نقش مادران در تربیت نسل منتظر

سیّد حسن حسینی‌پور اردكانی1

مهدی‌باوری و مهدی‌یاوری، دو شاخصهٔ اصلی نسلی است که باید زمینه‌ساز حکومت مهدوی باشد. این دو شاخصه در شاکلهٔ نسلی جدید که با سهمگین‌ترین طوفان‌های بنیان‌برانداز دین و دینداری مواجه می‌باشند شکل نمی‌گیرد؛ مگر با تربیت دینی اصولی و همراه بینش و آگاهی که سکّاندار این مهم هم مادران و زنان هستند.

نظر به اهمّیت و نقش بی‌بدیل حضور دین در زندگی، به نظر می‌رسد مهم‌ترین رسالت زنان منتظر، توجّه به تقویت بنیان‌های دینداری در فرزندان خود می‌باشد؛ چرا که نسل بدون دین، با اعتقادات سست و بی اساس، هرگز نمی‌تواند در آینده، پرچمدار حکومت جهانی حضرت مهدی؟عج؟ باشد.

پرداختن به ابعاد گوناگون این مسئله، از عمده‌ترین مباحثی است که اربابان خرد و اندیشه باید با طرح آن در مجامع علمی و مکتوبات فرهنگی نظیر جامعه، به ویژه زنان را متوجّه آن کنند.

زنان و منتظرپروری

در طول تاریخ تشیّع، یکی از نقش‌های بی بدیل زنان، دفاع از ولایت و تلاش برای حفظ این ارزش الهی بوده است. به ویژه در عصر غیبت که تقریباً امکان ایفای نقش مردان برای دفاع از ولایت - به سبب اختناق شدید - کم‌رنگ بوده است، زنان فعّالانه برای حفظ فرهنگ مهدویت در جامعه نقش‌آفرینی کرده‌اند. بین تمام نقش‌های مختلف زنان در حفظ این ارزش، تربیت نسل ولایی و زنده نگهداشتن محبّت اهل بیت؟عهم؟ - به ویژه یاد و اندیشهٔ مهدوی - نقشی بسیار مؤثّر و غیر قابل انکار بوده است.

زنان در راستای همان رسالتی ایفای وظیفه می‌کنند که خالق انسان‌ها برای آنان قرار داده است و معمار انقلاب، امام خمینی؟ره؟ آن را به خوبی تبیین کرده و فرمود: شغل اصلی زن شغل مادری و همسری است و مهم‌ترین کار زن مادری است.

و در جای دیگری فرمود: انبیاء آمدند انسان بسازند. شغل مادرها همین است.2

همچنین بزرگ بانوی اسلام، حضرت فاطمه زهرا؟عها؟ فرمودند: «آنگاه که زن، در منزل به امور خانه و تربیت فرزند می‌پردازد، به خدا نزدیک‌تر است.»3

مادران منتظر، باید بدانند یکی از مسئولیت‌هایی که از سوی شارع مقدّس بر عهدهٔ آنها گذاشته شده، تلاش برای تربیت یک نسل ولایی است؛ همان‌طور که در روایات متعدّد آمده است که ولایت اهل بیت؟عهم؟ از فرایض الهی است و ملاک قبول اعمال و عبادات به شمار می‌آید. در «زیارت جامعهٔ کبیره» آمده است:

«به سبب ولایت شما طاعت واجب پذیرفته می‌شود و دوستی واجب برای شما است».4

پیامبر(ص) به سلمان فرمودند: «دوستی اهل بیت من، بر هر مرد و زن با ایمان، واجب است.»5 ایشان راز و رمز رسیدن به سعادت را تمسّک به اهل بیت بیان فرمودند: «هرکس پس از من، به خاندانم تمسّک جوید، از رستگاران خواهد بود.»6 از این‌رو آن حضرت به والدین سفارش فرمودند: «فرزندانتان را با محبّت من و محبّت اهل بیت من تربیت و تأدیب کنید.»7

ساز و کارهای تربیت نسل منتظر

مادر منتظر برای پرورش یک نسل منتظر، باید با ساز و کارهای تربیت نسل ولایی آگاه باشد. بدیهی است برای تربیت نسل منتظر ساز و کارهایی وجود دارد که در ادامه به آن اشاره می‌شود.

