گزارش نشست ۱۶۸ فرهنگ مهدوی
به گزارش روابط عمومی «مؤسّسهٔ فرهنگی هنری موعود عصر؟عج؟»، نشست ۱۶۸ از سلسله نشست‌های ماهانهٔ فرهنگ مهدوی با موضوع «اینترنت و تجربه‌های کودکان» با حضور پژوهشگر رسانه و ارتباطات، سیّد میلاد موسوی حق‌شناس و با مقدّمهٔ محمّدپویا قاسمی در تاریخ ۲۴ آبان‌ماه ۱۴۰۳ در «سالن سوره حوزهٔ هنری» برگزار شد.
پاندمی وحدت با دنیای دیجیتال
محمّدپویا قاسمی کارشناس حوزهٔ رسانه‌های دیجیتال در دیباچهٔ این نشست، ضرورت طرح موضوع «مدیریت مصرف کودکان در فضای مجازی»را چنین توصیف کرد:
آنچه امروز با آن مواجه هستیم، نسبت تعریف نشده‌ای با فضای مجازی است که ما به عنوان والد و همچنین مسئولان کشور، هیچ برنامهٔ نظام‌مندی در خصوص مدیریت این تعامل نداشته و ارائه نکرده‌ایم و فرایند جامعه‌پذیری کودکان به این رسانه‌ها تفویض شده است؛ آن هم در حالی که این رسانه‌ها برای جامعه‌پذیری طرّاحی نشده‌اند.
پژوهشگر رسانه با بیان اینکه در ابتدای ورود رسانه‌های اجتماعی به مدّت یک دهه از سوی دانشگاه‌ها و فضاهای آکادمیک مورد ستایش قرار گرفتند، افزود که این رویکرد آکنده از شگفتی در مواجهه با رسانه‌های نوین سبب شد که آسیب‌ها و مضرّات این حوزه دیر دیده شود و رفته‌رفته با بروز آسیب‌های نوپدید که حاصل نوآوری کاربران در استفادهٔ رسانهٔ نوین بود، مسئولان و فعّالان فرهنگی را به ارائهٔ راهکار در برابر ابعاد ناشناخته این رسانه‌ها فراخواند.
کوید ۱۹ عامل شتاب‌زای ورود همگانی به فضای دیجیتال
قاسمی با تأکید بر اینکه گذار دیجیتال با وقوع پاندمی کرونا تسریع شد و تعاملات خانوادگی به صورت تماس تصویری درآمد، نوهنجارهایی وضع شد که تا پیش از آن بی سابقه بود و یادآور شد که با وقوع کرونا مرز بین دنیای واقعی و فضای مجازی محو شد و عاقبت کودکان و بزرگسالان به نوعی «وحدت با فضای دیجیتال» رسیدند.
نسل z و موالید سال ۱۴۰۰ به بعد، بخش زیادی از ساعاتشان با گوشی همراه می‌گذرد. این موضوع ضرورت مواجههٔ مسئله‌محور با بحث والدگری و فضای مجازی را دو چندان می‌کند.
رعایت حریم خصوصی کودکان
در ادامهٔ این نشست، سیّد میلاد موسوی حق‌شناس - مترجم و مؤلّف کتاب «تجربه‌های کودکی در محیط آنلاین» - ضمن مرور انواع نظارت و معانی آن، گفت:
کسی که امروز در خصوص کودکان و نوجوانان و زیست مجازی آنان دغدغه‌مند و به دنبال راهکار است، باید گفت که مسئله‌شناس فرهنگی بسیار قابلی است.
و امّا دربارهٔ معنای نظارت: نظارت، نگاه توأم با تأمّل و به معنای آگاهی و اطّلاع از آنچه در حال وقوع است، می‌باشد. معمولاً به شکل عملی نظارت، کنترل می‌گویند که ناظر به شیوه‌ها و وسایل و تدابیر در تحقّق اهداف نظارتی است.
نویسندهٔ حوزهٔ رسانه نظارت را به دو نوع «نظارت استطلاعی» (در آن حقّ اقدام عمل وجود ندارد و نظارتی غیر فعّال است) و «نظارت مؤثّر» تقسیم کرد. ایشان افزود:
نظارت مؤثّر همراه با حقّ دخالت و تصمیم‌گیری است و نظارتی فعّال به شمار می‌رود که ناظر به عنوان مجری و ضابط، علاوه بر کنترل، حقّ دخالت نیز دارد.
موسوی حق‌شناس نظارت را بر اساس زمان نظارت به سه گونه تقسیم کرد: «پیشینی یا آینده‌نگر» (دارای جنبه‌های پیشگیرانه)، «پسینی» (ناظر بر نتیجهٔ کار) و «روندگرا» (نظارتی مستمر که فرایند عمل را در نظر می‌گیرد.)
وی نظارت سازمانی و شغلی را متفاوت از نظارت والدین دانست و اذعان داشت:
بحث مراقبت، سرپرستی، تعامل و صمیمیت را در نظارت سازمانی نداریم؛ ولی در حوزه‌های تربیتی و والدگری این مفاهیم پیوند عمیقی با نظارت پیدا می‌کنند و در نتیجه آن را پیچیده می‌سازند.
نوجوانان، تحت استثمار اینترنت
پژوهشگر ارتباطات و رسانه با اشاره به اینکه حدود پنج و نیم میلیارد نفر در سراسر جهان، در رسانه‌های مجازی حضور دارند، به بررسی وضعیت آماری آمریکا به عنوان واضع نهاد اینترنت و راهبر کنونی آن در جهان اشاره کرد. معیار این آمار، مصرف فضای مجازی و با ادبیات دیجیتالی، به اصطلاح «Screen Time» (زمان استفاده از صفحه نمایش) موبایل‌ها، تلویزیون، تبلت و کامپیوترها را شامل می‌شود.
میانگین زمان مواجهه با صفحه‌نمایش توسّط کودکان زیر هجده سال در «آمریکا» برای کودکان بین هشت تا ده ساله شش ساعت، برای کودکان بین یازده تا چهارده سال، نُه ساعت و برای نوجوانان بین پانزده تا هجده سال حدود هفت ساعت و نیم به صورت روزانه تخمین زده شده است.
موسوی حق‌شناس با اشاره به معنی «قلدری مجازی»، به مفهوم آزار و اذیّت کودکان در فضای مجازی، از جمله اخاذی، باج‌گیری، لفّاظی، هتک حرمت، تهدید و سوء استفاده از اطّلاعات شخصی بیان داشت:
بر طبق گزارش «مرکز پژوهش‌های سایبری آمریکا»، ۲۶% از کودکان و نوجوان بین سیزده تا هفده سال در سال ۲۰۲۳م. تجربهٔ قلدری سایبری را در گزارش کرده‌اند. ۱۹% از این دانش‌آموزان به همین دلیل از رفتن به مدرسه اجتناب کرده‌اند؛ چرا که نیازمند بهبودی جسمانی و روانی بوده‌اند.
او با ارائهٔ آمار بر اساس گزارش «مرکز ملّی کودکان گمشده و تحت استثمار» در آمریکا افزود:
در سال ۲۰۲۳م. بیش از یکصد و پنج میلیون تصاویر سوء استفاده از کودکان گزارش شده که بیست و دو میلیون مورد از آنها منحصر به فرد بوده که نشانگر آن است هرگز پیش از آن منتشر نشده یا در فضای مجازی قرار نگرفته است که این آمار شگفت‌آور، ناشی از خطرات بسیار جدّی در کمین کودکان و نوجوانان در مواجهه با فضای دیجیتال است.
با وقوع کووید ۱۹ سپرها انداخته شد
حق‌شناس با اشاره به اینکه در نسبت با فضای مجازی در سراسر دنیا پس از کووید ۱۹ نقطه‌عطفی اتّفاق افتاد، با مراجعه به آمارهای جهانی گفت:
در «بریتانیا» گزارش شده است که استفادهٔ کودکان زیر هجده سال از فضای دیجیتال، حدود شش ساعت بود است؛ امّا نکتهٔ حائز اهمّیت در پژوهشِ پشتیبانِ این گزارش، نگرانی‌های والدین و این کشور بر این مسئله است که روند استفادهٔ کودکان از تلفن همراه، رو به افزایش است. «سازمان تنظیم رسانه‌ای بریتانیا» گزارش کرده که از هر پنج خانوادهٔ دارای کودک، چهار خانواده اعلام کرده‌اند که از پاندمی کووید، روند استفادهٔ کودکان از فضای مجازی افزایش داشته است.
موسوی افزود:
پسایندهای کووید این بود که مقاومت بسیاری از خانواده‌ها را شکست و قوانین خود را زیر پا گذاشتند و خانواده‌هایی که در آنها کودکان از ابزارهای دیجیتال والدین استفاده می‌کردند، به نحوی قانع شدند که کودکان می‌بایست تبلت یا تلفن هوشمند مخصوص به خود را داشته باشند. بنابراین می‌توان گفت کووید ۱۹، نوع، شیوه و میزان مصرف کودکان و نوجوانان را تحت تاثیر قرار داد؛ آن هم با رضایت خانواده‌ها.
وی افزود افزود:
مآکادمی آمریکایی طبّ کودکان» اعلام کرد که ۵۰ تا ۷۰% از کودکان زیر هجده سال، پس از کووید در معرض اعتیاد به اینترنت قرار دارند؛ یعنی این خطر به صورت بالقوّه در آنهایی که بیش از شش ساعت استفاده از فضای مجازی دارند، پدید آمده است. ضمن آنکه بیش از یک سوم کودکان جهان در فضای مجازی، به نحوی مورد آزار و اذیّت قرار گرفته‌اند که این نشانگر بحرانی جهانی و نیازمند مقابلهٔ جدّی است.
حضور فعّال کودکان ایرانی در فضای مجازی
پژوهشگر حوزهٔ مطالعات رسانه‌های نوین دربارهٔ وضعیت کاربران اینترنتی در «ایران» اعلام کرد که بیش از ۲۵٪ جمعیت کشور را کودکان کمتر از هجده سال تشکیل می‌دهند که بر اساس آمارها تا سال ۱۴۰۳، شانزده میلیون از آنان دانش‌آموز هستند. ۵۹% این کودکان اعلام کرده‌اند که از پدر و مادر خود در حوزهٔ فضای مجازی، بیشتر اطّلاعات دارند که این هشداری برای والدین است که می‌بایست خودشان را به روز کنند و آگاه باشند و تا جای ممکن در کارگاه‌ها و کنفرانس‌ها شرکت کنند و دانش خود را بالا ببرند.
وی در ادامه به بررسی مخاطبان ایران در «اینستاگرام» پرداخت و آماری شگفت‌آور ارائه داد:
تا آبان‌ماه ۱۴۰۳ کودکان و نوجوانان ایرانی بیش از یکصد
میلیارد لایک در اینستاگرام زده‌اند و چهار میلیون ویدیو آپلود شده و تعداد کامنت‌ها در پلتفرم اینستاگرام از سه میلیارد عبور کرده است. آمار یاد شده نشان‌دهندهٔ آن است که فضایی که تنها یکی از پلتفرم‌های شاخصِ آن، ظرفیت این حجم از تعامل، تبادل و تولید محتوا و اطّلاعات را دارد، نیازمند مطالعات و پژوهش‌های گسترده و عمیقی در حوزه‌های سیاست‌گذاری و قانون‌گذاری است.
شیوه‌های آسیب‌زای نظارت
سیّد میلاد موسوی حق‌شناس هشدار داد که برخی نگاه‌های مدرن و به ظاهر آکادمیک در سطح دنیا به وجود آمده و متأسّفانه در کشور ما هم به خانواده‌ها ارائه می‌شود و در این رویکرد به حفظ حریم خصوصی کودک تأکید می‌گردد و نظارت را مخلّ این روند معرّفی می‌کند! به طور مثال خانم کای ماتیسن، استاد «دانشگاه نورث استرن» آمریکا در یکی از مقالات خود که «دانشگاه آریزونا» آن را منتشر کرده، آورده است:
من استدلال کرده‌ام که والدین نباید با هدف محافظت از کودکان آنها را کنترل کنند؛ زیرا انجام این کار غیر منطقی است که والدین به خاطر میزان کمی(!!) خطر، حریم کودک خود را زیر پا بگذارند.
او دخالت را زمانی مجاز می‌شمرد که برای مثال کودک زیر دوازده سال دچار اضطراب شدید شود و از رفتن به مدرسه و گفت‌وگو با والدین اجتناب کند؛ یعنی زمانی که کودک دچار آسیب‌های فراوانی شده که شاید بازگشت‌ناپذیر باشد! این نوع نگرش قابل قبول نیست.
انواع شیوه‌های نظارت بر کودکان
استاد موسوی حق‌شناس در ادامهٔ نشست به بررسی کلّی برخی شیوه‌های نظارت پرداخت:
شیوه‌های سخت‌افزازی و نرم‌افزاری
برای مثال استفاده از نرم افزارهای مداخله‌گر و شیوه‌های مداخله‌گر و پایش‌گر مثل نرم‌افزار K- Web Protection که والدین می‌توانند با نصب و انجام تنظیمات مرتبط با آن، سایت‌های نامناسب برای کودکان خود را محدود و فیلتر کنند.
نظارت هم‌مکان
در مقالات داخلی ما به این مورد زیاد پرداخته شده و در ادبیات رسانه‌ای ایران هم پرطرفدار است؛ به گونه‌ای که با وضع و اجرای قوانین در خانه، استفاده از صفحه نمایش فقط منحصر به مکانی خاص می‌شود.؛مثلا اتاق نشیمن یا فضای اصلی خانه مجاز دانسته می‌شود؛ جایی که بین کودک، رسانه و والدین هم‌مکانی جود دارد. البتّه باید گفت تغییر رابط‌ها از فضای ثابت به تلفن همراه، این روش را دچار چالش کرده و سیّالیت این دستگاه‌ها و بدن‌مند بودن آنها (نزدیک بدن هستند) این نظارت را دچار محدودیت می‌کند.
نظارت بین نسلی
راهبرد مکمّلی است که به آن نظارت دوستانه نیز گفته می‌شود؛ برای مثال نظارت، به وسیلهٔ کودکان هم‌سال یا خواهر و برادر بزرگتر انجام می‌پذیرد و نظارت عمودی والدین را برای کودکان راحت‌تر می‌کند.
نظارت مشارکتی
مشارکت کودک و والدین که هم سبب صمیمت کودک و والدین می‌شود. والدین در این روش، در فرایند بازی در کنار فرزند خود هستند که هم سبب بالا رفتن آگاهی دیجیتال آنها می‌شود و هم اینکه والد هر جا احساس خطر کرد، می‌تواند از ادامهٔ فرایند بازی جلوگیری کند تا هم بازی را به طور کامل منع نکرده باشد و هم کودک را از خطر دور نماید. سیر در فضای مجازی هم به همین صورت. فعّالیت هم‌زمان و مشارکتی در حوزه‌هاتی مختلف دیجیتالی ممکن است.
نظارت غیر رسمی
نظارت‌هایی که چندان در ادبیات نظارتی، نظارت تلقّی نمی‌شوند؛ امّا در این حوزه کاربرد دارند. به این شیوه، استراتژی راهروی مخفی نیز اطلاق می‌شود. در شرح این نظارت باید گفت: در سنینی که نظارت پس زده می‌شود، (مثلاً نوجوانی) در حین بازی‌های آنلاین که جنبهٔ عمومی دارد، مثلاً بازی «کلمات با دوستان» (Words with friends) - که برای ساخت جمله و کلمات به کار می‌رود و هم سرگرمی و هم آموزشی است - والدین می‌توانند مشارکتی همراه با کارکرد نظارتی داشته باشند. والدین
می‌توانند در محیط‌های غیر هم‌مکان با فرزندان خود بازی کنند. در این بازی‌ها، غالباً چت‌های درون برنامه وجود دارد که فضایی است که والدین بدون اینکه از ابزارهای متعارف تماس و پیام استفاده کنند، می‌توانند با نوجوان خود گفت‌وگو و نوعی نظارت محدود را بر روی او اعمال نمایند.
چالش‌های نظارت مداوم
موسوی از چالش‌های نظارت مداوم، به ویژه در سنین نوجوانی، زیر پا گذاشتن حقوق کودکان، عدم پذیرش مسئولیت، عدم استفاده از حقّ انتخاب، ضعف در اراده و انفعال کوکان را برشمرد که در بزرگسالی مسبّب اختلال‌های رفتاری و شناختی متعدّدی خواهد شد. بنابراین وی پیشنهادهایی برای تغییر نحوهٔ نظارت هم‌زمان با افزایش سنّ کودکان ارائه داد:
حرکت از نظارت عمودی به نظارت افقی، حرکت از نظارت مداخله‌گر به نظارت پایش‌گر، حرکت از نظارت آشکار و مستقیم به سوی نظارت پنهان و غیر مستقیم، حرکت از نظارت یک سویه به نظارت تعاملی، حرکت از نظارت رسمی اقتدارگرایانه به سوی نظارت غیر رسمی محتاطانه و حرکت از سوی نظارت تک لایه به سمت نظارت راهبردی و ترکیبی.
موسوی حق‌شناس در پایان اظهار داشت:
فضای مجازی در درجهٔ اوّل فضای فرصت‌های متعدّد و متکثّر، برای تمامی گروه‌های سنّی و اجتماعی، از جمله کودکان است. آنچه در این میان به ویژه برای گروه‌های آسیب‌پذیر جامعه اهمّیت دارد، بهره گیری از فرصت‌های این فضا در کنار به حدّاقل رساندن تهدیدها و آسیب‌های آن است.