خدمت به خلق خدا،مانع سقوط انسان

آیت‌الله حسین مظاهری

بازشناسی قانون مساوات و مواسات از منظر اسلام

قانون مساوات در اسلام، به این معناست که احکام تشریعی و تکالیف الهی، برای همه لازم الاجراست. به عبارت دیگر، عمل کردن به تمام احکام دین، نظیر نماز، روزه، حج، خمس و زکات برای یکایک مسلمانان واجب است و رعایت قوانین اسلام، اعمّ از عبادی، تجاری، سیاسی، اجتماعی، جزایی و امثال آن، مربوط به همهٔ افراد می‌باشد.

به عبارت روشن‌تر، بر اساس قانون مساوات، همه در برابر قانون یکسان هستند و اگر شرع مقدّس، تکلیف یا قانونی وضع کرد، همه از پیامبر اکرم(ص) و ائمّهٔ طاهرین؟عهم؟ گرفته تا مراجع تقلید و حاکم اسلامی و مردم عادّی، در برابر آن مساوی هستند و همگان باید آن را به جای آورند.

قانون مواسات به معنای برادری، هماهنگی، به فکر یکدیگر بودن و کمک کردن به همدیگر است و نسبت به سایر احکام، مورد تأکید بیشتری واقع شده است. لذا در آیات متعدّدی از «قرآن کریم» و در روایات فراوانی، سفارش شده است که همه باید به یکدیگر کمک کنند، همه باید به فکر یکدیگر باشند، همه باید گرفتاری دیگران را گرفتاری خود بدانند و از غم دیگران، غمناک و از شادی دیگران، شاد باشند.

بالأخره همهٔ امّت اسلام باید همچون یک بدن واحد و هر مسلمان باید عضوی از این پیکره باشد و خود را عضو خانوادهٔ عظیم اسلامی بداند و همان‌طور که اعضای یک خانوادهٔ کوچک، یعنی زن و شوهر و فرزندان به فکر یکدیگرند، همهٔ مسلمانان نیز باید چنین باشند؛ به گونه‌ای که رنج هر فرد، رنج همه و راحتی هر عضو، راحتی همهٔ اعضا محسوب شود. امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«مؤمن برادر مؤمن است و هر دو عضو یک بدنند و اگر عضوی ناراحت شود، رنج و درد آن به دیگر اعضاء سرایت می‏کند.»1

سعدی نیز مضمون این روایت شریف را با شیوایی به شعر در آورده است:

بنی آدم اعضای یکدیگرند

که در آفرینش زیک گوهرند

چو عضوی به درد آورد روزگار

دگر عضوها را نماند قرار

تو کز محنت دیگران بی‏غمی

نشاید که نامت نهند آدمی

افزون بر این، در بیان نورانی پیامبر گرامی(ص)، از تارک قانون مواسات، سلب اسلام شده است.

«آن کس که صبح کند و دغدغهٔ مسلمانان را نداشته باشد، مسلمان نیست.»2

برکات عمل به قانون مواسات

عمل به قانون مواسات و خدمت به خلق خدا و به عبارت دیگر، کمک کردن به دیگران، به فکر دیگران بودن، غمی از غم‌های دیگران را برداشتن و گره از کار کسی گشودن،

فضایل و برکات فراوانی دارد؛ از جمله اینکه برای دستیابی انسان به حسن عاقبت بسیار مفید است؛ یعنی کسی که خدمت به خلق خدا می‌کند، ذلّت بعد از عزّت و ورشکستگی مالی پیدا نخواهد کرد.

چنین کسی به بلای انحراف فکری و اعتقادی گرفتار نمی‌شود و هنگام مرگ، می‌تواند ایمانش را با خود به سرای باقی ببرد. افزون بر این، عمل به قانون مواسات، موجب تأمین آیندهٔ فرزندان انسان نیز می‌شود و مانع انحراف آنان می‌گردد.

برخی از وجوه تمایز قوانین مساوات و مواسات

یکی از وجوه تمایز این دو قانون، این است که قدر واجب عمل به این قانون مساوات، محدود و قدر واجب عمل به قانون مواسات، به اندازهٔ توان انسان است؛ مثلاً در خصوص پرداخت خمس و زکات، پرداخت بیش از حدّ واجب این دو فریضه، مطلوب است؛ امّا واجب نیست و کسی برای عدم پرداخت بیش از آن، مؤاخذه نخواهد شد؛ در حالی که در انفاق و خدمت‌رسانی به خلق خدا - مادّی و معنوی - تا وقتی که آدمی قدرت و توان دارد، واجب است به یاری دیگران بشتابد و کوتاهی در این وظیفه، بازخواست دارد. قرآن کریم در باب زکات واجب، آیه‌ای دارد که می‌فرماید:

«خُذْ منْ أَمْوالهمْ صَدَقَةً تُطَهّرُهُمْ وَ تُزَکّیهمْ؛3

از اموال آنها صدقه‌ای (به عنوان زکات) بگیر تا به وسیلهٔ آن، آنها را پاک‌سازی کنی و پرورش دهی.»

