواهد کرد.»38

امّا پیش‌تر در تأویل حدیث امام باقر(ع) در مورد اینکه آیا عدالت قهری است یا بر اثر فرآیندی تطوّری و تکاملی در دولت مهدوی پدید خواهد آمد، بدان پرداختیم که چکیده‌اش چنین است: سنّت الهی تبدیل و تحویل نخواهد شد و این مهم، به تدریج به تکامل خواهد رسید.

افزون بر عدالت قضایی که در سخن امام(ع) آمده، نتایج و ثمرات آن، مانند تساوی در تقسیم اموال و احیای زمین نیز در بیان معصومان؟عهم؟ مورد توجّه قرار گرفته؛ چنان‌که امام صادق(ع) فرمودند:

«چون مهدی قیام کند، مال را به صورت مساوی تقسیم می‌نماید و عدالت را میان رعیت اجرا می‌کند.»39

همچنین امام باقر(ع) فرمودند:

«[خداوند] آن را [زمین را] به وسیلهٔ قائم؟عج؟ زنده می‌کند عدالت در آن پدید می‌آید. پس زمین بعد از آنکه در پی ظلم می‌میرد، با عدل احیا می‌شود.»40

بدین بیان که احیای زمین با عدل مهدوی، ناظر به فراگیری و عمومیت آن در تمام زمین است.

اهمّیت و حتمیت عدالت در دولت مهدوی به‌گونه‌ای است که در بیان برخی امامان؟عهم؟ با تأکید خاصّی آمده است. امام صادق(ع) فرمودند:

«به خدا قسم! عدالت را در خانه‌های مردم خواهد برد؛ آن‌چنان که سرما و گرما به درون خانه‌ها نفوذ می‌کند.»41

این حدیث بر این نکته دلالت دارد که سلامت اخلاقی و معنوی خانواده در دولت مهدوی، اصلی مهم و اساسی در بهداشت روانی و معنوی جامعه به شمار می‌آید.

صاحب «المیزان» در بیان اوصاف دولت عدالت‌محور و دادورز می‌گوید:

به حکم ضرورت، آیندهٔ جهان روزی را در بر خواهد داشت که در آن روز، جامعهٔ بشری پر از عدل و داد شده و افراد انسانی، غرق فضیلت و کمال می‌شوند و در صلح و صفا زندگی می‌کنند. البتّه استقرار چنین وضعی، به دست خود انسان بوده و رهبر چنین جامعه‌ای، منجیّ جهان بشری است که به لسان روایات، مهدی خواهد بود.42

نتیجه آنکه در سخن معصومان؟عهم؟ از جمله وظایف اخلاقی حضرت مهدی؟عج؟ در مقابل تمام هم‌نوعان، فراهم آوردن زمینهٔ زندگی مسالمت‌آمیز و توأم با عدالت و دادورزی است؛ همان‌گونه که امام علی(ع) در نامهٔ ۵۳ «نهج البلاغه» به مالک اشتر توصیه می‌فرمایند که حرمت همهٔ افراد، اعمّ از مسلمان و غیرمسلمان را نگهه دارد.

نتیجه

حرمت‌گذاری به هم‌نوعان، اصلی مهم و اساسی است که در کنار مسئولیت در مقابل خویشتن و در طول مسئولیت در مقابل خدا معنا می‌یابد. این دقیقاً برخلاف تفکّر جامعه‌گرایان مغرب‌زمین است که اصالت و هویّت را فقط منحصر در جامعه می‌دانند و برای اشخاص، حقیقتی را باور ندارند.

تربیت اخلاقی مردم و عدالت‌ورزی، از جمله اجزا و متغیّرات مهمّ اخلاق معاشرت مهدوی است.

در دولت مهدوی تربیت اخلاقی به کمال‌یابی مردم منجر می‌شود و عدالت‌ورزی و مردم‌داری امام مهدی؟عج؟ زمینهٔ آرامش روحی مردم و عشق به او را فراهم خواهد آورد.

در جامعهٔ امروز این است که حرمت و شرافت نفس انسان‌ها در فضای فردی و اجتماعی، اهمّیتی بسیار دارد؛ همان‌گونه که علی(ع) به مالک اشتر فرمودند:

«حتّی غیر مسلمانان به عنوان یک انسان عزّت دارند و مورد احترامند.»

پی‌نوشت‌ها