پیش از بیان گام‌هایی که مادران باید بردارند تا توفیق تربیت نسل منتظر را بیابند، شایسته است در زمینهٔ تربیت فرزند منتظر به چند نکتهٔ زیر توجّه شود:

1. توجّه به آموزه‌های دینی

یکی از عوامل مهمّ عدم توفیق ما در دینداری و پرورش نسل دیندار، عدم توجّه به آموزه‌های دینی و آدابی است که در شرع مقدّس برای پرورش یک نسل دیندار آمده است. برخلاف اینکه از مکتبی غنی برخوردار هستیم که برای تمام مراحل زندگی ما دستورالعمل‌های ریز و جزئی دارد، متأسّفانه غالب ما مسلمانان یا از آنها آگاهی نداریم یا اگر آگاهی داشته باشیم، برای عمل به آنها اهتمامی نداریم. از این‌رو به هر صورت که خود دوست داریم، همسر برمی‌گزینیم و تمام مراحل مختلف فرزندداری را پشت سرمی‌گذاریم. با وجود این، انتظار داریم نسلی ولایی، مؤمن و صالح داشته باشیم.

۲. زمان آغاز تربیت فرزند

نکتهٔ دیگر، توجّه به سنّ آغاز تربیت نسل ولایی است. از دیدگاه دانش تعلیم و تربیت، آموزش مفاهیم ارزشی و اخلاقی، مانند ولایت و حبّ ولی خدا، باید در زمانی صورت گیرد که قوای ادراکی و شناختی برای دریافت این مطالب آماده باشد. هنجار تمسّک به ولیّ خدا را باید هنگامی به متربّی منتقل ساخت که توانایی التزام به آن را دارا باشد؛ ولی دربارهٔ مربّی، نکته‌ای مورد توجّه قرار گرفته و آن این است که او وظیفه دارد زمینه‌های مناسب را برای ارتباط با ولیّ خدا فراهم آورد. بنابراین مربّی باید تمهیداتی را که به کسب مهارت‌های لازم برای ارتباط با ولیّ خدا لازم است، پیش از رسیدن به مرحلهٔ ادراک و التزام، فراهم آورد. از این‌رو برخی از گام‌هایی که برمی‌شماریم، جنبهٔ زمینه‌سازی دارد.

گام‌هایی برای تربیت فرزند منتظر

تربیت فرزند منتظر مستلزم پیمودن گام‌های اساسی در زندگی و آن هم از آغاز زندگی مشترک است. روشن است که هرچه این گام‌ها محکم‌تر برداشته شود، فرزند به گونهٔ بهتری تربیت خواهد شد.

گام اوّل: انتخاب همسر ولایی

بر اساس آموزه‌های تربیتی دین اسلام، پدر، از ارکان اساسی تربیت مهدی‌باور می‌باشد. در فرهنگ قرآنی و طبق آیهٔ «... قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا...»8 پدر متولّی و مسئول اصلی تربیت فرزندان می‌باشد.؛ از این‌رو می‌بینیم آنگاه که پیامبر(ص) می‌خواهند وضعیت اسف‌بار تربیت دورهٔ آخر الزّمان را مطرح نمایند، می‌فرمایند: «وای بر فرزندان آخر الزّمان که پدران، هیچ اقدام مؤثّری برای آموزش واجبات دینی به آنها انجام نمی‌دهند.»9

با توجّه به تأثیر پدر در تربیت فرزند، مادرانی که طالب تربیت یک نسل مهدی‌باور هستند، باید هنگام انتخاب همسر، به این مسئولیت تربیتی توجّه داشته باشند و فردی را برگزینند که ولایت‌مدار و از خانواده‌ای اصیل باشد که عشق و محبّت به امام زمان ؟عج؟ در او نهادینه شده باشد؛ زیرا پدری که خود برخوردار از عشق و محبّت به امام زمانش نباشد، نمی‌تواند در ایفای رسالت تربیت نسل مهدی‌باور توفیقی داشته باشد. از سوی دیگر، تقیّد پدر در رعایت حلال و حرام الهی - به ویژه تقّید به تهیهٔ روزی حلال برای خانواده - در دیندار کردن فرزندان و تربیت نسل ولایی، فوق العادّه مؤثّر است.

