القاب مولای متّقیان علی(ع)

مریم پاک آئین

عظمت حضرت علی بن ابی‌طالب(ع) را همان لحظه‌ای که خداوند از نام خودش، عالی، نور ایشان را مشتق کرد، می‌شود فهمید. مردی که اگر تا قیامت از فضائل و کرامات او بگوییم، به بزرگی او نزدیک هم نشده‌ایم. شاید یکی از بهترین راه‌های شناخت این ابرمرد، شناخت القابی باشد که خداوند و رسول اکرم(ص) حضرت را بدان‌ها می‌خواندند. به همین مناسبت، در این مقاله و به اختصار، به گوشه‌ای از القاب مولای متّقیان، امیرمؤمنان(ع) اشاره می‌کنیم.

امیرالمؤمنین

لقب امیرالمؤمنین، لقب اختصاصی حضرت علی بن ابی‌طالب(ع) است؛ لقبی که از سوی خداوند تنها و تنها برای حضرت علی(ع) قرار داده شد و تا قیامت، هر کس خود را بدین نام بخواند، کافر است.

شخصی از امام صادق(ع) پرسید: آیا ما برای خطاب قرار دادن حضرت قائم؟عج؟ باید ایشان را به نام امیرالمؤمنین بخوانیم؟ حضرت فرمودند:

«نه؛ این نام، نامی است که خدا امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) را به آن نامیده و کسی پیش از او، به این نام نامیده نشده و بعد از او کسی به این نام خود را نمی‌نامد؛ مگر کافر.»1

از امام رضا(ع) نقل شده است که دلیل این نام‌گذاری به این جهت است که حضرت امیرمؤمنان علی(ع) به مردم خوراک علم می‌دهند.2 بدین وسیله تا قیامت، هر عالمی، وامدار مرد علم، حضرت امیرالمؤمنین(ع) است.

قسیم النّار و الجنّة

رسول خدا (ص) به امیرمؤمنان(ع) فرمودند:

«... ای علی! تو قسمت‌کنندهٔ بهشت و دوزخی. وارد بهشت نمی‌شود؛ مگر کسی که او تو را و تو او را بشناسی و وارد دوزخ نمی‌شود؛ مگر کسی که تو را انکار کند و تو او را انکار کنی.»3

مفضّل بن عمر نقل می‌کند: به امام صادق(ع) عرض کردم: به چه دلیل امیرالمومنین، علی بن ابی‌طالب(ع) قسیم الجنّة و النار گفته شده است؟ حضرت فرمودند:

«به خاطر اینکه دوست داشتن او ایمان و دشمن داشتن او کفر است و همانا بهشت برای اهل ایمان آفریده شده است و آتش برای اهل کفر. بنابراین در بهشت وارد نمی‌شود؛ مگر اهل محبّت و دوستی با او و وارد آتش نمی‌شود؛ مگر اهل دشمنی با او.»4

ساقی کوثر

کوثر نام چشمه‌ای در بهشت است که بهشتیان از آن سیراب می‌شوند. حضرت امیرمؤمنان علی(ع) دربارهٔ آن فرموده‌اند:

«... ما دشمنان را از خود می‌رانیم و دوستان و پیروانمان را از آن سیراب می‌نماییم و هر کس شربتی از آن بنوشد، پس از آن هرگز تشنه نگردد. حوض ما سرشار و در آن دو چشمهٔ آب است که از بهشت در آن می‌ریزد: یکی از چشمهٔ تسنیم و دیگر از مَعین (چشمهٔ گوارا) که اطراف آن، زعفران است و ریگ‌هایش از مروارید و یاقوت است که همان (حوض) کوثر است.»5

رسول خدا(ص) به مناسبت‌های مختلفی، حضرت علی(ع) را ساقی کوثر خواندند؛ مثلاً در جایی فرمودند:

«...من پیش از شما (به حوض) می‌رسم و تو یا علی! ساقی هستی...»6

و در جای دیگری فرمودند:

«به آن خدایی که مرا به راستی و درستی به رسالت برانگیخته و از تمام مردم مرا برگزیده! اینان گرامی‌ترین آفریدگانند در پیشگاه پروردگار در روی زمین. کسی دوست‌تر از اینان پیش من نیست؛ امّا علی بن ابی‌طالب که او برادر و جانشین من بعد از من است و پرچمدار من است در دنیا و آخرت. او ساقی کوثر و صاحب شفاعت من است...»7

فاروق اعظم

فاروق اعظم نیز از القابی است که خداوند آن را زیبندهٔ حضرت امیر(ع) دانسته است. فاروق به معنای جداکنندهٔ حق از باطل است. پیامبر اکرم (ص) فرمودند:

«یا علی! جبرئیل مرا خبر داد به امری دربارهٔ تو که موجب روشنی چشم و شادی قلبم شد. به من گفت: یا محمّد! خداوند به من فرمود: «محمّد را از جانب من سلام برسان و به او اعلام کن که علی پیشوای هدایت و چراغ تاریکی و حجّت بر اهل دنیا است. او صدّیق اکبر و فاروق اعظم است. من به ذات خود سوگند خورده‌ام کسی را داخل جهنّم نکنم که او را دوست داشته باشد و تسلیم او و اوصیای بعد از او باشد و داخل بهشت نمی‌کنم کسی را که ولایت او را رها نماید و تسلیم او و اوصیای پس از او نشود. این یک واقعیت است که می‌گویم: جهنّم و طبقات آن را پر خواهم کرد از دشمنان او و بهشت را پر از دوستان و شیعیانش می‌کنم.»8

نبأ عظیم

نبأ عظیم به معنای خبر با عظمت و بزرگ است. این عبارت که از آیه‌ای از قرآن برداشته شده، خطابی است که خداوند برای حضرت امیرمؤمنان(ع) انتخاب کرده.

ابوحمزه ثمالی حکایت می‌کند: از امام جواد(ع) در تفسیر «عَمَّ یَتَساءَلُونَ. عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ؛ از تو دربارهٔ خبر عظیم می‌پرسند.» سؤال کردم. در جواب فرمودند:

«علی بن ابی‌طالب(ع) به اصحاب خود می‌گفت: به خدا سوگند! من نبأ عظیم هستم که تمامی امّت در بارهٔ من اختلاف کردند. به خدا سوگند! خدای سبحان را خبری عظیم‌تر و بزرگتر از من نیست و پروردگار هیچ آیه و نشانه‌ای از من بزرگتر ندارد.»9

حیدر کرّار

نخستین‌بار لقب حیدر را مادر حضرت امیر(ع)، فاطمه بنت اسد؟عها؟ بر ایشان نهادند و پس از آن، پیامبر اکرم(ص) در جنگ «خیبر» و با مشاهدهٔ شجاعت ایشان، حضرت را حیدر کرّار به معنای «حمله کننده‌ای که فرار نمی‌کند»، خواندند. سپس [با این کلام‌] خبر دادند که خدا و رسولش هر دو او را دوست می‌دارند.10

عروة الوثقی

این لقب که به معنای «ریسمان محکم» است، از جمله صفاتی است که پیامبر اکرم(ص)، حضرت امیرمؤمنان علی(ع) را بدان خواندند. ایشان در حدیثی فرمودند:

«او علی بن ابی‌طالب(ع)، سیّد الوصیّین و امیرالمؤمنین و برادر رسول خدا(ص) و جانشین او بر مردم است. ای مردم! کسی که دوست دارد به عروة الوثقایی که قطع نمی‌گردد، تمسّک جوید، به ولایت علی(ع) تمسّک کند؛ زیرا ولایت او ولایت من و اطاعت او اطاعت من است. ای مردم! هر کس دوست دارد حجّت پس از من را بشناسد، علی(ع) را بشناسد.»11

یعسوب الدّین

یعسوب به معنای جلودار و رهبر و یعسوب الدّین به معنای «رهبر دین» است. می‌توان استفاده از این لقب را با قرار دادن در کنار رخداد غدیر و خواندن وارث خویش به معنای آن دانست که حضرت رسول(ص)، آن بزرگوار را در جایگاه رهبری جامعهٔ مسلمانان می‌دیده‌اند.12 حضرت امیرالمؤمنین(ع) خودشان فرمودند:

«أَنَا یَعْسُوبُ‌ الدِّینِ وَ أَنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ؛13

من جلودار دین و امیر مؤمنان هستم.»

غیر از این القاب، القاب بسیاری برای حضرت علی(ع) نقل شده است که هر کدام، دریایی از معنا و مفهوم را در خود جای داده‌اند. در انتهای این مطلب، روایتی از حضرت امیرالمؤمنین(ع) می‌خوانیم که خودشان را این‌گونه معرّفی کرده‌اند:

«دربارهٔ هرچه می‌خواهید، از من بپرسید قبل از آنکه مرا نیابید. به خدا قسم! من به راه‌های آسمان از راه‌های زمین آگاه‌ترم. من یعسوب مؤمنان و اوّلین نفر از سابقین و امام متّقیان و خاتم جانشینان و وارث پیامبران و خلیفهٔ ربّ العالمین هستم. من جزادهندهٔ مردم در روز قیامت و قسمت‌کننده از طرف خداوند بین اهل بهشت و آتش هستم. منم صدّیق اکبر و فاروقی که حق را از باطل جدا می‌کند. منم که نزد من علم منایا و بلایا و فصل خطاب است...»14

پی‌نوشت‌ها