بهداشت روانی خانواده

برگرفته از دیدگاه‌های روانشناسی و اسلام با رویکرد فرهنگ ایرانی

اقسام مثبت نگری

خوش‌بینی به سه دسته تقسیم می‌شود:

خوش‌بینی به خدا

افراد بدبین معمولاً رویدادهای منفی را به خود و رویدادهای مثبت را به دیگران و موقعیت‌ها نسبت می‌دهند.

افراد مثبت‌اندیش درست برعکس عمل می‌کنند؛ یعنی رویدادهای منفی را به دیگران نسبت داده، هنگام شکست‌ها دیگران را مقصّر می‌دانند و در رویدادهای مثبت، موقعیت‌ها را به خود نسبت می‌دهند؛ امّا رویکرد واقع و در عین حال مثبت، آن است که هنگام موفّقیت‌ها نقش تلاش خود، همکاری دیگران و کمک خدا را در نظر بگیریم و هنگام شکست‌ها نیز حکمت خداوند، عدم تلاش و ناتوانی خود و عدم همکاری دیگران را مدّ نظر قرار دهیم.1

خوش‌بینی به دیگران

مثبت‌اندیش بودن، یعنی نیک اندیشیدن دربارهٔ دیگران. مثبت برخورد کردن در ارتباط با دیگران، فرایندی دو طرفه است؛ یعنی بازخوردهای دیگران، مکمّل رفتارهای ما خواهد بود. زمانی که در یک رابطهٔ مثبت و نیک‌اندیش باشیم طرف دیگر رابطه هم با ما رفتار خوبی خواهد داشت و در مقابل، اگر ما دید منطقی و دید منفی به دیگران داشته باشیم، با آنها هم رابطهٔ خوبی برقرار نخواهند کرد. نگاه خوش‌بینانه به دیگران، از توصیه‌های مهمّ دین اسلام و روانشناسی است.

همهٔ ما وظیفه داریم کار دیگران را حمل بر صحّت کنیم. حضرت علی(ع) می‌فرمایند؛

«هرگز به سخنی که از کسی صادر می‌شود، گمان بد مبر؛ در حالی که می‌توانی توجیه صحیحی برای آن بیابی.»2

در مقابل این صفت برجستهٔ اخلاقی، بدبینی و سوء زن به مردم قرار دارد. «قرآن مجید» در این زمینه می‌فرماید:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْم؛۳

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از بسیاری گمان‌ها بپرهیزید که بعضی از آنها گناه است.»

البتّه اصل گمان بدی که بی اختیار به ذهن آدمی نقش می‌بندد، گناه نیست؛ بلکه ترتیب اثر دادن و عمل به آن مذموم است.

خوش‌بینی به خود

مثبت‌اندیشی به معنای آن است که تصوّر خوبی از خود داشته باشیم؛ نه آنکه همواره خود را سرزنش کنیم. این واژه به معنای نادیده گرفتن کاستی‌ها، انتقاد نکردن و عدم تلاش در جهت بهبود آنها نیست؛ بلکه به معنای دیدن واقعیت و برنامه‌ریزی دقیق

هدفمند و امیدوارانه برای تغییر آن است. در واقع مثبت‌اندیشی نسبت به خود، به آن معناست که خود را همان‌گونه که هستیم، بپذیریم و در کنار آن، به توانایی‌های خود، به خصوص توانایی‌ها برای اصلاح و تغییر، ایمان داشته باشیم.

خوش‌بینی یعنی اینکه ما با وجود تمام نقص‌ها و کمبودهایمان باز هم دوست‌داشتنی و ارزشمندیم. پذیرش خود، احساس شادی و رضایت ایجاد می‌کند. پذیرش به ما احساس آرامش می‌دهد و انرژی لازم برای رسیدن به هدف، تلاش برای ایجاد تغییر و رشد پیشرفت را فراهم می‌نماید.