بدین سبب، اوّلین گام برای تربیت نسل ولایی، انتخاب همسری ولایت‌مدار است که در آینده بتواند پدری موفّق در تربیت نسل ولایی باشد.

گام دوم: توجّه به آموزه‌های دینی هنگام انعقاد نطفه

زندگی یک موجود جاندار از لحظهٔ لقاح آغاز می‌شود. از همین لحظه است که مرد و زن، عنوان پدر و مادر یافته و ایفای نقش حسّاس و جدیدی را بر عهده می‌گیرند.

بر اساس آموزه‌های دینی، یکی از مراحلی که می‌تواند در تکوین شخصیت دینی و ولایی فرزندان مؤثّر باشد، مرحلهٔ انعقاد نطفه است. از این‌رو در شرع دستورهای زیادی برای این مرحله صادر شده است که توجّه به آنها می‌تواند گامی مؤثّر برای تربیت نسل ولایی باشد.

انتخاب زمان و شرایط روحی و روانی مناسب و توجّه به خدا هنگام انعقاد نطفه، از دستوراتی است که وارد شده. از این‌رو جا دارد پدران و مادران، در این‌باره مطالعه و بررسی کنند و با توجّه به این آموزه‌های دینی، به انعقاد نطقهٔ فرزند خود اقدام نمایند.

روایاتی که تأکید می‌کند هنگام خستگی زیاد یا در ساعات اوّلیهٔ شب و با شکم پر، آمیزش انجام نگیرد،10 همچنین ذکر مکروهات و مستحبّات زیادی که در روایات برای آمیزش وارد شده است، همه دلالت بر اهمّیت و نقش این لحظه در حیات مادّی و معنوی فرد دارد.11

گام سوم: رعایت‌های دوران بارداری

یکی دیگر از مقاطع و مراحل تأثیرگذار در تربیت نسل مهدی‌باور، دوران بارداری مادر است. همهٔ حالات و رفتار و حتّی خطورات فکری مادر در فرزند، تأثیرگذار است. مادری که خود علقهٔ عاطفی و فکری با مولای خود امام زمان؟عج؟ داشته و این علقه، نمود عملی در زندگی او دارد، قطعاً این عاطفه را به فرزند هم منتقل خواهد کرد.

تجربه نشان می‌دهد خواندن دعاهایی که تقویت‌کنندهٔ ارتباط با امامان معصوم؟عهم؟ است، می‌تواند در تربیت نسل مهدی‌باور مؤثّر باشد. اگر در آموزه‌های دینی، بر خواندن دعاها و زیاراتی، چون زیارت جامعهٔ کبیره، «زیارت عاشورا»، «دعای عهد» و «دعای فرج» تأکید شده، بدین سبب است که ارتباط مستدام مادر با این مضامین، به طور مستقیم در جنین تأثیرگذار است و نسلی عاشق ولایت را می‌پروراند.12

روانشناسان بر این باورند که حالات روانی و هیجانی و حتّی فعّالیت‌های جسمانی مادر، در شخصیت کودک تأثیر دارد. تراوش هورمون‌هایی که در شرایط فشارهای هیجانی یا روانی صورت می‌گیرد، از طریق جفت، بر جنین تأثیر می‌گذارد.13

ذکر و یاد حضرت مهدی؟عج؟ توسّط مادر باردار و نیز انجام عباداتی در این‌باره می‌تواند در تربیت نسل منتظر مؤثّر باشد. علاوه بر آنچه ذکر شد، ارتزاق مادر از لقمهٔ حلال در طول بارداری، از مسائل مؤثّر در تربیت نسل دیندار و ولایی است.

گام چهارم: تحنیک

آنچه از مضامین روایی فهمیده می‌شود، این است که برخی مسائل ممکن است در نظر ما کوچک باشد؛ ولی اثرات بزرگی در سرنوشت و شاکلهٔ دینی انسان داشته باشد؛ از جملهٔ این مسائل که در دین، مورد تأکید قرار گرفته، مسئلهٔ تحنیک یا باز کردن کام نوزاد هنگام تولّد است. اینکه کام نوزاد با چه چیز باز شود، در علایق و گرایش‌های او در بزرگی تأثیرگذار است. در روایات متعدّدی، برای باز کردن کام فرزند، آدابی بیان شده است که از اهمّیت این مسئله حکایت دارد. امام صادق(ع) به سلیمان بن هارون بجلی فرمودند: «گمان نمی‌کنم کام کسی با آب فرات برداشته شود؛ مگر آنکه ما اهل بیت را دوست بدارد.»14

