دجّال

ابراهیم شفیعی سروستانی

در روایات اسلامی، به ویژه روایاتی که به طریق اهل سنّت از پیامبر گرامی اسلام(ص) نقل شده از فتنه‌ای سخن به میان آمده که به تعبیر روایات بزرگترین فتنهٔ آخرالزّمان است و از آغاز آفرینش آدم تا روز قیامت، فتنه‌ای به مانند آن نیامده است. از این رویداد بزرگ و فتنهٔ سهمگین در روایات به «خروج دجّال» تعبیر شده است.

با وجود آنکه روایات فراوانی در زمینهٔ ویژگی‌های دجّال و اعمال و رفتار او نقل شده است،1 ولی باید اعتراف کرد که درک همهٔ وجوه این موضوع، به راحتی امکان‌پذیر نیست و نمی‌توان به تصویری کامل و بدون ابهام از این پدیدهٔ عجیب و بی‌مانند دست یافت. با این حال، با توجّه به ضرورت شناخت این رویداد آخرالزّمانی و اهمّیت آماده شدن برای رویارویی با این فتنهٔ جهان‌گستر، در این مقاله با بهره‌گیری از روایات، به تبیین برخی از وجوه فتنهٔ دجّال می‌پردازیم.

1. معنا و مفهوم دجّال

«دجّال» بر وزن فعّال، صیغهٔ مبالغه است که در ادبیات عرب برای دلالت بر زیادی انجام کار از سوی فاعل به کار می‌رود. در کتاب‌های لغت، احتمال‌های متعدّدی برای ریشه و معنای این واژه مطرح شده است که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

الف) واژه دجّال از «دُجَیل» به معنای «قَطْران»2 گرفته شده است. گفتنی است اعراب در گذشته، بدن شتران خود را برای پوشاندن عیوب آنها با مادّهٔ سیاه‌رنگی به نام قطران می‌پوشاندند و در عرف عرب، به پوشاندن کامل بدن شتر با این مادّه «تَدجیل» می‌گفتند. از آنجا که دجّال نیز چون قطران سراسر زمین را می‌پوشاند، از او با این عنوان یاد می‌شود؛

ب) واژهٔ یاد شده از «دَجْل» به معنای «دروغ» و «فریب» مشتق شده و دلیل نام‌گذاری دجّال به این نام، این است که او ادّعای پروردگاری می‌کند و این کار از بزرگترین دروغ‌هاست؛

ج) ریشهٔ لغت دجّال، «دَجْل» به معنای «در نوردیدن» است و از این‌رو این نام به دجّال اطلاق می‌شود که او بیشتر مناطق جهان را درمی‌نوردد و تحت سلطهٔ خود درمی‌آورد؛

د) دجّال از «تَدجیل» به معنای «پوشاندن» ریشه گرفته است و به این دلیل دجّال را با این نام می‌خوانند که او با کفرش مردم را می‌پوشاند یا زمین را با فراوانی لشکریانش می‌پوشاند یا اینکه حق را با باطل می‌پوشاند.؛

ه‍) این واژه از «تَدجیل» گرفته شده که به معنای «زراندود کردن» برای فریب است. بنا بر این قول، دلیل نام‌گذاری دجّال به این نام این است که او با دروغ و نیرنگ خود و همچنین با بیان کردن خلاف آنچه در دل دارد، باطل را حق جلوه می‌دهد و موجب فریب مردم می‌شود؛

و) لغت دجّال از «دُجال» به معنای «طلا» یا «آب طلا» مشتق شده است؛ چون دجّال در هر جا که قدم می‌گذارد، گنج‌های طلا نیز با او همراه است؛

ز) ریشهٔ این لغت «دَجّاله» به معنای «گروه بزرگ همسفران» است و به این دلیل دجّال را به این اسم نام‌گذاری کرده‌اند که او سراسر زمین را با هواداران فراوان خود می‌پوشاند؛

ح) این واژه از لغت «دَجال» به معنای «سرگین»، گرفته شده است؛ زیرا دجّال نیز مانند سرگین گستره زمین را با اعمال خود آلوده می‌کند.3

مؤلّف «لغت‌نامهٔ تاج العروس» پس از نقل اقوال یاد شده، می‌نویسد:

مصنّف همه وجوه محتمل را به خوبی بیان کرد، ولی درست‌ترین و بهترین وجه آن است که گفت: دجّال به معنای بسیار دروغ‌گوست و دروغ او سحر، فریب، تهمت، حق‌پوشی و اظهار مطالبی است که در دل او وجود ندارد.4

گفتنی است نویسندهٔ کتاب «اعلام قرآن» وجه دیگری برای ریشهٔ کلمه دجّال بیان کرده که قابل تأمّل است. او در این‌باره می‌نویسد:

در نظر نگارنده دجّال کلمه‌ای است مرکّب و الف و لام آن همان الف و لامی است که در نامه‌های دانیال و حزقیال هم وجود دارد و به معنی خداست. جزء اوّل آن هرچه باشد، به معنی ضدّ و خصم و دشمن است و دور نیست که با «دژ»، «دشمن» و «دشوار» هم‌ریشه باشد.5

اگرچه در این وجه، نکات بدیعی وجود دارد، ولی به دشواری می‌توان در میان اهل لغت مؤیدی برای آن پیدا کرد.

2. دجّال در روایات

با نگاهی اجمالی به مجموعه روایت‌هایی که در زمینه خروج دجّال و رویدادهای وابسته به آن نقل شده است، با موضوع‌ها و سرفصل‌های متعدّدی روبه‌رو می‌شویم که بررسی کامل همهٔ آنها نیازمند پژوهشی ژرف و گسترده است. در این مجال اندک، برخی از این موضوع‌ها و سرفصل‌ها را بررسی می‌کنیم.

الف) حتمی بودن خروج دجّال

در روایات متعدّدی بر گریزناپذیر بودن خروج دجّال - به عنوان یکی از رویدادهای آخرالزّمان یا نشانه‌های قیامت - تأکید شده است؛ از جمله در روایتی که امیر مؤمنان علی(ع) از پیامبر گرامی اسلام(ص) نقل می‌فرمایند، می‌خوانیم:

«پیش از ساعت [قیامت] ده رویداد گریزناپذیر است: [خروج] سفیانی، [خروج]دجّال و...»6

در برخی روایات، حتمی بودن خروج دجّال به مانند حتمی بودن ظهور امام مهدی؟عج؟ دانسته شده و انکار آن، کفر به شمار آمده است؛ از آن جمله می‌توان به روایت نبوی زیر اشاره کرد:

«هر کس خروج مهدی را منکر شود، به آنچه بر محمّد نازل گشته، کافر شده است و هر کس نزول عیسی را منکر شود، کافر شده و هر کس خروج دجّال را انکار کند، کافر شده است.»7

ب) بزرگی فتنه دجّال

در بسیاری روایات بر این موضوع تأکید شده که فتنهٔ دجّال، فتنه‌ای بزرگ و بی‌مانند است. بر اساس یکی از این روایات، پیامبر اعظم(ص) در یکی از خطبه‌های خود می‌فرمایند:

«ای مردم! بر روی زمین فتنه‌ای بزرگتر از فتنه دجّال نبوده است، خدای تعالی هیچ پیامبری را برانگیخته، مگر اینکه امّتش را از او برحذر داشته است.»8

در روایت دیگری در همین زمینه از پیامبر(ص) چنین روایت شده است:

«از آفرینش آدم - درود خدا بر او باد - تا برپایی قیامت، امری بزرگتر از دجّال نبوده است.»9

ج) هشدار همهٔ پیامبران دربارهٔ خروج دجّال

خطر دجّال برای جوامع بشری چنان گسترده و ویرانگر است که همهٔ پیامبران الهی دربارهٔ آن هشدار داده و پیروان خود را از او برحذر داشته‌اند. پیامبر گرامی اسلام(ص) در این زمینه می‌فرمایند:

«هیچ پیامبری نبوده است؛ مگر اینکه پیروانش را از دجّال بر حذر داشته.»10

د) ضرورت پناه بردن به خدا از شرّ دجّال

در روایات فراوانی بر ضرورت پناه بردن به خدا از شرّ فتنه دجّال سفارش شده است. از جمله در روایتی، از پیامبر گرامی اسلام(ص) چنین نقل شده است:

«هر یک از شما هنگامی که از تشهّد پایانی فارغ شدید، باید از چهار چیز [به خدا] پناه برید: از عذاب دوزخ، از عذاب قبر، از فتنهٔ زمان زندگی و مرگ و از شرّ مسیح دجّال.»11

در برخی روایات نیز توصیه‌هایی برای در امان ماندن از شرّ فتنهٔ دجّال شده است؛ از جمله در یکی از روایات نبوی می‌خوانیم:

«هر کس ده آیهٔ ابتدایی سورهٔ کهف را حفظ کند، از فتنهٔ دجّال در امان می‌ماند.»12

ه‍) ویژگی‌های دجّال

پیش از بررسی ویژگی‌هایی که در روایات برای دجّال برشمرده شده، لازم است یادآور شویم در منابع روایی شیعه بر خلاف منابع اهل سنّت، کمتر به موضوع دجّال پرداخته شده است؛ تا آنجا که در کتاب‌هایی مانند «الکافی» ثقة ‌الاسلام کلینی، کتاب «الغیبة» نعمانی و «الإرشاد» شیخ مفیدکه در آنها روایات فراوانی در مورد نشانه‌های ظهور نقل شده، حتّی یک روایت هم دربارهٔ دجّال نیامده است و مجموع روایاتی که در «کمال الدّین و تمام النّعمة» شیخ صدوق و کتاب «الغیبة» شیخ طوسی در این‌باره نقل شده است، به دَه مورد هم نمی‌رسد. افزون بر این، بیشتر روایت‌هایی که از طریق اهل سنّت دربارهٔ دجّال و ویژگی‌های او نقل شده، گرفتار ضعف سند یا افسانه‌پردازی و بیان مطالب عجیب و غریب و دور از ذهن است.

با توجّه به مطالب یاد شده، برخی از نویسندگان معاصر، در اصل وجود دجّال یا ویژگی‌های او تردید کرده و در نهایت، معتقد به رمزی و کنایه‌ای بودن ویژگی‌های دجّال و انطباق نداشتن این ویژگی‌ها بر شخص یا موجود معیّن و مشخّص شده‌اند. پس از این مقدّمه به بررسی مهم‌ترین ویژگی‌های ظاهری و رفتاری دجّال می‌پردازیم.

بر اساس روایات، کافر بودن، ادّعای پروردگاری کردن، درنوردیدن سراسر جهان، عمر طولانی داشتن، یک چشم بودن و... از مهم‌ترین ویژگی‌های دجّال است. برای روشن‌تر

شدن این ویژگی‌ها، چند روایت را که در این زمینه وارد شده، بررسی می‌کنیم:

- در یکی از احادیث نبوی، دجّال این‌گونه توصیف شده است:

«من دربارهٔ دجّال با شما سخن گفتم و بیم آن دارم که شما آن را درک نکنید. مسیح دجّال مردی کوتاه‌قد با پاهایی فاصله‌دار و مویی پیچان (مجعّد) است. یک چشم بیشتر ندارد و چشم دیگر او به طور کلّی محو شده و هیچ برآمدگی و فرو رفتگی از آنان باقی نمانده است. اگر [امر او] بر شما مشتبه می‌شود، بدانید که پروردگار شما یک چشم نیست و شما هرگز پروردگار خود را نمی‌بینید تا اینکه از دنیا بروید.»14

- دراین‌باره همچنین از پیامبر اعظم(ص) نقل شده است که فرمودند:

«دجّال کسی است که چشم چپ او نابیناست و در میان پیشانی او نوشته شده است: کافر. بر چشم او ناخنکی15 بزرگ است.»16

در روایت نبوی دیگری که در منابع روایی شیعه نیز نقل شده است، دربارهٔ ویژگی‌های دجّال چنین می‌خوانیم:

«ای مردم! خداوند پیامبری را به رسالت مبعوث نکرد؛ جز آنکه قومش را از دجّال ترسانید و خدای تعالی آن را تا به امروز بر شما تأخیر انداخته است و اگر امر بر شما مشتبه شد، بدانید که خداوند یک چشم نیست و دجّال بر حماری که فاصلهٔ بین دوگوشش یک میل است، خروج می‌کند و بیشتر پیروان او یهود و زنان و اعرابند و به همهٔ کرانه‌های زمین، جز «مکّه» و دو حومهٔ آن و «مدینه» دو حومهٔ آن درآید.»17

چنان‌که پیش از این بیان شد، با توجّه به روایاتی که از شیعه و اهل سنّت دربارهٔ دجّال نقل شده است، در اصل وجود آن چندان تردیدی وجود ندارد؛ ولی برخی از مشخّصات و ویژگی‌هایی که در بعضی از روایات18 برای این موجود بیان شده، چندان قابل پذیرش نیست و چه بسا که برخی از این مشخّصات، همچون شهر و محلّ خروج یا ویژگی‌های غیر معقول، از منابع یهودی یا اسرائیلیات، داخل روایات اسلامی شده باشد.

ناگفته نماند نقل این‌گونه روایات در منابع معتبری، مانند کمال الدّین و تمام النّعمة شیخ صدوق به معنای اعتبار این روایات و تأیید آنها از سوی نویسندگان این کتاب‌ها نیست؛ زیرا برخی از این روایات، صرفاً از باب جدل با مخالفان عمر طولانی امام مهدی؟عج؟ و به عنوان شاهدی بر امکان عمر طولانی نقل شده‌اند؛ به این معنا که این نویسندگان برخی از روایات مربوط به دجّال را از کتاب‌های مخالفان عمر طولانی امام مهدی؟عج؟ نقل کرده‌اند تا به این وسیله از سخنان آنها علیه خودشان استفاده کنند. شاهد بر این ادّعا اینکه شیخ صدوق روایات دجّال را در بخشی از کتاب خود آورده که به بیان شرح حال افرادی که عمر طولانی داشته‌اند، اختصاص یافته است.19

با توجّه به مجموعه مطالبی که در اینجا بیان شد، می‌توان گفت:

1. فتنهٔ دجّال فتنه‌ای سهمگین، پیچیده و بسیار گمراه‌کننده است که باید برای در امان ماندن از آن، تنها به خدای بزرگ پناه برد؛20

2. با توجّه به روایاتی که از شیعه و اهل سنّت نقل شده است، در اصل خروج موجودی به نام دجّال در آخرالزّمان تردیدی نیست؛ موجودی که با هم در آمیختن حق و باطل، مردم را به گمراهی می‌کشاند و گروه زیادی را با خود همراه می‌کند؛

3. بسیاری از روایاتی که در آنها ویژگی‌های عجیب و غریب و خارق العاده‌ای برای دجّال برشمرده شده است، از نظر سند ضعیف هستند و چندان نمی‌توان به آنها اطمینان کرد؛

4. وجود برخی از روایات خاص و با مضامین غیر معقول دربارهٔ ویژگی‌های دجّال، در کتاب‌های معتبری همچون کمال الدّین و تمام النّعمة شیخ صدوق به معنای اعتبار این روایات و تأیید آنها از سوی نویسندگان این کتاب‌ها نیست؛ بلکه برخی از این روایات، صرفاً از باب جدل با مخالفان عمر طولانی امام مهدی؟عج؟ و به عنوان شاهدی بر امکان عمر طولانی نقل شده‌اند؛ زیرا این مخالفان به عمر طولانی دجّال اذعان دارند و در عین حال منکر عمر طولانی امام مهدی؟عج؟ هستند؛

5. حمل روایات دجّال بر معانی رمزی و کنایی، نیازمند دلایل و مستندات کافی است و در صورت نبود این دلایل و مستندات، چاره‌ای جز حمل آنها بر معانی ظاهری‌شان نیست.

پی‌نوشت‌ها