قرآن و امام

مرتضی مهدوی یگانه

ترکیب این دو واژه چگونه است؟

در حقیقت مستقل، در کنار یکدیگر؟

یا یک حقیقت با دو جلوه؟

گزینهٔ صحیح بی‌تردید، دومی است. نگاه علمی و معرفت‌آمیز، بیانگر این حقیقت است و از ارتباط تنگاتنگ آن دو به یکدیگر حکایت می‌کند. از این‌رو هر انسان فرهیخته و عارف حقیقی به هریک از این دو موجود قدسی نگاه کند، آن دیگری را در کنارش - بلکه در عمق وجودش - می‌نگرد. اگر کسی به آیه آیهٔ «قرآن» به ژرفایی نگاه کند، عترت (امروزه حضرت بقیّةالله، ارواحنا فداه) را در آنها می‌بیند و اگر توفیق دیدار آن حضرت را داشته باشد، تمامی آیات قرآن را در وجود مقدّس ایشان خواهد دید. البتّه همین توفیق، رفیق هر انسان ارجمندی نیز می‌شود که امام؟عج؟ را به معرفت و زیارت به نورانیت بشناسد و ببیند حتّی اگر در ساحت ملاقات حضوری و فیزیکی هم پای نگذارد.

اشارت اسلام به این است که همتایی و معیّت قرآن و امام به حقیقت باطن آن دو نسبت به یکدیگر است. پس در این زمان غیبت نیز می‌توان نور هریک را در دیگری جلوه‌گر دید.

آنچه در این سلسله نوشتار مورد نظر است، تبیین اجمالی برخی آیات قرآن با صبغهٔ ولایی - مهدوی است؛ امّا عجالتاً و به عنوان مقدّمهٔ برخی نکات مربوط به معیّت و همسانی قرآن و امام یا کتاب و عترت را مطرح می‌کنیم. نکات مزبور ذیلاً بدین شرح است:

1. قرآن، معجزه و آیت رسالت پیامبر خدا(ص) است. امام؟عج؟ نیز همین‌سان است. قرآن عزیز در آیهٔ 17 سورهٔ «هود» سخن از شاهد بر رسول خدا(ص) و رسالت آن حضرت می‌گوید و در روایات چنین آمده که شاهد، وجود مبارک امیرالمؤمنین علی(ع) است.1

2. قرآن بی‌نظیر و بی‌مانند است و هیچ کس نمی‌توان مثل آن را بیاورد. امام و حجّت خدا(ع) نیز همین‌گونه است و احدی مانند او در امّت نیست؛ بلکه هیچ‌کس را با امام نمی‌توان مقایسه کرد (چه رسد به اینکه همانند او باشد). امیرالمؤمنین علی(ع) در شأن اهل بیت؟عهم؟ در «نهج البلاغه» فرمودند:

«لا يقاس بآل محمد من هذه الأمة أحد و لا يسوی بهم من جرت نعمتهم علیه أبدا. هم اساس الدین و عماد الیقین؛2

احدی از مسلمانان با آل محمّد(ص) قابل قیاس نیست و هیچگاه نمی‌توان دیگران را با ایشان که نعمت‌ها و الطافشان بر امّت سرازیر است، برابر دانست؛ (زیرا) آل محمّد(ص) پایه و اساس دین و ستون و عمود یقین هستند.»

پس هم قرآن بی‌نظیر است و هم امام، بی بدیل.

3. قرآن کتاب هدایت است. امام نیز امام و رهنمای هدایت.

در آیهٔ 7 سورهٔ «رعد» می‌خوانیم:

«... إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ؛

... ای پیامبر! تو فقط بیم‌دهنده هستی و برای هر قومی هدایت‌کننده‌ای هست.»

در تفاسیر روایی از اهل سنّت و شیعه مکرّر روایت شده که هدایت‌کنندهٔ هر زمان «َلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ»، امام همان زمان است.3 به عبارت دیگر (بعد از رسول خدا(ص)) هر زمانی برای امّت اسلام، امامی معصوم است که هادی آن زمان است.

4. قرآن و امام، هر دو مصون از تحریف، اشتباه، باطل و هر امر ناروای دیگر هستند؛ هرچند در طول تاریخ، دشمن کوشیده است تا بر دامان کبریایی هریک، غبار تحریف و بطلان بنشاند، امّا خورشید تابناک را هیچگاه در پشت ابر - هر قدر هم ضخیم باشد - نمی‌توان پنهان کرد.

