شاه‌ کلید نجات و سعادت

اهمّیت تابعیت از امر حق یا باطل در مقایسه با عمل

علی مصباحی

آیات آغازین سورهٔ «محمّد» پرده از حقیقتی بسیار عمیق و مهم برمی‌دارد. خداوند در آیات اوّل تا سوم این سوره می‌فرماید:

«الَّذينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبيلِ اللهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ * وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَآمَنُوا بِمَا نُزِّلَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَهُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ كَفَّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَأَصْلَحَ بَالَهُمْ * ذلِكَ بِأَنَّ الَّذينَ كَفَرُوا اتَّبَعُوا الْباطِلَ وَ أَنَّ الَّذينَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِنْ رَبِّهِمْ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللهُ لِلنَّاسِ أَمْثالَهُمْ؛1

کسانى که کافر شدند و [مردم را] از راه خدا باز داشتند، [خداوند] اعمالشان را نابود می‌کند و کسانى که ایمان آوردند و کارهاى شایسته انجام دادند و به آنچه بر محمّد نازل شده و آن حقّی است از سوی پروردگار نیز ایمان آوردند، خداوند گناهانشان را مى‌بخشد و کارشان را اصلاح مى‌کند. این به خاطر آن است که کافران از باطل پیروی کردند و مؤمنان از حقّی که از سوی پروردگارشان بود، تبعیت نمودند. این‌گونه خداوند برای مردم مثل‌های [زندگی] آنان را بیان می‌کند.»

ما در این آیات با دو مفهوم مواجه هستیم: یکی عمل و دیگری تبعیت از حق یا باطل!

در آیهٔ نخست صحبت از نابود کردن اعمال کسانی است که از راه حق باز می‌دارند؛ یعنی کسانی هستند که به ظاهر اعمال نیکی دارند؛ امّا در عین حال از راه خدا نیز باز می‌دارند؛

در آیهٔ سوم می‌فرماید اینکه این‌ها که اعمال به ظاهر نیکی هم دارند، امّا از راه خدا هم باز می‌دارند و خدا اعمالشان را نیز نابود می‌کند، به این علت است که در حال تبعیت از باطل هستند؛ یعنی تبعیت از باطل عامل دو چیز می‌شود:

- نخست اینکه شخص تابع باطل، ولو به ظاهر اعمال نیکی هم داشته باشد، خدا آن اعمال را نابود می‌کند؛

- دیگر اینکه کسی که تابع باطل است، در حقیقت با هر فعلش دارد سدّ راه خدا می‌کند. لذا به جهت تبعیت از باطل و بازداشتن دیگران از راه خدا، خداوند اعمالشان را نابود می‌کند.

در نقطهٔ مقابل با کسانی مواجه هستیم که با وجود اینکه سیّئاتی دارند؛ امّا ضمن ایمان آوردن ابتدایی و انجام اعمالی صالح، به یک امر خاصّی که بر پیامبر نازل شده نیز ایمان آورده و از این حقّ خاصّ نازل شده از سوی پروردگار تبعیت کرده‌اند. لذا به این جهت سیّئاتشان نیز مورد مغفرت واقع شده.

نکتهٔ تأمل‌برانگیز دیگر در باب آیهٔ دوم این است که خدا تأکید خاصّی دارد که این امرِ حقّ خاصِّ نازل شده به پیامبر(ص) که مردم باید به آن ایمان بیاورند، از سوی پروردگار است. گویی برخی مدّعی هستند و نظرشان این است این امر پیامبر(ص)، نه حق است و نه از سوی پروردگار!

حال سؤال اینجاست: مقصود از این سبیل الله (راه خدا) که برخی از آن باز می‌دارند و امر باطلی که آن بازدارندگان از راه خدا از آن تبعیت می‌کنند و موجب نابودی اعمالشان می‌شود، چیست؟ و مقصود از آن امر حقّ خاصّی که به جز سایر اموری که بر پیامبر(ص) نازل شده، باید با طور ویژه به آن ایمان آورد و تابع آن امر حقّ خاص شد، چیست؟ (امری که گویی برخی منکر آن هستند که حق است و از سوی پروردگار به پیامبر(ص) نازل شده.) امر حقّ خاصّی که ایمان به آن و تبعیت از آن موجب می‌شود گناهان انسان مورد مغفرت الهی قرار گیرد و امر انسان اصلاح شود.

