ضرورت تربیت مهدوی کودکان بر اساس آموزه‌هاي ديني مهدويت

جامعهٔ جهانی در مسیر تکامل و نیل به جامعهٔ مهدوی و تحقّق وعدهٔ الهی، در حال حرکت است و تحقّق این وعده مستلزم زمینه‌سازی ظهور می‌باشد. در اصل زمینه‌سازی به معنای مقدّمه‌چینی و آمادگی برای ظهور منجیّ بشریت است و در واقع تربیت منتظران موعود، یکی از محوری‌ترین عوامل در بحث زمینه‌سازی ظهور است. خانواده، مربّیان آموزشی و به طور کلّی افراد و نهادهای مؤثّر، در زمینهٔ رشد، تکامل و پویایی روحیهٔ باور به مهدویت در میان افراد جامعه بسیار کم‌توجّه بوده‌اند؛ این کاستی به سبب کمبود شناخت و باور به دو اصل بنیادی بوده است:

- اوّل. جایگاه آموزه‌های مهدوی در تربیت منتظران، به ویژه در دوران طلایی کودکی؛

- دوم. نقش تربیت و شیوه‌های درست آن در نهادینه کردن معارف مهدویت.

با توجّه به اهمّیت موضوع، مقالهٔ پیش رو به چند پرسش پاسخ داده است: آیا بحث در مورد مهدویت، نیاز بشر امروز است و می‌تواند به انتظارات او پاسخ دهد؟ اعتقاد به مهدویت چه تحوّلی در زندگی انسان دارد؟

از اهداف پژوهش حاضر، ارائهٔ راهکارهای کارآمد جهت زمینه‌سازی ظهور در کودکان، مخصوصاً در دوران طلایی کودکی است.

مفهوم‌شناسی تربیت و مهدویت

انسان در طول زندگی خود مراحل مختلفی از رشد را سپری می‌کند و در هر مرحله از زندگی خود، تربیت خاصّی را تجربه می‌نماید که هر مرحله دارای ویژگی‌های خاصّی است. لذا شناخت این ویژگی‌های انسانی در مراحل مختلف زندگی برای تدوین و تعیین مراحل تربیتی انسان، امری لازم و اجتناب‌ناپذیر است. در تمام مراحل زندگی انسان باید برنامه‌هایی در زمینهٔ زندگی صحیح نسل‌ها وجود داشته باشد تا انسان‌ها بر طبق هدف خلقت و آفرینش و بر طبق دستورات الهی حرکت کنند. لذا قبل از ورود به این بحث به مفاهیم تربیت و مهدویت اشاره می‌شود.

تربیت، در اصل، عربی و مصدر تفعیل است. این واژه از ریشهٔ «ربّو» به معنای زیادت، فزونی، رشد، پرورش، تدبیر و اصلاح است. اصل و ریشه این واژه، از «ربّ» به معنای مالک، خالق، صاحب، مدبّر، مربّی، قیّم، سرور و منعم گرفته شده است. همچنین اصلاح‌کننده و تربیت‌کنندهٔ هر چیز را ربّ گویند.1 تربیت وجیه‌ترین و بنیادی‌ترین مقولهٔ حیات انسانی است که رسالت تمامی پیام‌آوران الهی بوده و آبشخور تمامی امور مادّی و معنوی انسان‌ها از جمله سعادت و شقاوت، ظلم و عدالت و... به‌شمار می‌آید. امیرالمؤمنین (ع)در این معنی فرمودند: «عَدَمُ الأدَبِ سَبَبُ كُلِّ شَرٍّ؛2 فقدان ادب سبب هر شرّ و بدی است.» بنابراین با توجّه به معانی ذکر شده در مورد واژهٔ تربیت می‌توان اذعان داشت:

تربیت کوششی است برای ایجاد دگرگونی مطلب در انسان و به کمال رساندن تدریجی و مداوم او که مبتنی بر به فعلیت رساندن استعدادها و مراقبت از انسان در مسیر رشد و سیر تکاملی به سوی کمال است.