ملاک تحریف‌ناپذیری این نیست که هیچ ابری جلوی تابش خورشید را نگیرد؛ بلکه ملاک این است که خورشید در هر حال، حتّی از پشت ابرها، نیک می‌تابد و روز هرگز به شب تبدیل نمی‌گردد. در غیر این صورت، حجّیت قرآن و مکتب عصمت، خدشه‌دار می‌شد و این در نظام تشریع الهی هرگز جایی ندارد.

5. از سخن قبل این امر مهم انتاج می‌گردد که قرآن و امام، هر دو حجّت خدای متعال بر خلق هستند. اگر این حجّیت مخدوش شود، هیچ اعتباری برای آنها باقی نمی‌ماند.

6. شأن و جایگاه این دو امر مقدّس، ایجاب می‌کند که با هم باشند و هیچیک از دیگری جدا نگردد. این امر، امری حقیقی و اصیل است و در حدیث ارجمند «ثقلین» و احادیث مشابه، بدان اشارت رفته است. در حدیث ثقلین که به صورت متواتر از رسول خدا(ص) در کتب همهٔ فرق اسلامی روایت شده، این حقیقت مورد تأکید آن حضرت قرار گرفته که قرآن و عترت هرگز از هم جدا نمی‌شوند. در احادیث دیگر نیز آمده که علی(ع) با قرآن و قرآن با اوست و این دو از هم تفکیک نمی‌پذیرند. دلیل این امر نیز آن است که قرآن و عترت دو جلوه از یک حقیقت هستند و همان‌گونه که حقیقت، از خود تفکیک نمی‌پذیرد، قرآن و عترت نیز همان‌سان هستند. هرچند تبیین این حقایق مجال وسیع‌تری می‌طلبد، امّا این نوشتار گنجایش بیشتر از این ندارد.

نتیجه اینکه هرجا قرآن حقیقتاً باشد، عترت نیز حتماً هست و عکس آن نیز صادق است. نمی‌توان ادّعا کرد فلان گروه، قرآن را اخذ و عترت را رها کردند یا پیرو عترت شدند؛ ولی قرآن را وانهادند. اگر اخذی - به طور حقیقی و واقعی - صورت بگیرد، حتماً امر دیگر نیز اخذ شده است. پس آنان که عترت را رها کردند، حقیقتاً قرآن را نیز رها نموده‌اند؛ هرچند شب و روز خود را با قرآن و تلاوت آن بگذرانند.

7. با توجّه به این حقایق، علم هریک از عترت و قرآن، تنها و تنها در نزد دیگری است. هم قرآن فقط در سینهٔ عترت است؛4 علم عترت نیز مندرج در قرآن است. پس برای درک هر یک باید به سراغ دیگری رفت؛ زیرا هریک تبیّن و روشنگر دیگری است و مردمان را به سوی همتای خود هدایت می‌کند؛ قرآن به سوی عترت و عترت به سوی قرآن.

8. بر این اساس، محور هریک از این دو، آن دیگری است. امام صادق(ع) فرمودند:

«إن الله جعل ولايتنا أهل البيت قطب القرآن، و قطب جميع الكتب، عليها يستدير محكم القرآن، و بها نوهت الكتب و يستبين الإيمان؛5

خداوند ولایت ما اهل بیت را محور و قطب قرآن و همهٔ کتب آسمانی قرار داده است. قرآن استوار به دور آن می‌چرخند. کتب آسمانی همه به واسطهٔ این ولایت، ارج و منزلت یافته‌اند و به خاطر همان است که ایمان تحقّق و نورانیت می‌یابند...»

از سوی دیگر نیز قرآن محور عترت است و عترت جز بر گرد قرآن نمی‌گردد.

8. و بر همین پایه اگر قرار است تمسّکی صورت پذیرد (که البتّه همهٔ مسلمانان امر به آن شده‌اند)، باید هر دو باشند. آنکه دامان عترت را در مسیر هدایت و سعادت رها کرده، مطمئن باشد هیچ تمسّک و اخذی نسبت به قرآن نیز ندارد. پس اگر در آیهٔ 170 سورهٔ «اعراف» سخن از تمسّک به کتاب در میان است، باید گفت این اگر بدون تمسّک به عترت و هدایتگران الهی، تحقّق‌پذیر نیست.

نگارنده گوید

با تأمّل بیشتر می‌توان وجوه فزون‌تری از همسانی و معیّت قرآن و عترت را استنباط کرد و ما در اینجا به همین مقدار اکتفا می‌کنیم.

پی‌نوشت‌ها