گام پنجم: دوران شیردهی

مادرانی که توفیق دارند از شیری که محصول لقمهٔ حلال است

به فرزند خود بنوشانند، همچنین مادرانی که با وضو به فرزند خود شیر می‌دهند و با ذکر و یاد خدا سینه بر دهان فرزند می‌گذارند، قطعاً در تربیت نسل مهدی‌باور و مهدی‌یاور توفیق بیشتری خواهند داشت. تأثیر شیر مادر در پرورش شخصیت معنوی فرزندان، امری مسلّم و غیر قابل انکار است. حکایات زیبایی که از زندگی برخی علمای بزرگ و مفاخر دینی ما ذکر شده، به خوبی بیان‌گر نقش شیر مادر در شکل‌گیری شخصیت معنوی فرزندان است. مادر شیخ انصاری که فرزندش، از مفاخر بزرگ عالم تشیّع است، می‌گوید:

من دربارهٔ پسرم، توقع بیشتری داشتم؛ زیرا در دو سالی که او را شیر دادم، هیچ وقت بدون وضو نبودم؛ حتّی در نیمهٔ شب بلند زمستان، یخ حوض را می‌شکستم و وضو می‌گرفتم و سپس بچّه‌ام را شیر می‌دادم. هیچگاه بدون بسم الله سینه بر دهان فرزندم نگذاشتم.15

مادری که شیر او آمیخته با ذکر و یاد حضرت مهدی؟عج؟ است و در طول شیردهی، ذکر و یاد امام زمان خود را بر دل و زبان دارد، قطعاً عشق و علاقه‌اش به فرزند، منتقل می‌شود؛ چرا که تحقیقات روانشناسان حاکی از این مسئله است که کلّیهٔ عواطف، علقه‌ها و دلبستگی‌های مادر، هنگام شیر دادن به فرزند هم منتقل می‌گردد.

گام ششم: القای محبّت امام زمان ؟عج؟ در دوران کودکی

در نظام تربیتی اسلام، این نکته مورد تأکید قرار گرفته است که دوران کودکی، دوران شکل‌گیری شخصیت دینی، عاطفی، عقلی و... کودک است. روایات در این زمینه دلالت دارند که در دوران کودکی (هفت سال اوّل) عنایت خاصّی بر مؤانست کودک با مقوله‌های مذهبی و اخلاقی است.

نظر به محدودیت قدرت درک و فهم کودک از ارزش‌های اخلاقی و به لحاظ رشدنایافتگی او از لحاظ اجتماعی، بیشترین تلاش مربّیان در این مرحله، باید در جهت ایجاد رغبت، علاقه و انس در کودک به ارزش‌ها و مفاهیم اخلاقی - از جمله ارتباط با ولیّ خدا - باشد.16 از این‌رو کلّیهٔ رفتار پدر و مادر - به ویژه مادر که در این دوره، بیشترین ارتباط را با فرزند دارد - در شکل‌گیری شاکلهٔ شخصیتی فرزند مؤثّر است.

به تعبیر متخصّصان تعلیم و تربیت، کودک، بسان یک دوربین فیلم‌برداری بسیار دقیق، مشغول فیلمبرداری هوشمندانه از رفتار مادر است و مادر، بدون اینکه در صدد آموزش مفاهیم به فرزند خود باشد، با رفتار و کردار خود، در حال آموزش غیر رسمی به فرزند خود است.