مهدویت از لحاظ واژه‌شناسی، از ریشهٔ «هَدَی» گرفته شده و مصدر جعلی مهدی (اسم مفعول) به معنای «هدایت‌شده»

است.3 مهدویت مصدر جعلی مهدی، به معنای مهدی بودن است. در اصطلاح، اعتقاد به ظهور مهدی؟عج؟ را گویند که از جمله معتقدات اصولی شیعهٔ اثناعشری است و همان پدید آمدن حکومت عدل جهانی است.4 مهدویت، فکر و اندیشه‌ای است که آثار اجتماعی فراوانی دارد. مهم‌ترین آنها، از بین بردن یأس و نا امیدی از پیکرهٔ اجتماع است. مهدویت، یعنی امیدواری به آینده‌ای روشن و پیامی رهایی‌بخش به بشر سرخورده و ستم‌دیده و اینکه روزی یک مرد الهی خواهد آمد و آنچه مردم بدان امید دارند، تحقّق خواهد بخشید.5

اهمّیت و نقش خانواده در تربیت دینی کودکان

خانواده در اسلام از جایگاه ممتازی برخوردار است. خانواده اوّلین سنگ بنای اجتماع است و هر اندازه این بنا محکم باشد، جامعه استوار خواهد بود. در آموزه‌های دینی بر این مطلب بسیار تأکید شده است که ازدواج و تشکیل خانواده عامل مهمّی در رشد و کمال معنوی و دینی همسران است. در احادیث پیشوایان و سخنان فقیهان و عالمان دینی در مورد ازدواج و نقش اساسی والدین در تربیت فرزندان صالح و دیندار، توصیه‌های فراوانی شده است. شرایط پدر و مادر و بیان ویژگی‌های همسران، رعایت دستورات فراوان قبل از انعقاد نطفه، پس از آن در زمان بارداری، آداب تولّد و تربیت و... تأثیرات چشمگیری در زمینهٔ سرنوشت و سعادت کودکان دارد. در مورد اهمّیت و نقش والدین در تربیت فرزندان و دینداری آنان، احادیث و سخنان فراوانی از پیامبر اسلام(ص) و امامان معصوم؟عهم؟ وجود دارد. پیامبر اکرم(ص) فرمودند:

«فرزندان خود را در سه خصلت تربیت کنید: دوست داشتن پیامبرتان، دوست داشتن اهل بیت او و خواندن قرآن.»

همچنین ایشان می‌فرمایند:

«هیچ پدری به فرزندش، هدیه‌ای بهتر از تربیت نیکو پیشکش نکرده است.»

امام صادق(ع) در مورد نقش مؤمن در تربیت فرزندان می‌فرمایند:

«بندهٔ مؤمن پیوسته برای خانواده‌اش دانش و تربیت نیکو به ارث می‌نهد تا اینکه همهٔ آنها را وارد بهشت کند؛ به طوری که کوچک و بزرگ و خدمتکار و همسایه را در بهشت یابد؛ امّا بندهٔ گنهکار همواره برای خانوادهٔ خود، تربیت بد به ارت می‌نهد تا اینکه همهٔ آنها را وارد دوزخ می‌کند؛ به طوری که کوچک و بزرگ از خانواده‌اش و خدمتکار و همسایه را در آنجا می‌بیند.»

نقش و تأثیر باورهای دینی و اخلاقی، علاوه بر تأثیر در زندگی خصوصی همسران، در تربیت دینی فرزندان نیز تأثیر شگرف دارد؛ از این‌رو «قرآن کریم»، ازدواج با زنان مشرک را مجاز نمی‌داند و یادآور می‌شود که زیبایی ظاهری یا ثروت فراوان آنان، شما را فریب ندهد؛ بلکه کنیز با ایمان از آنان برتر و با فضیلت‌تر است و فقط، زمانی می‌توان با آنان ازدواج کرد که ایمان بیاورند. همچنین به زنان مسلمان نیز فرمان می‌دهد که با مردان مشرک ازدواج نکنند؛ مگر آنکه ایمان بیاورند. قرآن می‌فرماید:

«وَالطّيّبَاتُ لِلطّيّبِينَ وَالطّيِّبونَ لِلطّيِّباتِ؛6

زنان پاکیزه لایق مردان پاکند و مردان پاکیزه لایق زنان پاکیزه‌اند.»

در مورد وجوب تعلیم و تربیت خانواده در قرآن کریم، آیه‌های فراوانی ذکر شده است؛ از جمله:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ؛7

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خود و خانوادهٔ خود را از آتشی که هیزمش مردم و سنگ است، محافظت کنید.»

