قرار چیست؟

اشاره

«جمال آفتاب، شرحی بر دیوان حافظ»، برگرفته از جلسات اخلاقی علّامه سیّد محمّدحسین طباطبایی است که به توسّط عارف وارسته مرحوم علی سعادت‌پرور تألیف و تدوین شده است. این اثر مجموعهٔ مفصّلی است در ده جلد که توسّط شرکت «انتشارات احیاء کتاب» به زیور طبع آراسته شده است. از این پس در هر شماره از نشریه، شرح یکی از غزلیات حضرت حافظ شیرازی در معرض نگاه مخاطبان موعود قرار خواهد گرفت.

صلاحِ کار کجا و منِ خراب کجا

ببین تفاوتِ رَه کز کجاست تا به کجا؟

دلم ز صومعه بگرفت و خِرقِهٔ سالوس

کجاست دِیرِ مُغان و شرابِ ناب کجا؟

چه نسبت است به رندی صَلاح و تقوا را

سماعِ وَعظ کجا نغمهٔ رَباب کجا؟

ز رویِ دوست دلِ دشمنان چه دریابد؟

چراغِ مُرده کجا شمعِ آفتاب کجا

چو کُحلِ بینشِ ما خاکِ آستانِ شماست

کجا رویم بفرما ازین جناب کجا

مَبین به سیبِ زَنَخدان که چاه در راه است

کجا همی رَوی ای دل بدین شتاب کجا

بِشُد! که یادِ خوشش باد روزگارِ وصال

خود آن کِرِشمه کجا رفت و آن عِتاب کجا؟

قرار و خواب ز حافظ طمع مدار ای دوست

قرار چیست صبوری کدام و خواب کجا؟

از این غزل ظاهر می‌شود که خواجه پس از وصال، به هجران مبتلا گشته. از طرفی وصال را می‌خواسته و از طرف دیگر فکر می‌کرده اگر دوست چنین می‌خواهد، صلاح‌اندیشی من چه معنی دارد؟ در عین حال نمی‌تواند آرام بنشیند و تقاضای دیدار (با بیانات مختلف) می‌نماید. می‌گوید:

صلاحِ کار کجا و من خراب کجا؟

ببین تفاوت راه، از کجاست تا به کجا

مصلحت‌اندیشی، کار عاقلان و اهل دنیا و هشیاران است؛ نه کار چون منی که خراب و مست جمال یار خویشم و خود را در مقام عبودیت و تسلیم و رضای حضرتش قرار داده‌ام (ببین تفاوت راه، از کجاست تا به کجا). اینجاست که حساب مست و هشیار، عاقل و عاشق و بنده و مختار، از یکدیگر جدا می‌شود. در جایی هم می‌گوید:

صلاح از ما چه می‌جویی؟ که مستان را صَلا گفتیم

به دورِ نرگس مستت، سلامت را دعا گفتیم

دَرِ میخانه را بگشا، که هیچ از خانقه نگشود

گََرَت باور بُوَد، ورنه سخن این بود ما گفتیم1

و در جای دیگر می‌گوید:

من و صلاح و سلامت؟ کس این گمان نبرد

که کس به رندِ خرابات، ظنِّ آن نبرد

من این مرقّعِ پشمینه بَهْرِ آن دارم

که زیرِ خرقه کشم مِیْ، کس این گمان نبرد

مباش غرّه به علم و عمل، فقیه زمان!

که هیچکس، ز قضایِ خدای جان نبرد2

چه نسبت است به رندی، صلاح و تقوا را

سماعِ وعظ کجا، نغمهٔ رُباب کجا؟

رند عالم‌سوز و کسی که همهٔ عالم (دنیا و آخرت) و اختیارات خود (چه کنم و چه نکنم) را زیر پا نهاده و خواستهٔ دوست، مورد نظرش می‌باشد، با مصلحت‌اندیشی چه کار؟ دعوت واعظ به پرهیز و صلاح‌بینی کجا و نغمه‌های جان‌فزای دوست که از در و دیوار عالم، هر لحظه بندگان را توجّه می‌دهد، کجا؟ که:

«إلهي! إنَّ اخْتِلافَ تَدْبیرِكَ وَسُرْعَةَ طَوآءِ مَقادیرِكَ مَنَعا عِبادَكَ العارِفینَ بِكَ، عَنِ السُّکُونِ إلی عَطآءٍ، وَالْیَأْسِ مِنْكَ في بَلاءٍ... إلهي! کَیْفَ أعْزِمُ وَأنْتَ القاهِرُ؟! وَ کَیْفَ لا أعْزِمُ وَأنْتَ الامِرُ؛3

معبودا! به درستی که پی در پی آمدن تدبیرت و سرعت گذشت تقدیراتت، بندگان عارف و شناسای به تو را از آرام گرفتن به عطایت و نومیدی از تو در هنگام بلا و گرفتاری منع می‌کنند... بارالها! چگونه اراده و آهنگ [کاری] کنم و حال آنکه تنها چیره و قاهر تویی و چگونه تصمیم نگیرم، در صورتی که تو خود امر فرمودی؟!»

و به گفتهٔ خواجه در جایی:

عاشقان را بر سَرِ خود حکم نیست

هرچه فرمانِ تو باشد آن کنند4

دلم ز صومعه بگرفت و خرقهٔ سالوس

کجاست دیر مغان و شرابِ ناب کجا؟

از صومعه‌نشینان و زهّاد حاصلی ندیدم. بهتر آن است که دیر آتش‌پرستان و آنان را که آتش به هستی مجازی خویش زده و به مقام مخلَصیت (به فتح لام) راه یافته‌اند، اختیار نمایم تا من هم با یاد دوست چون آنان، با آشامیدن شراب دو آتشهٔ عشق و مراقبهٔ جمال محبوب، آتشی بر هستی خود زنم و همواره به یاد او باشم؛ که:

«یا أحْمَدُ! إجْعَلُ هَمَّكَ هَمّاً واحِداً؛5

ای احمد! همّ و غمّت را یکی گردان.»

و نیز:

«عِبادَاللّهِ! إنَّ مِنْ أحَبِّ عِبادِاللّهِ إلَیْهِ عَبْداً أعانَهُ اللّهُ عَلی نَفْسِهِ... وَ تَخَلّی مِنَ الهُمُومِ إلّا هَمّاً واحِداً انْفَرَدَ بِهِ؛6

[ای] بندگان خدا! همانا از محبوب‌ترین بندگان نزد خدا، بنده‌ای است که خداوند او را علیه نفسْ خویش کمک نموده.... و از تمام دل‌مشغولی‌ها و اندیشه‌ها تُهی شده؛ جز یک همّ و غمّ که تنها بدان مشغول گردیده است.

و گفتهٔ خواجه در جایی:

من ترکِ عشقبازی و ساغر نمی‌کنم

صد بار توبه کردم و دیگر نمی‌کنم

باغِ بهشت و سایة طوبی و قصرِ حور

با خاک کوی دوست، برابر نمی‌کنم

شیخم به طنز گفت: حرام است مِیْ، مخور

گفتم: که چشم و گوش به هر خر نمی‌کنم

بشد که یادِ خوشش باد! روزگارِ وصال

خود آن کرشمه کجا رفت و آن عتاب کجا؟

روزگار وصال را که با تجلّیات جمالی او سپری می‌کردم، از دست بشد و اکنون که به هجران مبتلا گشته‌ام، خود را آماده برای کرشمه‌ها و عقاب‌های او (که جمال و جلال را به همراه دارد،) حاضر نموده‌ام. آن دو کجایند تا مرا از ناراحتی برهانند؟ به گفتهٔ خواجه در جایی:

شاهدان، گر دلبری زینسان کنند

زاهدان را، رخنه در ایمان کنند

هر کجا آن شاخ نرگس بشکفد

گلرخانش، دیده نرگسْ دان کنند

کن نگاهی از دو چشمت، تا در آن

مرگ را بر بیدلان آسان کنند

عیدِ رُخسار تو کو؟ تا عاشقان

در وفایت، جان و دل قربان کنند7

ز رویِ دوست، دلِ دشمنان چه دریابد

چراغِ مُرده کجا، شمعِ آفتاب کجا؟

آنان که با ما سر دشمنی دارند و نمی‌توانند اُنس و محبّت و مراقبهٔ ما را با دوست ببینند، هرگز لذّت دیدار او را درک نکرده و نمی‌کنند و فرقی میان چراغ مرده که ذکر و انس قشری (سطحی) است و نور آفتاب که معرفت و عبادت لبّی (واقعی) است (که در آن مشاهدهٔ محبوب است)، نمی‌گذارند. در جایی می‌گوید:

چو بشنوی سخنِ اهل دل، مگو که خطاست

سخن شناس نئی دلبرا! خطا اینجاست

سرم به دنیی و عقبی فرو نمی‌آید

تبارک اللّه! از این فتنه ها که در سر ماست

در اندرونِ منِ خسته دل ندانم کیست

که من خموشم و او در فغان و در غوغاست8

ببین به سیبِ زَنَخْدان، که چاهِ در راه است

کجا همی رَوی ای دل! بدین شتاب کجا؟

ای خواجه! از تجلّیات جمالی آمیخته با جلالیِ حضرت دوست که چاهِ در راه است، شتابزده و گریزان مباش؛ زیرا که جمالش سالکین را جذب نموده و جلالش آنان را گرفتار می‌نماید و از او گریزی نیست؛ که:

«لا مَلْجَأَ مِنَ اللّهِ إلّا إلَیْهِ؛9

هیچ پناهگاهی از خدا جز به سوی او نیست.»

و نیز:

«لَوْعَلِمَ المُدبِرُونَ عَنّی کَیْفَ انتِظاری بِهِمْ، لَماتُوا شَوْقاً؛10

اگر آنان که به من پشت کرده‌اند، می‌دانستند که چگونه انتظارشان را می‌کشم، بی گمان از شوق، جان می‌سپردند.»

و ممکن است خطاب خواجه به زاهد باشد که: تماشاکن و ببین! آیا با توجّه به این خصوصیاتِ (جلال و جمال) دوست، می‌توان گرفتار او نشد؟

چو کُحْلِ بینش ما، خاکِ آستان شماست

کجا رویم بفرما، از این جناب کجا؟

معشوقا! خاکسار آستان شما شدن، روشنی دیدهٔ دل ماست و هر کمال و معنویتی را در پی دارد. با این‌همه، از درگاه عبودیت شما به کجا می‌توان رفت؟ به گفتهٔ خواجه در جایی:

دانی که چیست دولت؟ دیدارِ یار دیدن

در کوی او گدایی، بر خسروی گزیدن

از جان طمع بُریدن، آسان بُوَد ولیکن

از دوستان جانی، مشکل بود بریدن11

می‌خواهد بگوید:

«إلهي! فَاسْلُكْ بِنا سُبُلَ الوُصُولِ إلَیْكَ، وَسَیِّرْنا في أقْرَبِ الطُّرُقِ لِلْوُفُودِ عَلَیْكَ، قَرِّبْ عَلَیْنَا العَسیرَ الشَّدیدَ، وَألْحِقْنا بِالعِبادِ [بِعبادِكَ] الَّذینَ هُمْ بِالبِدارِ إلَیْكَ یُسارِعُونَ، وَبابَكَ عَلَی الدَّوامِ یَطْرُقُونَ، وَإیّاكَ فِيِ اللَّیْلِ یَعْبُدُونَ؛12

معبودا! پس ما را در راه‌های رسیدن و وصالت رهسپار ساز و در نزدیک‌ترین راه‌ها که می‌توان بر تو وارد شد، روان گردان. دور را نزدیک و دشوار و سخت را بر ما آسان نما و به آن عدّه از بندگانت که به پیشی گرفتن به سویت شتاب نموده و پیوسته دَرَت را می‌کوبند و شبانگاهان تنها تو را می‌پرستند، بپیوند.»

قرار و خواب ز حافظ طمع مدار ای دوست!

قرار چیست؟ صبوری کدام و خواب کجا؟

ای دوست! چنانچه مرا به خاک‌بوسی درگاهت بپذیری و به دیدارت نایل‌سازی، آسایش و قرار و صبوری در مقابل تجلّیاتت چه معنی می‌تواند داشته باشد؟ همان‌گونه که به بلبل نمی‌توان گفت چون گل را دیدی، شکیبا و آرام باش، به عاشق هم نمی‌توان گفت در هنگام لقای معشوق، صابر باش و او را نبین. در جایی می‌گوید:

فغان کاین لولیان شُوخِ شیرینْ کارِ شهرْآشوب

چنان بردند صبر از دل که ترکان، خَوانِ یغما را

من از آن حُسنِ روز افزون، که یوسف داشت، دانستم

که عشق از پردهٔ عصمت برون آرد زلیخا را13

پی‌نوشت‌ها