مادر باید فرصت طلایی شکل‌گیری شخصیت فرزند را غنیمت شمرده و پایه‌ها و بنیان‌های اعتقادی فرزندش را با ارائهٔ رفتارهای برگرفته از مبانی دینی و اخلاقی، تقویت نماید. او اگر بنا دارد فرزندی مهدی‌باور تربیت کند، باید بداند هرچه محبّت و دلباختگی و ارتباط قلبی خود او با آن حضرت بیشتر باشد و این علقه، در رفتار وی که فرزند، شاهد آن است، نمود عینی داشته باشد، به همان میزان می‌تواند این محبّت را بدون آموزش رسمی به فرزند خود انتقال دهد. وقتی فرزند، عشق سرشار مادر به امام زمان؟عج؟ را مشاهده می‌کند، وقتی مادر، فضای خانه را به یاد و ذکر حضرت عطرآگین می‌کند، این فضای آکنده از عشق و محبّت، در ساختن شخصیتی محب و عاشق امام زمان؟عج؟ مؤثّر خواهد بود. مادر می‌تواند با رفتار سرشار از عشق و محبّت به امام زمان؟عج؟، ایجاد این محبّت را از مراحل بسیط و عاطفی در کودک خود شروع کند و زمینهٔ روحی و آمادگی قلبی ارتباط با امام زمان؟عج؟ را در دورهٔ کودکی برای فرزند خود فراهم نماید.

گام هفتم: تعمیق محبّت امام زمان؟عج؟ در دوران نوجوانی

در نظام تربیتی اسلام، دوران نوجوانی دوران اطاعت است. در این دوره باید آموزه‌های دینی به صورت آمیزه‌ای از احساس و عقل به فرزندان ارائه شود؛ زیرا در این دوره، فرزندان نه احساس و عواطف محض هستند و نه برخوردار از قدرت عقلانی کامل. از این‌رو متولّیان تربیت باید هنرمندانه با آمیختن عقل و احساس و گره زدن اندیشه و عاطفه و محبّت، در پی تعمیق محبّت نوجوانان به امام زمانشان باشند.

اگر پدران و مادران توفیق یابند که در این دوره، عشق همراه با معرفت را در فرزندان خود ایجاد کنند، تا حدود زیادی توانسته‌اند به رسالت خود در تربیت نسل ولایی عمل نمایند.

یکی از راهکارهای مؤثّر برای ایجاد عشق و محبّت به ولیّ خدا در نوجوانان، استفاده از صناعات ادبی، مانند مجاز، تشبیه، استعاره و آرایه‌های ادبی است؛ چرا که تأثیر کلام ادبی، موزون و فصیح در نوجوان، بسیار زیاد است. به ویژه تأثیر عنصر خیال‌انگیزی ادبی در نوجوان، تأثیر بسیار شگفت و مرموزی دارد. خیال‌انگیزی، سبب تحریک عاطفه و احساس نوجوان است و موجب افزایش درجهٔ اثرپذیری

در او می‌شود. پاسکال می‌گوید: اعتقاد اکثر مردم، تحت تأثیر عاطفه است؛ نه دلیل و برهان.17 می‌توان این نکته را به سخن پاسکال افزود که حتّی عقایدی که انسان بر اساس دلیل و برهان می‌پذیرد، در صورتی از نفوذ و ثبات در روحیه‌اش برخوردار خواهد شد که با عاطفه و احساس او آمیخته شود.

طبق نامهٔ ۳۱ «نهج البلاغه» که منشور تربیتی دین است، آنگاه که مولای متّقیان(ع) قصد دارند فرزند خود، امام حسن مجتبی(ع) را - که در سنین نوجوانی بودند18 - مورد خطاب قرار داده و سفارش‌های خویش را به فرزندشان برسانند، به زیبایی از صناعات ادبی، اعم از مجاز، تشبیه، استعاره و کنایه استفاده می‌کنند تا با بهره‌گیری از فصاحت و بلاغت، حکمت‌های ژرف و معارف ناب را در قالب‌های بیانی خیال‌انگیز، به فرزندشان القا نمایند.

به هر حال، از بهترین وسیله‌ها برای بیدارسازی عواطف نوجوان و تحریک عشق و علاقهٔ او به ولیٔ خدا و امام زمان ؟عج؟، استفاده از فنون فصاحت و بلاغت و صناعات ادبی است. ادبیاتی که در این دوره بسیار مورد توجّه نوجوان است و ضمیر و باطن او را تحت تأثیر قرار می‌دهد، گفتارهای تربیتی آراسته به آرایه‌های ادبی و زیور فصاحت و بلاغت، غوغایی در درون نوجوان برپا می‌کند که هیچ ابزاری به این اندازه، برای بیدارسازی فطرت پاک نوجوان مؤثّر نمی‌باشد.