همچنین راجع به خمس آیه‌ای وجود دارد و حدّ آن را نیز مشخّص کرده و می‌فرماید:

«وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنمْتُمْ منْ شَیْ‏ءٍ فَأَنَّ للَّه خُمُسَهُ... ؛4

و بدانيد كه هر چيزى را به غنيمت گرفتيد، يک پنجم آن براى خداست...»

هر مسلمانی - هرکه باشد - اگر دخل او از خرجش بیشتر باشد، باید خمس آن اضافه را بپردازد. در حال حاضر خمس متعلّق به حضرت ولیّ عصر؟عج؟ است که آن حضرت، دریافت آن را به مجتهد جامع الشّرایط، مربوط دانسته‌اند؛ امّا هنگامی که قرآن به انفاق می‌رسد، در آیات چندی می‌فرماید:

«وَ ممَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفقُونَ؛5

از هرچه روزی‌شان کردیم، انفاق می‌کنند.»

همچنین در خصوص کسانی که قدرت مالی ندارند، می‌فرماید که هرچه می‌توانند، باید انفاق کنند:

«لیُنْفقْ ذُو سَعَةٍ منْ سَعَته وَ مَنْ قُدرَ عَلَیْه رزْقُهُ فَلْیُنْفقْ ممَّا آتاهُ اللَّهُ... ؛6

بر توانگر است كه از دارايى خود هزينه كند و هر كه روزى او تنگ باشد، بايد از آنچه خدا به او داده، خرج نماید...»

تفاوت دیگر قانون مواسات و قانون مساوات در این است که عمل به قانون مساوات، با اجبار حکومت اسلامی همراه است؛ ولی عمل به قانون مواسات - به رغم وجوب - داوطلبانه و خودجوش است؛ مثلاً حکومت اسلامی وظیفه دارد در صورت توان، خمس و زکات مردم را از آنان بگیرد؛ چنان‌که وقتی آیهٔ زکات نازل شد، پیغمبر اکرم(ص) افرادی را به سوی مردم می‌فرستادند و آنان مأمور بودند که زکات بگیرند و نزد آن حضرت بیاورند؛ امّا در خصوص انفاق، چنین وظیفه‌ای بر عهدهٔ حکومت نیست.

وجه تمایز دیگر این دو قانون، آن است که کوتاهی در پرداخت واجبات مالی قانون مساوات، نظیر خمس و زکات، مال انسان را مخلوط به حرام می‌کند؛ امّا کوتاهی در انفاق و عمل به قانون مواسات، گرچه گناه است، ولی مال را حرام نمی‌کند؛ مثلاً اگر کسی خمس اموال خود را بدهکار باشد، با آن مبلغ نمی‌تواند خانه بخرد و در آن خانه نماز بخواند؛ زیرا امام زمان؟عج؟ در آن خانه شریک هستند.

در باب زکات نیز در صورت عدم پرداخت، فقرا در مال او شریک هستند و مالی که زکات در آن باشد، مخلوط به حرام است. حال اگر همین شخص، خمس یا زکات خود را بپردازد، ولی انفاق نکند، مال او مال حرام نیست و شریکی در آن ندارد؛ امّا از آن جهت که به یکی از واجبات مهم و مورد تأکید اسلام عمل نکرده، در مقابل خداوند متعال و بندگان او مسئول است و حتماً مؤاخذه خواهد شد.

در چندین روایت از قول پیامبر اکرم(ص) و ائمّهٔ طاهرین؟عهم؟ نقل شده در پاسخ به این سؤال که مسلمان واقعی یا شیعهٔ حقیقی کیست؟ فرموده‌اند:

«مسلمان واقعی و شیعهٔ حقیقی کسی است که هرچه برای خود می‌پسندد، برای دیگران هم بپسندد و هرچه را برای خود نمی‌خواهد و نمی‌پسندد، برای دیگران نیز نپسندد.»7

آنکه نمی‌خواهد و نمی‌پسندد که محتاج باشد، باید به همان اندازه احتیاج دیگران را رفع کند. کسی که نمی‌خواهد فرزندانش در مضیقه باشند، به هر اندازه که می‌تواند، باید کمک کند تا فرزندان دیگران در مضیقه نباشند. افرادی که به حفظ آبروی خود و خانوادهٔ خود اهمّیت می‌دهند و علاقه دارند آبرومند باشند، باید در حدّ توان، در حفظ آبروی مردم بکوشند؛ وگرنه مسلمان واقعی و شیعهٔ مورد پسند اهل بیت؟عهم؟ نیستند.

عواقب ناشی از کوتاهی در قانون مواسات

سورهٔ «توبه» آیه‌ای در خصوص قانون مواسات دارد که جداً کمرشکن است. این آیه و آیات مشابه آن، نمایان‌گر میزان اهمّیت قانون مواسات نزد پروردگار متعال می‌باشد؛ به عکس بندگان که متأسّفانه در این زمینه بی‌تفاوت هستند. می‌فرماید:

«... وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ؛8

... و كسانى كه زر و سيم را گنجينه مى‌كنند و آن را در راه خدا هزينه نمى‌نمایند، ايشان را از عذابى دردناک خبر ده!»

قرآن کریم به آن کسانی که پول دارند، امّا به ضعفا، فقرا و

بیچارگان، رسیدگی نمی‌کنند، از احتیاج جامعه خبر دارند و رفع احتیاج نمی‌کنند و به جای آن، پول جمع می‌نمایند، وعدهٔ جهنّم و عذاب دردناک آن را داده است. افزون بر این، در آیهٔ بعد می‌فرماید که قبل از آنکه وارد جهنّم شوند، آنان را با همان پول داغ می‌کنند.

تجسّم اعمال آنان چنین می‌شود که پول‌ها و سکّه‌های جمع شده را به صف محشر می‌آورند و با آن سکّه‌ها، به پشت و سینه و صورت این افراد، مهر گداخته می‌گذارند. سپس به آنان گفته می‌شود که این داغ، داغ اموالی است که می‌اندوختید و در حالی که دیگران محتاج بودند، به آنان کمک و رسیدگی نکردید. پس آنچه را جمع کردید، بچشید:

«يَوْمَ يُحْمَىٰ عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَىٰ بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ ۖ هَٰذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ»9

مرحوم کلینی در «کافی» روایت دیگری در خصوص کسانی که در عمل به قانون مواسات، کوتاهی می‌کنند، نقل کرده و می‌فرماید:

در قیامت، او را به صف محشر می‌آورند؛ در حالی که از ترس چشم‌هایش به گودی فرو رفته، غُل و زنجیر شده است و در پیشانی او نوشته شده: «آیسٌ من روح الله»؛ یعنی چنین کسی از رحمت خدا مأیوس است و خداوند او را رسوا می‌کند. می‌فرماید: او خائن به خداوند، خائن به رسول او و خائن به امامان است و بعد می‌فرماید: او کسی است که می‌توانست گره از کار مردم بگشاید و نگشود. می‌توانست به دیگران کمک کند و نکرد. سپس امر می‌شود که وی را به جهنّم ببرند.

نظیر این روایت، در کلام اهل بیت؟عهم؟ فراوان یافت می‌شود؛ بلکه مسلمانان و به خصوص شیعیان، در عمل به قانون مواسات کوشا باشند.

عمل به قانون مواسات در سیرهٔ معصومان؟عهم؟

اهل بیت؟عهم؟ در باب قانون مواسات، علاوه بر آنکه در روایات فراوانی بر ضرورت دیگرخواهی و رسیدگی مسلمانان به همدیگر تأکید فرموده‌اند، طبق گواهی تاریخ، خود آن بزرگواران به صورت جدّی به قانون مواسات عمل می‌کرده‌اند.

اساساً ایثار، گذشت و فداکاری، در سیرهٔ آن ذوات مقدّس، تجلّی بارزی داشته است. نمونهٔ آن، ایثار امیرالمؤمنین(ع) و حضرت زهرا؟عها؟ برای مسکین، یتیم و اسیری است که در سه نوبت از ایشان طلب کمک کردند و آن بزرگواران با اینکه روزه بودند، هرچه برای افطار داشتند، در راه خدا بخشیدند. سورهٔ «انسان» به همین رخداد درس‌آموز اشاره می‌فرماید و باید گفت که این سوره برای نمایاندن ایثار، گذشت و فداکاری آنان نازل شده است.

تاریخ زندگانی اهل بیت؟عهم؟ سرشار از احسان، گذشت و نیکوکاری است. هنگامی که پیامبر اکرم(ص) طبق دستور قرآن کریم،10 «فدک» را به حضرت زهرا؟عها؟ تحویل دادند، فدک، درآمد و عایدات فراوانی داشت؛ امّا حضرت زهرا؟عها؟ و شوهر و فرزندان ایشان، به خوردن همان نان جو قانع بودند و تمامی درآمد فدک را به نیازمندان می‌بخشیدند.

پیغمبر اکرم(ص) وارد شدند و دیدند که بچّه در دامن حضرت زهرا؟سها؟ است و به او شیر می‌دهند؛ در حالی که با دست خود، آسیاب دستی را می‌چرخانند و در اثر خستگی، خوابشان برده است. پیامبر گرامی(ص) صبر کردند تا حضرت بیدار شوند. سپس به ایشان فرمودند: «زهرا جان! تلخی دنیا را بچش برای شیرینی آخرت.»

امیرالمؤمنین(ع) در زمانی که حاکم بر دو ثلث جهان بودند، فرمودند:

«من می‌توانم بهترین غذاها را بخورم، من می‌توانم بهترین لباس‌ها را بپوشم و من می‌توانم بهترین زندگی‌ها را داشته باشم؛ امّا هیهات! مگر می‌شود؟ مگر می‌شود من امیرالمؤمنین باشم و در غم دیگران شرکت نداشته باشم؟ دیگران محتاج باشند و من غذای سیر و غذای خوب بخورم و لباس عالی بپوشم و مسکن عالی داشته باشم؟ هیهات!»11

قبل از حکومت نیز امیرالمؤمنین(ع) از تموّل کافی برخوردار بودند. آن حضرت بیست و شش مزرعه در مدّت بیست و پنج سال که حکومت ایشان غصب شد، آباد کردند و این، ثروت عظیمی است؛ امّا همهٔ آن مزارع را وقف نیازمندان کردند. این‌چنین رفتار، ایثار نام دارد و از قانون مواسات والاتر است.

قرآن کریم در وصف مسلمانان صدر اسلام می‌فرماید که در حالی خود احتیاج داشتند، از خود می‌گرفتند و به دیگران رسیدگی می‌کردند. درحالی که خودشان کار مهمّی داشتند، به دنبال رفع حوائج مردم می‌رفتند و گره‌گشایی می‌کردند. قرآن این افراد را رستگار می‌داند و می‌فرماید:

«وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛12

و كسانى كه پيش از آمدن مهاجران در ديار خود بوده و ايمان آورده‌اند، آنهايى را كه به سويشان مهاجرت كرده‌اند، دوست مى‌دارند و از آنچه مهاجران را داده مى‌شود، در دل، احساس حسد نمى‌كنند و ديگران را بر خويش ترجيح مى‌دهند؛ هر چند خود نيازمند باشند و آنان كه از بخل خويش در امان مانده باشند، رستگارانند.»

روزی پیامبر اکرم(ص) پس از هجرت به «مدینه» از کوچه‌ای عبور می‌کردندو دیدند یک خانواده در کوچه نشسته‌اند. فرمودند: «چرا در کوچه نشسته‌اید؟!» گفتند: یک خانواده از مهاجرین آمدند و خانه نداشتند (یعنی مسلمان شده بودند و از «مکّه» به مدینه آمده بودند) ما خانهٔ خود را در اختیار آنان گذاشتیم و خود در کوچه نشستیم. بعد هم گفتند: یا رسول الله! اگر آنها در کوچه می‌ماندند، برای ما ننگ و عار بود؛ امّا اینکه ما در کوچه بمانیم، ننگ نیست؛ چون خانهٔ خود را به دیگران بخشیده‌ایم.

اگر کسی به قانون مواسات عمل کند، عاقبت به خیر می‌شود؛ امّا اگر کسی قانون ایثار، گذشت و فداکاری را در زندگی خود حاکم سازد، از اولیاء الله می‌شود. چنین کسی مستجاب الدّعوة است و با عالم ملکوت سر و کار خواهد داشت؛ ملائکه نزد او می‌آیند و افتخار می‌کنند خدمتگزار او باشند.

«إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ * نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ؛13

ما در دنيا دوستدار شما بوديم و نيز در آخرت دوستدار شماييم. در بهشت هر چه دلتان بخواهد و هر چه طلب كنيد، برايتان فراهم است.»

آن کسانی که به راستی می‌گویند «الله» و پابرجا هستند - یعنی مؤمن واقعی و شیعهٔ حقیقی - به چنین مقاماتی دست خواهند یافت. آنان چه کسانی هستند؟ بارها از

قول مبارک اهل بیت؟عهم؟ گفته‌ایم: شیعیان واقعی آنانند که اوّلاً اعتقاد قلبی به تشیّع دارند؛ ثانیاً به شعارهای تشیّع اهمّیت می‌دهند؛ ثالثاً و مهم‌تر اینکه از نظر عمل، پیرو اهل بیت؟عهم؟ می‌باشند و دست کم، رفتار خود را به رفتار آن بزرگواران شبیه می‌سازند؛ یعنی اگر اهل بیت؟عهم؟ ایثار و گذشت و فداکاری دارند، شیعیان باید لااقل، از همدیگر گره‌گشایی کنند و به رفع حوائج یکدیگر بپردازند.

پی‌نوشت‌ها‌