مهندسی احیاگری دین

فرامرز(صادق) سهرابی

زندگی انسان‏ها در مسیر تکاملی خویش در هر دورانی از ویژگی‏های خاصی برخوردار است. بر اساس این روند تکاملی، هر قوم و ملتی در دوران خود برای رسیدن به اهداف و آرمان‏هایی که دارد، نیازمند به نوعی «مهندسی اجتماعی‏» متناسب با همان دوران و ویژگی‏های خاص آن است. آن گاه که عنصر دین و مکتب نیز در این بحث ملحوظ می‏شود، گر چه به مفاهیمی چون تکامل، آرمان و محتوای مهندسی اجتماعی معنا و صبغه‏ای خاص داده و به آنها هویت و رنگ تعالی و قداست معنوی می‏بخشد، اما در مرحله تحقق عینی از قاعده و ملاکی که ذکر آن گذشت، مستثنی نیست.

جریان دوران غیبت و زندگی شیعیان و پیروان مکتب امامت هم در همین قالب و بینش قابل ارزیابی و بررسی است.

اکنون ما در زمان غیبت امام و حجت‏حق به سر می‏بریم. این امر در اثر روی برتافتن بشر از حق، پیروی از هواپرستی و جهل و استکبار او، و در یک سخن، نتیجه عدم بلوغ کامل بشریت است.

بر اساس آنچه گفتیم این دوران نیز از ویژگی‏ها و خصوصیات معین برخوردار است و بشر در مسیر تکاملی‏اش باید شرایط خاصی را در خود به وجود آورد تا به اهداف و آرمان‏های والایی که دارد، نایل گردد. ما از این ویژگی‏ها و شرایط خاص، تعبیر به «مهندسی احیاگری دین‏» می‏کنیم. که در واقع نوع خاصی از همان «مهندسی اجتماعی‏» مربوط به یک «جامعه منتظر» است؛ جامعه‏ای که در انتظار ظهور یک «مصلح جهانی‏» به سرمی‏برد.

در میان لایه‏های مختلفی که امروزه در میان مردم دنیا وجود دارد، منتظران یا همان شیعیان و پیروان مکتب امامت، نزدیک‏ترین لایه مردم به آن «مصلح‏» هستند. آنان برای رسیدن به جامعه آرمانی خود، تکالیف و وظایفی دارند که به لحاظ ضرورت زمینه برای بنای این جامعه با انجام آنها باید آن «مهندسی احیاگری دین‏» را به وجود آورند.

چگونه می‏توان به این بلوغ رسید

اما این زمینه سازی و مهندسی اجتماعی خاص جامعه منتظر، چگونه صورت می‏پذیرد؟ طرح اسلام و هندسه فکری شیعه در این بستر چیست؟ و به تعبیر دیگر، چگونه می‏توان به بلوغ مذکور رسید؟

چگونه باید مکتب انتظار را در عینیت اجتماعی به صورت فرهنگ درآورد و حرکت تاریخ را به سمت و سوی زمان ظهور پیش برد و سرعت‏بخشید؟

از آنجا که هر مهندسی اجتماعی بر اساس یک هندسه فکری و اعتقادی شکل می‏گیرد، در این زمینه باید به سراغ هندسه فکری و بینش اعتقادی شیعه رفت. آنچه به طور اجمال می‏توان گفت این است که طرح اساسی و هندسه فکری شیعه در پاسخ به سؤالات فوق، همانا «نظام ولایت‏» است. نظام ولایت، در واقع، روح و زیر بنای تمامی دستگاه‏های فکری، اعتقادی، ارزشی و عملی شیعه به شمار می‏آید.

تنها در ارتباط با این اصل اصیل است که ابعاد گوناگون مکتب شیعه و فرهنگ انتظار شکل می‏گیرد و مهندسی احیاگری دین با هدف رسیدن به جامعه آرمانی ظهور تحقق عینی می‏یابد.

تبیین استدلالی مطلب مذکور تفصیل خاصی را می‏طلبد که در مجال این مقال نمی‏گنجد؛ اما از اشاره به آن دریغ نمی‏ورزیم.

بینش فلسفی و مکتبی هر دو بیانگر این حقیقت است که خداوند متعال بر اساس حکمت و جعل خویش، نظام ولایت را خاستگاه، بستر و سبب تکامل انسان و جهان قرار داده است. در واقع نظام تکامل موجودات در عالم هستی، بر مبنای نظام ولایت پیش می‏رود.