آثار مثبت‌نگری

همهٔ ما با افکار خود زندگی می‌کنیم. این افکار ما هستند که موجب می‌شود تصمیمات مختلفی را در زندگی خود اتّخاذ کنیم نموده و آنها را به مرحلهٔ اجرا درآوریم. هیچ کس نمی‌تواند اهمّیت و تأثیر تفکّر را در شکل‌دهی به مسیر زندگی انکار نماید. ما حتّی زمانی که سکوت اختیار کرده یا به صحبت دیگران گوش می‌دهیم، در حال فکر کردن و تحلیل رویدادهای اطراف خود هستیم. از طرف دیگر این افکار ما هستند که به احساسات و رفتارهای ما شکل می‌دهند. روانشناسان رویکرد شناختی، معتقدند افکار نقش کلیدی در تولید احساسات دارند و احساسات به نوبهٔ خود، رفتار خاصّی را ایجاد می‌نمایند بنابراین زمانی که الگوی مثبتی را برای فکر کردن و نگاه به دنیا انتخاب می‌کنیم، احساسات مثبتی چون رضایت، شادی و لذّت نیز در ما ایجاد شده و افزایش می‌یابد. پس به دنبال این احساسات خوشایند، تصمیم‌گیری راحت‌تر بوده و رفتارهای ما عاقلانه‌تر، کارآمدتر و بی‌ضرر خواهد بود. در مقابل وقتی که به همه چیز و همه کس با عینک منفی‌گرایی می‌نگریم، احساساتی چون نفرت، انزجار، اضطراب، اجتناب و فرار، در ما متولّد خواهد شد و بر اساس این احساسات ناخوشایند، دست به اقداماتی می‌زنیم که شرایط را برای خود و دیگران، بحرانی و غیر قابل تحمّل خواهد کرد. خوش‌بینی ثمرات جسمی و روانی فراوانی برای سلامت آدمی دارد. تحقیقات نشان داده‌اند مثبت‌اندیشی، موجب کاهش اختلافات و تعارضات زناشویی می‌شود.۴

علاوه بر این، مثبت‌نگری امید به زندگی را افزایش می‌دهد.۵

خوش‌بینی تأثیر خوبی بر تاب‌آوری قدرت تحمّل و کنترل خشم ما داشته و آنها را افزایش می‌دهد. علاوه بر این، نتایج بسیاری از تحقیقات، حاکی از آن است که مثبت‌گرایی، بر درمان بیماری‌های روان‌تنی، اثربخش‌تر از دیگر درمان‌ها است.۶

ا ین رویکرد در افزایش شادمانی و کاهش افسردگی نیز بسیار سودمند است. خوش‌بینی بر کاهش اضطراب و نگرانی و افزایش عزّت نفس و اعتماد به نفس، تأثیر مثبتی دارد. از جمله آثاری که مثبت‌گرایی بر جسم دارد، کاهش فشار خون است. خوش‌بینی سیستم دفاعی بدن را تقویت نموده و موجب کاهش ابتلا به انواع بیماری‌ها می‌شود. به طور معمول افرادی که گرفتار بیماری‌های قلبی می‌شوند، منفی‌گرا هستند و به همین دلیل دچار اضطراب زیاد می‌باشند؛ امّا افرادی که میزان ابتلا به بیماری‌ها در آنان کمتر است، دید مثبتی به زندگی دارند. اشخاص خوش‌بین در برابر بیماری‌های عفونی و مسری، مقاوم‌تر بوده و بهتر می‌توانند امراض مزمن را از خود دفع کنند.

راه‌های مثبت‌نگری

با خودتان دوست باشید

ما برای دوست داشتن و احترام به دیگران، در وهلهٔ اوّل باید از اعتماد به نفس مطلوبی برخوردار بوده و خود را دوست داشته باشیم. متأسّفانه مشغله‌های مختلف زندگی این اجازه را نمی‌دهد که آدمی به خود و توانایی‌ها و نقاط مثبت خود فکر کند. سرعت زیاد زندگی موجب شده است تا ما تنها به فکر آینده و اهداف پیش رو باشیم. بنابراین گذشته و موفّقیت‌های قبلی را به زودی فراموش می‌کنیم. کافی است تا فهرستی از دستاوردها، استعدادها و موفّقیت‌های خود تهیّه کنیم. این کار به ما یادآور می‌شود در چه زمینه‌هایی، اثربخش بوده و افتخار کسب کرده‌ایم.

لبخند زدن

باید بدانیم که مغز ما تفاوت امور تصنّعی و حقیقی را متوجّه نمی‌شود. زمانی که مدام ضعف و ناتوانی را القا می‌کنیم، مغز دستوراتی صادر می‌کند که با ناتوانی ما سازگار باشد. به همین ترتیب وقتی که شادی و خون‌سردی را به خود القا می‌کنیم، مغز ما نیز دستوراتی در همین راستا صادر می‌کند.

پس با لبخند و تبسّم همیشگی، می‌توانیم ذهن خود را در جهت مثبت کنترل کنیم. علاوه بر این، خنده موجب افزایش ترشّح هورمون شادی در مغز شده و به این طریق، انرژی ما را افزایش می‌دهد.