توجّه به این آیات شریفه از دو جنبه اهمّیت ویژه دارد:

- نخست اینکه نشان می‌دهد بر طبق صریح آیات قرآن، در مقایسهٔ اهمّیت عمل نسبت به اعتقاد و تابع یک مفهوم حق یا باطل شدن، آنچه از منظر قرآن کریم بسیار مهم‌تر است، اعتقاد و تابع امر حق یا باطل شدن است!

در فضاهای روشن‌فکری مذهبی خیلی تمایل به صلح کل دارند و به هنگام پذیرش اختلاف سلایق، تأکیدشان را می‌برند بر عمل نیکو و نیکوکاری و خوش‌خلقی و این مفاهیم! حال آنکه طبق صریح آیات قرآن، آنچه بسیار مهم‌تر است، این است که انسان چه چیز را حق می‌داند و تابع چه چیزی می‌شود.

اگر آنچه را انسان حق می‌داند و تابعش می‌شود واقعاً حق باشد، خدا فرموده موجب بخشش گناهانش می‌شود و اعمال صالحش در نظر گرفته شده و امرش در نهایت اصلاح می‌شود.

امّا اگر آنچه انسان تابعش می‌شود، امر حق نباشد و باطل باشد، خدا فرموده هرچه هم عمل داشته باشد، سودی ندارد و همه را نابود می‌کند و در عمل چنین شخصی مصداق کسی است که از راه خدا باز می‌دارد؛ حال هر عملی می‌خواهد داشته باشد!

از منظر قرآن کریم، ایمان به پیامبر(ص) کافی و نجات‌بخش نیست:

دوم اینکه توجّه به این آیات شریفه مشخّص کند که ایمان صرف به پیامبر(ص) نجات‌بخش نیست! بلکه در کنار ایمان به پیامبر(ص)، باید به امر حقّی که از سوی خدا به پیامبر(ص) نازل شده و پیامبر(ص) آن را امر کرده نیز ایمان آورد و تابع آن شد تا انسان به صلاح و نجات برسد!

و این امر خاص هم به گونه‌ای است که خداوند تأکید می‌کند که هم حق است و هم از سوی پروردگار است؛ یعنی گویا در زمان ابلاغ این امر خاص از سوی پیامبر(ص) عدّه‌ای بودند که بیان می‌کردند که این امر، هم حق نیست و هم از سوی پروردگار نیست.

امر خاصّ پیامبر(ص) که برای نجات حتماً باید به آن ایمان داشت

در تفسیر این آیات شریفه و تعیین مصادیق برای «نُزِّلَ عَلى مُحَمَّدٍ وَ هُوَ اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ؛ آن امر حقّی که از سوی پروروگار بر محمّد[(ص)] نازل شده است.» از امام حسین(ع) نقل شده که فرمودند: «نَزَلَتْ فِينَا؛2 در شأن ما اهل بیت نازل شده است.»

همچنین از امام باقر و امام صادق؟عهما؟ در تعیین مصداق برای سبیل الله چنین نقل شده:

«و کسانی که از راه خدا بازداشتند، مقصود کسانی است که از ولایت علی بن ابی‌طالب(ع) باز داشتند.»3

یعنی آن امر خاصّ پیامبر(ص) که خداوند تأکید فرموده از سوی پروردگار است و حق است (و چنان بر اینکه این امر از سوی پروردگار نازل شده و حق است، تأکید و اصرار دارد که گویی بودند کسانی که از ایمان به این امر و پذیرش آن، به بهانهٔ اینکه از سوی پروردگار نیست و حق نیست سر باز زدند) و عدم پذیرش این امر خاص، موجب نابودی اعمال است و پذیرش آن باعث مغفرت و اصلاح امر انسان، ولایت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) و اولاد طاهرین ایشان؟عهم؟ است که بدون ایمان آوردن به این امر، ایمان آوردن به پیامبر(ص) و سایر دستوراتشان کافی و نجات‌بخش نخواهد بود و سایر اعمال نیک انسان نیز موجب اصلاح امر انسان نخواهد شد!

البتّه آیات متعدّد دیگری نیز در قرآن وجود دارد که تأکید می‌کند ایمان صرف به پیامبر(ص) کافی و نجات‌بخش نیست و در کنار آن باید به امر دیگری نیز ایمان آورد.4

ارجحیت تبعیت و پذیرش ولایت بر همه چیز، حتّی بر مهم‌ترین اعمال واجب

در باب تبیین اهمّیت و ارجحیت تبعیت بر همه چیز (حتّی عمل صالح)، می‌توان به آیات و روایاتی فراوانی اشاره کرد که در ذیل به چند مورد اشاره می‌شود:

1. روایت شده که ابلیس براى عیسى مسیح(ع) مجسّم شد و به او گفت: بگو: لا اله الّا الله. حضرت فرمود: سخن حقّى است؛ ولى به گفتهٔ تو (و به تبعیت از تو) آن را نمى‌گویم؛5 یعنی حتّی کلمهٔ توحید را نیز نباید به تبع و امر یک باطل و طاغوت بیان کرد! تا چه رسد به سایر امور... همچنین می‌دانیم نماز مهم‌ترین عمل واجب عبادی است؛ امری که بارها در قرآن کریم به طرق مختلف بر آن تأکید

شده؛ امّا وقتی بناست جایگاه انسان‌ها در ابدیت مشخّص شود، آن جایگاه با چیزی فراتر از عمل (حتّی عملی مانند نماز) مشخّص می‌شود. به گواه قرآن کریم آنچه جایگاه ابدی شخص را در قیامت تعیین می‌کند، این است که شخص در دنیا حقیقتاً تابع چه کسی بوده و حقیقتاً چه کسی را امام و مقتدای و پیشوای خود می‌دانسته:

«يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَ لايُظْلَمُونَ فَتِيلاً؛6

[به یاد آور] روزى را که هر گروهى را با امامشان مى‌خوانیم. کسانى که نامهٔ عملشان به دست راستشان داده شود، آن را [با شادى و سرور] مى‌خوانند و کمترین ستمى به آنها نخواهد شد.»

2. امام محمّد باقر(ع) در تفسیر این آیهٔ شریفه می‌فرمایند:

هنگامی که آیهٔ: «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ» نازل شد، مسلمانان گفتند: ای رسول خدا ((ص))! آیا تو امام همهٔ مردم نیستی؟ پیامبر(ص) فرمودند: «من پیامبر و فرستادهٔ خدا به سوی همهٔ مردم هستم؛ امّا بعد از من مردم از سوی خدا، از اهل بیت من امامانی خواهند داشت که در میان مردم خواهند آمد و تکذیب می‌شوند و سردمداران کفر و طرفداران آنها، به این امامان ظلم خواهند کرد. هر کس با آنها دوستی کند و ولایت آنها را بپذیرد و و از ایشان تبعیت کند، او از من است، همراه من خواهد بود و مرا ملاقات خواهد کرد؛ امّا هر کس به آنها ظلم کند و آنها را تکذیب نماید، از من و همراه من نخواهد بود و من از او بیزارم.»7

این قسمت از فرمایش این روایت معتبر و صحیح از قول رسول اکرم(ص) که فرموده‌اند: «فَمَنْ...اتَّبَعَهُمْ...فَهُوَ مِنِّي؛ هر کس از آنها تبعیت کند پس او از من است.» کاملاً منطبق بر منطق قرآن است که از قول حضرت ابراهیم(ع) فرموده: «فَمَنْ تَبِعَني فَإِنَّهُ مِنِّي؛8 هر کس از من تبعیت کند، پس به راستی او از من است.» یعنی تبعیت آن مفهومی است که موجب اتّصال و معیت حقیقی امام و مأموم می‌شود!

ولایت مانند کمیت برداری است و سایر اعمال مانند کمیت‌های متریک

ولایت که حاصل پذیرش سرپرستی و تبعیت از مولاست، مفهومی است که مانند کمیت‌های برداری عمل می‌کند. خود اعمال، امّا مانند کمیت‌های متریک هستند؛ یعنی اندازه دارند؛ امّا جهت ندارند؛ آنچه جهت را تعیین می‌کند، ولایت است.

اینکه این عمل را تحت ولایت چه کسی، به دستور چه کسی، به تعبیت از چه کسی و به نیّت متابعت از امر چه کسی شخص انجام داده، میزان ترقّی یا تنزّل حاصل از عمل را مشخّص می‌کند.

مرحوم آیت الله حائری شیرازی؟ره؟ در تعبیری حکیمانه و زیبا این مطلب را چنین بیان می‌دارد:

بین همهٔ اعمال و رفتاری که انسان دارد، ولایت انسان جایگاه ویژه‌ای دارد. در ردیف سایر اعمال انسان نیست.

عدد جبری با علامت تحقّق پیدا می‌کند؛ امّا عدد در حساب ساده بی علامت است. اگر در حساب ساده سه و چهار می‌شود هفت، در جبر این‌طور نیست. می‌‌گویید مثبت سه یا منفی سه که به اندازهٔ شش واحد بین آنها فاصله است. اگر مثبت باشد به اندازه سه واحد بالاست و اگر منفی باشد، به اندازهٔ سه واحد زیر صفر است. در مورد هزار هم همین‌طور. هزار تا زیر صفر و هزار تا بالای صفر که تفاوتش دو هزار است. هرچه عدد بزرگتر باشد، تفاوت عدد منفی و مثبتش بیشتر است. ابلیس شش هزار سال عبادت کرد که این رقم بسیار عظیمی است. سجده بر آدم باید علامت این رقم بالا را تعیین کند. ملائکه هم عبادت‌‌های شش هزار سال، ده هزار سال، کمتر یا بیشتر هم دارند. به همه گفتند که سجده کنید. ملائکه سجده کردند و علامت مثبت جلوی عباداتشان آمد. ابلیس سجده نکرد و علامت منفی جلوی میلیاردش آمد و دو میلیارد سقوط کرد.

این نقش ولایت است. ولایت یا بالا می‌برد یا به زمین می‌زند. اگر ولایت الله باشد، بالا می‌برد و اگر ولایت طاغوت باشد، زمین می‌زند؛9 یعنی در هر عمل که انسان از روی آگاهی و اختیار انجام می‌دهد، اگر آن عمل را به امر خدا و حجّت‌های خدا انجام دهد و به نیّت تبعیت از امر آنها انجام دهد، آن عمل او را به میزان توانی که دارد، از ظلمت‌ها به سمت نور سیر می‌دهد؛ امّا اگر عمل را (ولو ظاهر خوبی هم داشته باشد!) به نیّت تبعیت از غیر خدا و غیر حجّت‌های الهی انجام دهد و امر و دستور خدا و حجّت‌های خدا پشت آن فعل نباشد، با ارتکاب و انجام آن عمل (ولو ظاهر خوبی هم داشته باشد!) شخص به همان نسبت از نور به سمت ظلمات، سیر و سقوط می‌کند و از خدا دور می‌شود.

آیت الکرسی و مفهوم برداری ولایت

و این است معنای دقیق و عمیق «آیت الکرسی» که می‌فرماید:

«أللهُ وَلِيُّ الَّذينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ الَّذينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فيها خالِدُونَ؛10

خداوند، ولىّ و سرپرست کسانى است که ایمان آورده‌اند؛ آنها را از ظلمت‌ها خارج ساخته، به سوى نور مى‌برد؛ ولى کسانى که کافر شدند، اولیاى آنها طاغوت هستند که آنها را از نور خارج ساخته، به سوى ظلمت‌ها مى‌برند. آنها اهل دوزخند و جاودانه در آن خواهند بود.»

امام جعفر صادق(ع) ذیل این آیهٔ شریفه می‌فرمایند:

«مقصود آیه این است که آنها نور اسلام دارند؛ ولی هرگاه از یک پیشوای ستمکار که خداوند او را تعیین نکرده تبعیت کنند، به واسطهٔ این پیروی، از نور اسلام به [سوی] تاریکی کفر خارج می‌شوند.»11

پی‌نوشت‌ها