نکتهٔ آخر اینکه حبّ اهل بیت؟عهم؟ زمانی عمق می‌یابد که همراه معرفت باشد. امام صادق(ع) فرمودند: «محبّت، فرع معرفت است.»19

گام هشتم: ترویج محبّت امام زمان؟عج؟ در دوران جوانی

دورهٔ جوانی در نظام تربیتی اسلام، دورهٔ وزارت و همراهی است. اگر پدر، مادر و متولّیان تربیتی توفیق یافته باشند تمام گام‌های مذکور را با موفّقیت طی کنند، جوان آنان، در این دوره به بالاترین مرحلهٔ تکامل اخلاقی می‌رسد که مرحلهٔ اخلاق مستقل و خودپیرو می‌باشد. در این مرحلهٔ تکامل، قوانین حاکم بر رفتار اخلاقی، از درون فرد سرچشمه می‌گیرد؛ در حالی که در مراحل کودکی و نوجوانی، جامعهٔ بیرونی غالب است و متربّی، بیشتر، از بیرون دستور می‌گیرد. در مرحلهٔ اخلاق مستقل و خودپیرو، جهت‌دهنده، وجدان و درون فرد است.20

جوانی که تحت تربیت اصول صحیح قرار گرفته است، به مرحله‌ای می‌رسد که به صورت خودجوش و با الهام درونی، به دنبال ولیّ خدا حرکت می‌کند؛ زیرا وجود صفات پسندیده، مانند مهربانی با ضعیفان و همچنین دانش در دین، اصالت شخصیت، قدرت معنوی و... جاذبه و کششی درونی به سوی انسان کامل در او ایجاد می‌کند؛21 عقربهٔ وجود او به سمت انسان کامل به صورت درونی حرکت می‌کند و نه تنها خود جذب وجود امام زمان؟عج؟ می‌گردد و تمام وجود او سرشار از عشق و محبّت، همراه با معرفت به امام زمان؟عج؟ خود می‌شود، بلکه می‌تواند ترویج‌دهندهٔ فرهنگ مهدویت بین هم‌سالان خود باشد و خود، به سربازی فداکار و پیاده‌نظامی آماده برای دفاع از ارزش‌های مهدوی تبدیل شود. امام صادق(ع) فرمودند: «جوانان را دریابید که آنان، به سوی هر خیری شتابان‌ترند.»22

هیچ چیزی به اندازهٔ وجود مبارک امام زمان؟عج؟ و برپایی حکومت جهانی آن حضرت، برای جوان پاک‌طینت جاذبه ندارد؛ زیرا تحقّق تمام آرمان‌ها و آرزوهای بلند خود را در پناه برپایی حکومت جهانی حضرت می‌بیند. از این‌رو اگر صحیح تربیت شده باشد، به یک جریان قدرتمند برای زمینه‌سازی حکومت حضرت تبدیل می‌شود.

لازم به ذکر است جهت‌دهی این سرمایه‌ها و استفاده از این نیروی شگفت، کاری بسیار حسّاس و مشکل است. مربّی باید با شناخت و ایمان و با هم‌فکری و هم‌گامی با جوانان و با ادبیاتی جوان‌پسند و صبر بسیار... و نیز با حفظ جنبهٔ الگویی خود، به رسالت خطیر خود عمل کند. او باید به دستورهای رسول خدا(ص) دربارهٔ جوانان توجّه داشته باشد؛ آنجا که فرمودند:

«به همهٔ شما توصیه می‌کنم با جوانان، با نیکی و نیکوکاری رفتار کنید. شخصیت آنان را محترم بدارید.»23

نتيجه‌گيری

پیچیدگی تربیت در عصر حاضر و همچنین تلاش بی‌وقفهٔ مهاجمان فرهنگی برای تخریب فرهنگ مهدوی و جلوگیری از اشاعهٔ این فرهنگ، بیش از گذشته اهتمام جدّی مادران و آشنایی با ساز و کار مهدوی را می‌طلبد. بهره‌گیری از آداب و دستورات دین، بهترین روش برای تربیت فرزند منتظر است؛ به گونه‌ای که بدون آن نمی‌توان در تربیت نسل ولایی که یکی از بهترین رسالت‌های یک مادر منتظر است، موفّق بود.

پی‌نوشت‌ها