در بینش فلسفی، حقیقت مزبور بر اساس قواعدی چون «امکان اشرف‏» (1) و مانند آن تبیین می‏شود و در تبیین مکتبی و دلیل نقلی، آیات و روایات بسیاری روشنگر آن هستند.

1. آیات

از آیات قران، تنها به دو آیه اشاره می‏کنیم:

اول: «... و کونوا مع الصادقین‏» ؛ همواره با «صادقین‏» (2) باشید. «صادقین‏» در مصداق اتم و اکمل خود، امامان معصوم (ع) هستند (3). بر این اساس، قرآن به همه مسلمانان دستور می‏دهد که با ائمه اطهار (ع) «معیت‏» داشته و «با آنها باشند» و

هیچگاه از آنان جدا نگردند. (4)

و دوم: «یا ایها الذین آمنوا اصبروا و صابروا و رابطوا و اتقوا لعلکم تفلحون‏» ؛ (5) ای مومنان، استقامت ورزید و یکدیگر را به صبر و پایداری فرا خوانید و رابطه داشته و تقوا پیشه کنید، باشد که رستگار گردید.

در این آیه، «رابطوا» بر اساس روایات به «لزوم ارتباط و اتصال با نظام ولایت و امامت‏» به خصوص «رابطه با امام منتظر» تفسیر شده است. (6)

بر مبنای این آیه شریفه، خداوند متعال دستور می‏دهد که همگان رشته ایمان و اعتقاد، دل و قلب و عمل و کردار خویش را به حبل ولایت و امامت امام عصر (ع) متصل نمایند تا بتوانند راه رستگاری و سعادت را بپیمایند.

2. روایات

در این زمینه روایات بسیاری وجود دارد که به بیان برخی از آنها می‏پردازیم:

اول: امام صادق (ع) فرمود: «ان ولایتنا ولایة الله عزوجل...» ؛ (7) همانا ولایت ما اهل‏بیت ولایت‏خدای عزوجل است.

دوم: امام ششم (ع) فرمود: «نحن السبب بینکم و بین الله عزوجل‏» ؛ (8) ما خاندانیم سبب و واسطه میان شما و خداوند متعال.

بر اساس بینش فوق‏الذکر (که کاملا مجمل بیان گردید):

اولا: نظام تکامل فردی و اجتماعی انسان تنها بر نظام ولایت ائمه (ع) مبتنی است.

ثانیا: ولایت ائمه (ع) از ولایت‏خداوند سرچشمه گرفته بلکه عین آن است.

نتیجه آن که برای نیل به بلوغ عقلی، تکامل فردی و اجتماعی، سعادت و رستگاری و تحقق مهندسی احیاگری دین و خلاصه زمینه سازی برای ظهور امام عصر (ع) جز اتصال به نظام ولایت و معیت و رابطه با امام و حجت‏حق از ابعاد گوناگون راه دیگری وجود ندارد.

ابعاد اتصال به نظام ولایت

برای پیمودن این راه باید در وجوه مختلف به نظام ولایت و امامت اتصال و ارتباط پیدا کرد. این ابعاد عبارتند از بعد اعتقادی، قلبی و عملی. رابطه و معیت‏یا اتصال در بعد اعتقادی به معنای پذیرش و اعتقاد به نظام امامت و ولایت است.

و در بعد قلبی به مفهوم تسلیم و خلوص کامل در محبت و مودت نسبت‏به صاحب ولایت است.

و بالاخره در بعد عملی عبارت است از پویش راه دین، بندگی خدا و آمادگی برای فداکاری و جانفشانی در کوی ولایت امامت.

در تاکید بر دو بعد اول، امام باقر (ع) می‏فرماید:

انما کلف الناس ثلاثة: معرفة الائمة و التسلیم لهم فی ما ورد علیهم و الرد الیهم فی ما اختلفوا فیه (9).

مردم در [اصول حرکت تکاملی خویش] تنها به سه امر مکلف شده‏اند: به شناخت ائمه و معرفت رهبران دین، به تسلیم شدن در برابر آنچه از ایشان به آنها می‏رسد و این که در اختلافات فقط ایشان را مرجع خود قرار دهند.