همچنین در سورهٔ «بقره» آیهٔ ۲۳۳ می‌فرماید:

«لَا تُضَارّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ؛

هیچیک از پدر و مادر حق ندارند، به فرزند ضرر بزنند.»

روایات و احادیث فراوانی از امامان و پیشوایان دینی نیز در مورد لزوم تربیت کودکان ذکر شده که به برخی از این روایات اشاره می‌شود:

- رسول خدا(ص) می‌فرمایند:

«تُحْسِنُ اسْمَهُ وَ أدَبَهُ وَ ضَعْهُ مَوْضِعاً حَسَنا؛8

نامی نیکو برای او انتخاب کن و به طور شایسته او را تربیت نما و او را در مکان و جایگاه مناسبی قرار ده.»

- امام باقر و امام صادق؟عهما؟ می‌فرمایند:

«ملاک انتخاب همسر، دینداری اوست که ثروت و زیبایی ماندگار نیست و چه بسا سودی از آن به شما نمی‌رسد.»9

با توجّه به آیات قرآن و احادیث و روایات می‌توان اذعان داشت که شرک و بی ایمانی والدین، در سرنوشت فرزندان مؤثّر بوده و مایهٔ انواع انحراف‌ها و بی بند و باری‌ها خواهد بود و در واقع آتشی است که والدین و فرزندان را به کام خود فرو می‌برد و سعادت والدین و فرزندان را در دنیا و آخرت به آتش می‌کشد.

ضرورت طرح مباحث مهدویت در کودکان

دوران کودکی از اساسی‌ترین دوران تربیتی نامیده شده است؛ زیرا از یک‌سو کودک از آرامش و ثبات برخوردار است و از سوی دیگر، ویژگی‌های روانی وی از منظر روانشناسی به‌گونه‌ای است که برای تربیت‌پذیری و ادب‌آموزی، آمادگی کامل دارد. در این دوره شخصیت کودک شکل می‌گیرد و زمینهٔ نگرش‌ها، عواطف و الگوی رفتاری آینده‌اش به وجود می‌آید.10 پژوهشگران دریافته‌اند که کودک در این دورهٔ قدرت درک و فهم ارزش‌های اخلاقی را داراست. از آنجا که کودک در این سن القاپذیر است، آنچه را که از والدین و مربّیان دریافت می‌کند، بدون چون و چرا می‌پذیرد و آن را به عنوان تغییرناپذیر و قطعی باور دارد. بهره‌گیری از این ویژگی، در القای معنویات و دستورات دینی، مهم و مفید است. کودک در این دوره به لحاظ رشد اجتماعی، کامل

نیست. پس بیشترین تلاش مربّی باید بر ایجاد رغبت، علاقه و انس کودک به ارزش‌ها و مفاهیم و اعمال اخلاقی باشد. همچنین شایسته است عبادات و آموزه‌های دینی را به صورت عملی و با تشویق به کودک آموزش داد.11 ضرورت طرح مباحث مهدوی در کودکان و ارائهٔ راهکارهای مختلف در مورد تربیت مهدوی کودکان و آموزه‌های دینی آنان، از بنیادی‌ترین مباحث به‌شمار می‌آید. لذا با توجّه به آیات و احادیث، در مورد تربیت مهدویت که هویّت شیعه به‌شمار می‌آید، می‌توان به ضرورت آن پی برد.

تربیت مهدوی را می‌توان در حوزه‌های گوناگون بررسی و مطالعه نمود که مقالهٔ حاضر در چهار حوزه مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است:

الف) حوزهٔ معرفت (اندیشه) که همان تلاش و کوشش در اسلام‌شناسی است. منتظر شیعه باید بکوشد از اسلام آگاهی‌های تخصّصی لازم را کسب کند تا در مقام دفاع، پشتوانهٔ علمی داشته باشد و دشمنان فرهنگ مهدویت را با علم روز خود مجاب سازد؛

ب) حوزهٔ محبّت (عاطفه) که پالایش روح، تصفیهٔ باطن، تطهیر درون و انس منطقی با استفاده از ادعیه و اذکار است؛

ج) حوزهٔ مقاومت (فیزیکی و جسمانی) که منظور، چالاکی و نشاط جسمانی است. به ویژه اینکه دنیای استکبار و دشمنان فرهنگ مهدویت، منتظران را در بعد نظامی و جنگ نیز به چالش می‌خوانند؛

د) حوزهٔ اقدام و عمل که حوزهٔ حضور معتقدانه در عرصهٔ مبارزه با ستمگران و مستکبران است. انسان منتظر به عنوان شخصیتی که منادی معنویت و مدافع عدالت است، دارای ایدئولوژی متحرّک و پویاست که همواره به تحکیم پایه‌های نظری و فکری خود می‌پردازد.12

آشنایی با ابعاد مختلف ضرورت طرح مهدویت

بعد اعتقادی

اعتقاد، بنیان اصلی زندگی است؛ یعنی آنچه را که انسان در میدان عمل انجام می‌دهد، بی‌تردید به ساختار او برمی‌گردد. از این‌رو اگر انسان دارای اعتقاد صحیح و مستحکم باشد، در صحنهٔ عمل گرفتار لغزش و دو دلی نخواهد بود. مهم‌ترین چیزی که به اعتقاد درست شکل می‌دهد، معرفت است. با تحصیل معرفت می‌توان به این نتیجه رسید که امام زمان؟عج؟ تداوم‌بخش امامت ائمّهٔ هدی؟عهم؟ می‌باشند. ایشان واسطهٔ فیض الهی، خاتم الاوصیاء و مظهر رسول خدا هستند. امام زمان؟عج؟ طریق معرفت به آفریدگار است؛ چنان‌که در روایات، راه معرفت خدا و اوصاف او، شناخت اولیای خدا و امامان معصوم دانسته شده است. اینان مظهر اسمای الهی‌اند و شناخت درست آنان، می‌تواند طریق معرفت خدا باشد.

بعد اجتماعی

مهدویت فکر و اندیشه‌ای است که آثار اجتماعی فراوانی دارد. مهم‌ترین آنها از بین بردن یأس و نا امیدی از پیکرهٔ اجتماع است. مهدویت، یعنی امیدواری به آینده‌ای روشن و پیامی رهایی‌بخش به بشر سرخورده و ستم‌دیده و اینکه روزی یک مرد الهی خواهد آمد و آنچه مردم بدان امید دارند، تحقّق خواهد بخشید. بنابراین اعتقاد به وجود مقدّس مهدی موعود؟عج؟ امید را در دل‌ها زنده می‌کند. انسانی که معتقد به این اصل است، نا امید نمی‌شود؛ چون می‌داند یک پایان روشن و حتمی وجود دارد... سعی می‌کند خودش را به آن برساند و از حرکت نمی‌ایستد؛ بلکه سعی در تحقّق بخشیدن به آن دارد و از این‌رو در برابر سختی‌ها و ناملایمات، تن به شکست نمی‌دهد. این بزرگترین رهاورد اجتماعی برای بشر در پرتو اعتقاد به مهدویت است.

بعد سیاسی

بشر امروزی تشنهٔ یک طرح و نگاه جدید در عرصهٔ سیاسی جهان است. به واقع بشر امروز در یک عطش فوق العادّه به سر می‌برد و آنچه می‌تواند او را سیراب کند، فقط طرح مدینهٔ فاضلهٔ مهدوی است. نظریهٔ مهدویت، یک اندیشهٔ جهانی است و این اندیشه برای جهان و ادارهٔ آن طرح و برنامه دارد. از این‌رو تنها برنامه‌ای که می‌تواند پاسخ‌گوی بشر معاصر باشد، این اندیشه است. مهدویت در عرصهٔ حکومت دارای اهداف بلند و ارزشی است و حتّی می‌تواند این فکر برای حکومت دینی، یک طرح راهبری باشد.

بعد تاریخی

مسئلهٔ مهدویت در طول تاریخ مطرح بوده است. روایات شیعه و سنّی مملو از بشارات پیامبر گرامی(ص) به آمدن حضرت مهدی؟عج؟ است. موعودباوری در طول حیات تاریخی اسلام، منشأ بسیاری از جنبش‌ها بوده و تعداد زیادی از حرکت‌های اصلاحی در تاریخ اسلام و عصر حاضر، متأثّر از اندیشهٔ مهدویت بوده است؛ (مثل فاطمیان در «مصر»، مهدی سودانی در «سودان» و...) حرکت اصلاحی موعودباوری آن‌چنان در جامعهٔ اسلامی تأثیر شگرف گذاشت که برخی از دسیسه‌گران با استفادهٔ ابزاری از واژهٔ مهدی، ادّعای مهدویت نموده و عدّه‌ای از مردم را در جوامع اسلامی به خود مشغول کردند.

بعد فرهنگی

یکی از وظایف ما مسلمانان، زمینه‌سازی و گسترش فرهنگ مهدویت و جلوگیری از تأخیر در ظهور آن حضرت است؛ از جمله تبیین استراتژی انتظار، آسیب‌شناسی و دشمن‌شناسی.13

روش‌ها و قالب‌های انتقال مفاهیم دینی در کودکان

برای آموزش مفاهیم دینی و تربیت درست دینی، در کودکان از روش‌های گوناگونی استفاده می‌شود که گاهی این روش‌ها بهتر و مناسب هستند و تأثیر بسزایی در تربیت دینی کودکان دارد. در این بخش به تعدادی از این راهکارها اشاره می‌شود.

روش الگویی

کودکان در تقلیدپذیری شهره‌اند. آنان در ابتدا بسیاری از رفتارها و حرکات را از طریق تقلید می‌آموزند. به همین دلیل برای تربیت دینی و انتقال آموزه‌های دینی، با در معرض قرار دادن الگویی مناسب، می‌توان به آنان بسیاری از مفاهیم دینی را آموخت. این روش تا آنجا تأثیرگذار است که خداوند متعال برای تربیت بشر، الگو ارائه می‌دهد و می‌فرماید:

«لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللهِ أسْوَةٌ حَسَنَةٌ... ؛14

به درستی پیامبر برای شما اسوه و الگویی نیکوست.»

اکنون والدین و اطرافیان کودک، الگوی او قرار می‌گیرند. پس شایسته است پیامبرگونه عمل کنند و اسوه‌ای نیکو برای وی باشند. زمانی آموزهٔ دینی به دل کودک می‌نشیند که عمل و گفتار والدین، مطابق با هم باشند؛ زیرا اگر گفتار و عمل مخالف هم باشند، بیشترین آسیب را به تربیت کودک وارد می‌آورد.

روش تشویق

خدواند برای تشویق بندگان به کارهای نیک، بارها و بارها از این روش استفاده کرده و پاداش کارهای آنان را بیان کرده است. این روش در کودکان بسیار تأثیرگذار است. در این روش، پس از انجام کار نیک توسّط کودک، پاداش و جزای نیکی به او ارائه می‌شود. کودک با دریافت پاداش، تمایل بیشتری پیدا می‌کند که به انجام عبادات و کارهای نیک از پیش تعیین‌شده اقدام نماید.

روش ایجاد خاطرهٔ خوش

والدین و مربّیان باید از فرصت‌های شادی که به دست می‌آید، برای القای آموزه‌های دینی استفاده کنند تا یک آموزه را همراه با خاطرهٔ زیبا و خوش همراه نمایند و برای همیشه در ذهن کودک ماندگار سازند.15

رعایت نکات زیر می‌تواند در تثبیت آموزه‌های دینی در کودکان مؤثّر باشد.این نکات با توجّه به بررسی‌های انجام شده، کارآمد بوده و عدم رعایت آنها موجب کم‌رنگ شدن آموزه‌های دینی در کودکان می‌شود:

1. جلب اعتماد، 2. حوصله و بردباری، 3. استمرار و تداوم تربیت، 4. پرهیز از مجالس گناه، 5. ارتباط با خانواده‌های مذهبی، 6. هماهنگی والدین.

یکی از مهم‌ترین مسائل جامعهٔ اسلامی در عصر حاضر، ایجاد تغییر و تحوّل بنیادی در زیرساخت‌های جامعهٔ بشری با هدف رسیدن به نقطهٔ مطلوب که همان جامعهٔ مهدوی است، می‌باشد. همهٔ نهادها، سازمان‌ها و بنیادهای سازندهٔ جامعه به شکل فعّال، سهم بسزایی در ایجاد جامعهٔ مهدوی دارند. اهمّیت و نقش تعلیم و تربیت در تربیت نسل منتظر و ترویج فرهنگ انتظار و زمینه‌سازی برای ظهور و تحقّق انقلاب حضرت مهدی؟عج؟ زمانی روشن‌تر خواهد شد که با توجّه به آیات و احادیث پی می‌بریم که ایشان به یارانی نیاز دارد و این محقّق نخواهد شد؛ مگر به ترویج و اشاعهٔ تعلیم و تربیت مهدوی. در این میان نقش و جایگاه خانواده، به عنوان رکن اصلی و اساسی تعلیم و تربیت مهدوی به شمار می‌آید.

مهدویت و انتظار مقوله‌ای صرفاً اعتقادی نیست؛ بلکه باید در سیاست‌گذاری و تدوین نظام آموزش و پرورش دولت زمینه‌ساز، پررنگ و محور باشد. مهدویت فلسفهٔ حیاط بزرگ جهانی بوده و مخصوص قشری خاص نیست؛ بلکه در حیات کلّ بشر تأثیرگذار است.16 اندیشهٔ مهدویت، عصارهٔ ناب تمام معارف اسلامی است که در آن، ظرفیت فراوانی برای تربیت انسان جهت زمینه‌سازی ظهور تحقّق جامعهٔ آرمانی فراگیر اسلامی و دولت کریمه دارد. در عصر غیبت کبرا و دوری ظاهری از مربّی و حجّت الهی، جامعهٔ شیعی بیش از هر زمان دیگری، به منظور ارتقا و رشد علمی، عملی و معنوی افراد، جهت زمینه‌سازی ظهور، نیازمند دانش‌افزایی و تقویت باورها نسبت به آموزه‌های مهدوی است. بر این اساس، یکی از مهم‌ترین وظایف شیعیان در عصر غیبت، گسترش فرهنگ مهدویت و زمینه‌سازی برای ظهور امام زمان؟عج؟ است.17 این آرمان ارزشمند با پرورش نسلی مهدوی تحقق می‌یابد، ازاین‌رو باید بهترین سن برای تربیت‌پذیری و تأثیرگذاری، یعنی دوران کودکی را انتخاب نمود؛ زیرا شاکلهٔ شخصیتی و زیربناهای فکری، اعتقادی و اخلاقی هر فرد، در آن دوران پایه‌گذاری و در واقع دانشگاه تربیت محسوب می‌شود.

انتقال آموزه‌های مهدوی به کودکان

در بحث تربیت مهدوی کودکان دو اصل اساسی را باید رعایت نمود که برای انتقال آموزه‌های مهدوی به کودکان و نهادینه کردن آنها نقش بسزایی دارد:

الف) ضرورت گونه‌شناسی و گزینش

برای انتقال آموزه‌های مهدوی به کودکان و نهادینه‌سازی آنها، افزون بر اتّخاذ روش‌های جذّاب باید به نوع محتوا و معیارهای انتخاب آن جهت قرار گرفتن در سلسلهٔ انتقال و آموزش به کودک نیز توجّه نمود؛ زیرا همهٔ آن آموزه‌ها برای ارائه به کودک مناسب نبوده و قابلیت قرار گرفتن در لیست انتقال به وی را ندارند. با در نظر گرفتن معیارهای مذکور، پس از گونه‌شناسی و دسته‌بندی آموزه‌های مهدوی، باید تعدادی را جهت انتقال و نهادینه‌سازی، انتخاب و گزینش نمود. موفّقیت در این امر، در گرو توجّه به اصل تفاوت‌های فردی و رعایت اصل تناسب است. به هر حال شخصیت هر کودکی، در شرایط و محیط ویژهٔ خود شکل می‌گیرد و ویژگی‌های خاصّ خود را دارد. بنابراین تفاوت‌های طبیعی، ارثی، زیستی و فرهنگی بین آنان وجود دارد. بر این اساس باید کودک از جهات مختلف، مانند ویژگی‌های ظاهری و درونی، شرایط و موقعیت زندگی، محیط تربیتی، روحیهٔ او نسبت به مسائل دینی (تشنه، بی‌تفاوت یا فراری)، مرحلهٔ سنّی و رشد، ظرفیت و قابلیت و استعدادها، نیازها و مشکلات شناخته شود.18

ب) معیارهای گزینش

با در نظر گرفتن نکات گفته شده دربارهٔ ویژگی‌های دورهٔ کودکی به لحاظ شناختی ،عاطفی و رفتاری و همچنین اصول تربیت و آموزشی ویژهٔ آن دوران، می‌توان به سه

شاخص و معیار جهت انتخاب آموزه‌های مهدوی منتسب با دوران کودکی دست یافت.19

۱. جهت نهادینه‌سازی معارف مهدوی در کودک، باید آموزه‌هایی انتخاب شوند که برای وی قابل فهم بوده و او توانایی درک صحیح آنها را داشته باشد؛ زیرا با توجّه به محدودیت ظرفیت شناختی و میزان درک این مرحلهٔ سنّی، همهٔ آموزه‌های مهدوی برای ارائه و انتقال به کودک مناسب نیستند؛

۲. در کتب مهدویت مطالبی وجود دارد که در معرفت‌دهی و سوق دادن گرایش کودک به مهدویت و سیر تربیتی او تأثیر قابل توجّهی ندارد و بیان آنها ذهن کودک را درگیر می‌کند و جز تضییع وقت، ثمری برای او ندارد. بیان اختلاف اقوال در برخی مسائل، مانند ملّیت مادر امام زمان؟عج؟، تعداد علائم حتمی و غیر حتمی و همچنین طرح شبهات، خرافات و ردّ آنها از این جمله است. البتّه می‌توان زیرکانه و به صورت روشمند، وجوه صحیح آنها یا موارد مشهور بین علما را در قالب‌های کودکانه، بدون اشاره به اقوال، شبهات و ردّ آنها مطرح کرد؛

۳. پذیرش یک انسان به عنوان الگو و تقلید از او، از جمله ارکان شکل‌گیری شخصیت کودک است که سریع‌ترین، آسان‌ترین و بیشترین تأثیرگذاری را در وی دارد. کودک دوست دارد در برابر هر نوع آموزه‌ای، به ویژه آموزه‌های متضمّن رفتار، الگوبرداری کند؛ مثلاً وقتی در توصیف امام زمان؟عج؟ از کمک کردن به دیگران سخن به میان می‌آید، کودک به سبب تجلیل دیگران از این صفت و تشویق به انجام آن و همچنین علاقه‌ای که به آن حضرت دارد، سعی می‌کند این صفت نیکو را طبق همان تصوّری که پیداکرده، نسبت به کودکان دیگر انجام دهد.20

نتیجه‌گیری

در این مقوله تلاش شد تا به بررسی اهداف، اصول و روش‌های تربیتی کودکان بر مبنای معرفت مهدویت پرداخته شود. نتایج حاصل شده از این پژوهش نشان می‌دهد که نظام تربیتی مهدویت - همانند سایر نظام‌های تربیتی - دارای اهداف، اصول و شیوه‌های تربیتی مشخّصی است که از آموزه‌های قرآنی و اسلامی سرچشمه می‌گیرد. موضوع مهدویت و موعود یا مصلح کل، اندیشه‌ای نیست که در طول زمان در اذهان پدید آمده و برای تسکین دردها و ایده‌ای برای دلداری مظلومان باشد؛ بلکه هویّت شیعه است که با توجّه به آیات و روایات می‌توان به آن اذعان داشت. تحلیل وضعیت موجود نشان می‌دهد که نظام خانواده در تربیت دینی و اخلاقی، به ویژه در بعد تربیت مهدوی و انتقال آموزه‌های مهدویت و ترویج فرهنگ انتظار، نقش بسزایی ایفا می‌کند. بدیهی است که می‌توان با ارائهٔ راهکارهای مناسب، نه تنها برای تربیت نسل منتظر، بلکه جامعهٔ جهانی نیز نقش پر رنگ‌تری ایفا نمود. تأثیر تدوین نظریهٔ تعلیم و تربیت مهدوی با تأکید بر نقش خانواده و والدین به عنوان زمینه‌سازان ظهور حجّت خدا، از جمله مهم‌ترین یافته‌های پژوهش حاضر بوده است.

با توجّه به آنچه ذکر شد، می‌توان گفت تعلیم و تربیت کودکان در جامعهٔ منتظر اگر با رعایت اصول و شیوه‌های درست صورت بگیرد و درواقع سمت و سوی الهی و متعالی به خود بگیرد، به طور قطع و یقین، تأثیرگذارتر خواهد بود. نهادینه‌سازی تربیت مهدوی نیز با استفاده از قالب‌های مناسب باید صورت بگیرد تا پذیرش این آموزه‌ها برای کودک ملالت‌آور و خسته‌کننده نباشد.

پی‌نوشت‌ها