تنفّس صحیح

شاید تا به حال به شیوه نفس کشیدن خودتان توجّه نکرده باشید، اما باید بدانید که فرایند دم و بازدم تاثیر شگرفی بر کاهش استرس دارد. ما به هنگام استرس و فشار روانی دچار تنفس تند وسطحی می‌شویم که این شیوه خود باعث افزایش تنش می‌گردد. تنفس عمیق، آرام، طولانی و شکمی باعث بهبود گردش خون در بدن، مغز و در نهایت آرامش بیشتر خواهد شد.

استفاده از کلمات مثبت

تنها راه ارتباطی افراد با یکدیگر، کلام آنهاست. هر کلمه، باری مثبت یا منفی دارد. پس با حذف کلمات منفی از روابط خود، بار منفی آنها را نیز از زندگی خود خارج کنیم.

به این ترتیب می‌توانیم با هدیه کردن واژه‌های مثبت و دل‌انگیز به دیگران، از آنها شادی و انرژی مثبتی دریافت نماییم.

دوری از افراد منفی‌گرا و معاشرت با افراد مثبت‌نگر

ما انسان‌ها موجوداتی اجتماعی هستیم و نمی‌توانیم زندگی فردی و غیر گروهی داشته باشیم. آدمی زمانی که وارد گروهی می‌شود، برای جلب نظر اعضای گروه و یافتن جایگاهی در آن، به تدریج ویژگی‌های گروه را در خود تقویت کرده و به نوعی، شبیه سایر افراد گروه می‌شود. افرادی که همیشه از همه چیز شکایت دارند، به تدریج ما را به فردی افسرده و ناراضی تبدیل می‌کنند. از سوی دیگر معاشرت با افراد شاد و پر انرژی، انگیزه و شادی را در ما افزایش داده و رقابتی برای شادتر بودن ایجاد می‌کند.

احترام تقدیم و تشکّر

توجّه به زحمات دیگران و تشکّر از آنها، رضایت و احساسات مثبت را در آنان ایجاد می‌کند. بنابراین آنها می‌کوشند که متقابلاً رضایت شما را جلب کرده و این احساسات لذّت‌بخش را به شما بازگردانند؛ چرا که تقدیر و تشکّر از افراد، موجب می‌شود حسّ خدمت‌رسانی در آنها افزایش یابد.

کاهش توقّعات

توقّعات بی‌جا می‌تواند زندگی را کسالت‌بار و حتّی پر تنش نماید. زمانی که ما از یک فرد انتظاری بیش از ظرفیت او داریم، خود و طرف مقابل را دچار دلزدگی و یأس نموده و موجب ایجاد حسّ انزجار و تنفّر در روابط خود می‌شویم؛ به طوری که دو طرف از هم ناراضی می‌شوند. به همین ترتیب زمانی که از خودمان توقّعاتی بیش از ظرفیتمان داریم، همین احساسات منفی در ما شکل خواهند گرفت.

کمک کردن

هنگامی که دیگران به کمک ما نیاز دارند، به آنها کمک کنیم. همهٔ ما حسّ خوشایند سودمند بودن را دوست داریم. زمانی که به کسی کمک کرده و حسّ رضایت را در چهره‌اش می‌بینیم، احساس مفید بودن می‌کنیم و این حسّ شادی، انرژی و انگیزه ما را افزایش می‌دهد.

بازی کردن

بازی‌ها به ما کمک می‌کنند تا هم به کودک درون خود توجّه نموده و هم به افزایش سلامت جسمی و روانی خود بپردازیم. بازی‌هایی که نیازمند فعّالیت‌های جسمی هستند، از طریق افزایش گردش خون و تخلیهٔ انرژی، موجب آرامش خواهند شد.

هدیه دادن

تهیّهٔ کادو برای دیگران و اهدای آن به افرادی که دوستشان داریم، می‌تواند نشان‌دهندهٔ توجّه ما به حضور آنها در زندگی‌مان باشد؛ چرا که ما خود را به سبب آنها به زحمت انداخته و بخشی از فکر و پول و انرژی خویش را برای آنها خرج نموده‌ایم. هدیه‌هایی که بدون مناسبت تهیّه می‌شود، برای کسی که آن را دریافت می‌کند، لذّتی خاص به همراه خواهد داشت. هدیه‌هایی که در مناسبت‌های گوناگون، مانند روز تولّد یا سالگرد ازدواج به یکدیگر می‌دهیم، علاوه بر قدردانی از همدیگر، یادآور خاطرات خوب سال‌های گذشته، مثل نخستین دیدار یا جشن‌های تولّد پیشین خواهد بود.

پی‌نوشت‌ها