البته در منابع روایی اعم از احادیث ادعیه و زیارات، حقایق و معارف بسیاری دراین زمینه وجود دارد که «زیارت جامعه کبیره‏» از بهترین آنهاست.

فرازهایی (10) همچون:

قلبی لکم مسلم؛ دل و قلب من تسلیم شماست.

و رایی لکم تبع؛ رای و نظر من تابع شماست.

و نصرتی لکم معدة؛ یاری و نصرت من برای شما آماده است (من آماده یاری شما هستم).

فمعکم معکم لا مع غیرکم؛ من فقط با شما هستم، آری فقط با شما و نه با غیر شما. (11)

و دیگر فرازها مانند اینها بیانگر حقایقی است که ذکر آنها گذشت.

در «زیارت آل یاسین‏» نیز بر این حقایق تاکید شده است‏به خصوص در خلوص در محبت در این زیارت می‏خوانیم:

و مودتی خالصة لکم (12) ؛ دوستی و مودت من خالص و کامل برای شماست.

آسیب‏شناسی دینی نیز به خوبی نشان می‏دهد که دشمنان هم

دقیقا همین محورها و نقاط کلیدی را نشانه رفته‏اند و از طریق «محو» و «تبدیل‏» یا دیگر طرق تاکنون به توطئه‏های گوناگونی دست زده‏اند.

به بیان دیگر دشمنان دین در وهله اول در صدد «محو» تمامیت دین است و اگر به آن دست نیافت‏به دنبال «تبدیل‏» احکام آن خواهد رفت و آن را دچار التقاط و امتزاج می‏کند. و از همین روست که شیعیان همواره آرزو می‏کنند که با ظهور امام عصر (ع) آنچه از دین خدا «محو» شده بازیابی شود و آنچه که «تبدیل شده‏»، اصلاح گردد. (13)

از آنچه گفتیم چنین به دست می‏آید که سازه‏ها و محورهای اساسی «شناخت و اعتقاد»، «تسلیم‏»، «تبعیت و اطاعت‏»، «خلوص در محبت‏» و «آمادگی برای فداکاری و جانفشانی‏» چهار عامل اساسی و بنیادی در تحقق مهندسی احیاگری دینی یا زمینه سازی برای ظهور امام عصر (ع) و به تعبیر دیگر «هندسه فکری و عملی شیعه‏» به شمار می‏آید. تاکیدا یادآوری می‏کنیم که عقلانیت و پشتوانه‏های فکری و اندیشمندانه این هندسه و مفاهیم و عوامل دوم تا چهارم در همان بعد اول یعنی «شناخت و اعتقاد» به طور کامل و عمیق تضمین و تامین گردیده است‏».

نتیجه

نتیجه آنچه تاکنون گفتیم به طور مختصر چنین است که برای زمینه سازی و آمادگی جهت رسیدن به زمان ظهور و به تعبیری «مهندسی احیاگری دین‏» در زمان غیبت‏باید:

1. به نظام امامت و ولایت اتصال یافت؛

2. این اتصال دقیقا در راستای اتصال به توحید و ولایت الهی (و یا عین آن) است؛

3. برای این اتصال بایستی این نظام را خوب شناخت و به آن اعتقاد پیدا کرد؛

4. آن گاه باید از اعماق دل و قلب، خود را تسلیم صاحبان ولایت‏به خصوص امام عصر (ع) نمود؛

5. در پرتو این شناخت و تسلیم، عشق و علاقه خویش را به آن حضرت به بالاترین و والاترین مرتبه رساند. البته شناخت و تسلیم و محبت روابطی متقابل و متعامل با یکدیگر دارند و ازدیاد هر یک موجب تاثیر و ازدیاد دو عامل دیگر خواهد شد.

رابطه این سه عامل با عامل چهارم یعنی آمادگی نیز همین گونه است؛

6. میوه شیرین و گوارای این شجره طیبه، روحیه شهادت طلبی در راه خدا و در مسیر امام و رهبر دین‏اشت؛ یعنی آمادگی برای جانفشانی در مسیر ولایت است که در بعد فردی برترین مرتبه تکامل معنوی و در بعد اجتماعی بهترین مرحله و زمینه ظهور امام عدل جهانی خواهد بود.

پی‏نوشت: