بهداشت روانی خانواده

برگرفته از دیدگاه‌های روانشناسی و اسلام با رویکرد به فرهنگ ایرانی

بخشش

اگر با گذشت کردن کسی کوچک می‌شود، خدا تا این اندازه بزرگ نبود.۱

انسان‌ها به عنوان موجوداتی اجتماعی، روابط بین فردی خود را در گسترهٔ وسیعی با افراد دیگر حفظ می‌کنند. در نتیجه احتمال تعارضات بین فردی بالاست.۲

تعارضات بین فردی

یکی از ویژگی‌های طبیعی در زندگی انسان است که باید در سراسر عمر رسیدگی شود. درگیری ممکن است از دعواهای ساده تا صدمات عمیق و تجاوزات شدید باشد که در بسیاری از موارد، فرد احساس ناراحتی، خشم و سرزنش نسبت به خاطی دارد.۳

زندگی اجتماعی، شامل موقعیت‌هایی است که افراد در آنها عکس العمل‌های متفاوت نشان می‌دهند. ممکن است برخی از این رفتارها بر خلاف میل ما بوده و روان ما را بیازارد.

این مسئله، از ویژگی‌های زیستن در کنار دیگران است در این بین، کسی که می‌تواند از لغزش‌ها و خطاهای دیگران بگذرد، آرامش را در وهلهٔ اوّل به خود هدیه داده است. کسی که نمی‌تواند دیگری را ببخشد، بیش از همه خود را آزار می‌دهد.

بخشودن و بخشش یک فضیلت اخلاقی است که در برابر خطای دیگران انجام می‌شود و قابل آموزش دادن است.۴ اگرچه انتقام گرفتن پاسخ طبیعی انسان در برابر خطاهای دیگران است،۵ امّا بخشش شاهراه سلامت روانی است.۶ بخشش یک ویژگی سودمند در روابط انسانی است. قرن‌های متمادی بخشش یکی از واژگان فرهنگ‌های مختلف بوده است.

ریشه‌های بخشش را در بسیاری از مذاهب می‌توان یافت. هر چند معنا و مفهوم آن در فرهنگ‌ها و ادیان مختلف ممکن است متفاوت باشد، امّا یک اتّفاق نظر اساسی می‌توان در مورد آن یافت و آن آزادی از گذشته است.۷

بخشش کار بسیار سختی است؛ امّا می‌تواند موجب آرامش روان انسان شود. چیزی که بخشیدن دیگران را برای ما دشوار می‌سازد، تعریفی است که از بخشش داریم. بخشش یعنی اینکه ما باید همه چیز را فراموش کنیم و همه چیز دوباره به شکل قبلی بازگردد. این تعریف برای اغلب ما قابل هضم نیست. چگونه می‌توان یک چیز فراموش‌نشدنی را فراموش کرد؟ چگونه می‌توان یک عمل نابخشودنی را بخشید؟ بخشش به معنای فراموش کردن اتّفاقی که رخ داده نیست؛ بلکه به معنای رهاندن خود از گزند و آسیب احساسات منفی آن اتّفاق ناخوشایند است. تعریفی که بیشتر دربارهٔ آن توافق وجود دارد، عبارت است از:

انگیزشی که سبب کاهش کناره‌گیری خشم و انتقام نسبت به فرد خطاکار می‌گردد و احساسات مثبت را افزایش داده و جایگزین احساسات منفی می‌نماید.۸

در تعریف و مفهوم‌سازی بخشش اختلاف نظر وجود دارد و تعاریف متفاوتی از آن ارائه شده است. فرایند کاهش خشم، کاهش نارضایتی، یا تنفّر دیگران، آزادی از قضاوت‌ها و ادراکات گذشته، آزادی از پاسخ‌های آموخته و عادی نسبت به موقعیت‌ها

و تلاش برای التیام زخم‌های گذشته، از جمله تعاریف ارائه شده است.۹

عفو کردن مستلزم فراموشی آگاهانه است که یک روانکاو آن را چنین شرح داده است:

خودداری از تمرکز بر موضوعی اعصاب خرد کن. کنار گذاشتن عمدی و وسواس فکری و از این طریق، زندگی در فضایی تازه با دورنمایی تازه و خلق زندگی جدید و تجربه‌های جدیدی که بتوان به جای تجربه‌های کهنه و فرسوده به آنها آنها فکر کرد.۱۰

برای درک بهتر مفهوم بخشش بررسی مفهوم خطا الزامی است. خطاها رویدادهایی هستند که هرکس آن را برخلاف انتظار و فرضیات خود، دیگران و جهان می‌دانند. هنگامی که افراد خطاها را تجربه می‌کنند، به طور معمول افکار منفی، مثل «خطا زندگی‌ام را ویران می‌کند» و احساساتی، مثل خشم یا رفتاری، مثل انتقام گرفتن را رشد می‌دهند. پاسخ فرد بخشنده نسبت به فرد خطاکار و نوع خطا، شناختی، عاطفی یا رفتاری است. در نتیجه پاسخ‌های فرد بخشنده، به مجموعه‌ای از افکار هیجانات با رفتارهایی برمی‌گردد که وی در قبال خطاکاران، خطاها و پیامدهای همراه با خطاها از خود بروز می‌دهد.۱۱

هنگامی که افراد می‌بخشند، تأکید می‌کنند که خطایی رخ داده است و سپس با پردازش شناختی، عاطفی یا رفتاری، به ارزیابی مجدّد خطا و خطاکار می‌پردازند؛ یعنی فرد بخشنده با ارزیابی مجدّد، فرد خطاکار را به شیوهٔ جدیدی مورد قضاوت قرار می‌دهد.۱۲

اخلاقیات و صفات نیک انسانی بازتابی از صفات پروردگار است؛ زیرا رابطهٔ خداوند با موجودات بر اساس رحمت است. صفت «عفو» از صفات خداوند است. بنابراین وجود عفو و بخشش در شخص، بیانگر تجلّی و ظهور صفت عفو خداوندی در ذات شخص می‌باشد.۱۳ امام علی(ع) بدترین مردم را کسی می‌دانند که از لغزش‌ها نمی‌گذرد:

«بدترین مردم کسی است که از لغزش‌های دیگران نمی‌گذرد و عیب‌ها را نمی‌پوشاند.»۱۴

بخشودن

یکی از مهم‌ترین مهارت‌های رسیدن به رضایت خاطر در زندگی زناشویی، بخشودن است؛ یعنی رهایی یافتن از رنج‌ها. وقتی در زندگی زناشویی از بخشش کوتاهی می‌کنیم، محبّت بر همهٔ جنبه‌های زندگی مشترکمان محدود می‌شود. یکی از نشانه‌های محبّت آن است که نواقص همسر و خودمان را بپذیریم و با پذیرفتن نواقص زندگی، می‌توانیم قدرت خود را در ابراز محبّت افزایش دهیم... قدرت بخشیدن، در همهٔ ما وجود دارد؛ امّا مانند دیگر مهارت‌ها لازم است با تمرین و صرف وقت، آن را به دست آوریم. هر بار که گذشت می‌کنید، فرشتگان در بهشت به سبب این کار پسندیدهٔ شما شادی می‌کنند. پس وقتی عشق و محبّت را انتخاب می‌کنیم، انوار بهشتی را به تاریکی زندگی راه می‌دهیم.۱۵

انسان‌ها از خطا و اشتباه مبرّا نیستند در زندگی مشترک اثر خطاها و اشتباهات همسران، متوجّه یکدیگر می‌شود و گاه خطایی، سبب می‌شود حقّی از دیگری پایمال شود. در چنین مواقعی نوع برخورد همسر در برابر آن خطا بسیار مهم است. در یک زندگی مشترک طرز صحیح برخورد با خطا بسیار حکیمانه است؛ هر چند که این خطا نابخشودنی باشد.۱۶

گذشت و چشم‌پوشی از خطای همسر در زندگی مشترک، از مهم‌ترین عوامل ثبات و ایجاد آرامش در خانواده است؛ زیرا عشق و محبّت همسران را افزایش می‌دهد و اختلاف و بگو مگو را پایان می‌بخشد. گذشت، نشانهٔ حسن نیّت و خوش‌بینی به همسر و زندگی است. در مقابل، نبود گذشت در روابط خانوادگی، موجب دنباله‌دار شدن اختلاف‌ها و بگو مگوها می‌شود و به تیرگی روابط خواهد انجامید. خداوند در «قرآن کریم» سفارش می‌کند که نه تنها از خطاهای دیگران چشم‌پوشی کنید، بلکه خطای آنان را نادیده بگیرید:

«... وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ»۱۷

شرط پایداری زندگی مشترک، عفو و گذشت است. زیرا اگر زوجین در گرفتن حقوق فردی خویش دقیق و جدی باشند و از کوچکترین لغزش دیگری چشم نپوشند، زندگی بسیار تلخ خواهد شد و روح صفا و صمیمیت به کلّی رخت برخواهد بست.

عفو و گذشت رابطه‌ای دوجانبه ایجاد می‌کند؛ یعنی همسر را نیز به گذشت و بخشش در برابر خطاها برمی‌انگیزد؛ زیرا زمانی که انسان خود دچار خطا و کوتاهی می‌شود، از اطرافیان انتظار گذشت دارد. کسی که انتظار دارد دیگران خطاهای او را نادیده بگیرند، خود نیز باید از بدی‌های آنان بگذرد و لغزش‌هایشان را نادیده انگارد. از سوی دیگر اگر کسی بدی‌های اعضای خانواده را با بدی پاسخ گوید و انتقام‌جویی کند، با این برخورد کینه و دشمنی آنها را برمی‌انگیزد؛ ولی اگر بدی را با نیکی و نرمی پاسخ گوید، با این کار، فرد خطاکار را شرمسار و آگاهانه با خود همراه می‌سازد و کینه و دشمنی او را به دوستی تبدیل می‌کند.۱۸

بخشیدن راز سالم ماندن، جوان ماندن و نشاط در زندگی است. چشم‌پوشی و گذشت در برابر بدی‌ها آرامش و سلامت را برای خانواده به ارمغان می‌آورد و موجب می‌شود تا خانواده در محیطی سرشار از آرامش و صمیمیت زندگی کنند و فرزندانشان را با تندرستی و نشاط رشد دهند. یکی از عوامل سعادت خانواده که تأثیر زیادی در ایجاد جوّ تفاهم میان زن و شوهر و حسن روابط خانوادگی دارد، گذشت آنها نسبت به یکدیگر است. هر انسان به طور طبیعی لغزش‌ها و اشتباهاتی دارد که نشانگر نقص ذاتی اوست و جز با گذشت زمان و کسب تجارب فراوان، برطرف نمی‌شود. زندگی خانوادگی نیز از این قاعده بیرون نیست. اگر خطاها و اشتباهات موشکافی شده و به رخ کشیده شوند، آسایش و آرامش محیط خانه به اختلاف، عیب‌جویی و کشمکش تبدیل خواهد شد. گذشت همسران از لغزش‌های یکدیگر چنان مهم است که بی توجّهی نسبت به آن، صمیمیت و آسایش خانواده را به اضطراب، بدبینی و عصبانیت تبدیل می‌کند. مرد یا زنی که از خوی گذشت بهره‌ای ندارد، خوشبختی خود را تباه کرده و زندگی را تیره و تار می‌کند. زن و شوهر باید بدانند که زندگی مشترک تشکیل داده و در نفع و ضرر یکدیگر شریکند. زن و شوهر بر روی زمین محرم‌تر از یکدیگر، کسی را ندارند. بنابراین باید حافظ اسرار، رازدار و عیب‌پوش هم باشند. خداوند زن و شوهر را نسبت به یکدیگر به لباس و جامه تشبیه می‌کند؛ یعنی جان که لباس و حافظ تن است و حجابی است روی عیب‌های بدن، زن و

شوهر باید نسبت به هم چنین باشند. اگر زن عیبی از شوهر خود ببیند و آن عیب را به دیگران، حتّی به پدر و مادرش بگوید، اوّلاً شوهرش را رسوا کرده و سپس خود را که وصلهٔ تن اوست. همچنین مردی که عیبی از همسرش ببیند و آن را به دیگران بازگو کند، آن عیب و رسوایی به خود او هم سرایت می‌کند.

از توصیه‌هایی که اسلام به زن و شوهر نموده، گذشت و اغماض در درجهٔ اوّل قرار دارد. تنها چیزی که اختلافات را حل می‌کند، گذشت و اغماض است. چشم‌پوشی موجب می‌شود همسران عمری با صفا و محبّت در کنار یکدیگر زندگی کنند. محال است زن و شوهر مانند هم فکر کنند. هر کسی طرز فکری دارد و برای اوشخصیتی منعقد گشته که تغییر آن بسیار مشکل است. هریک از آنها صفات خود را در اثر وراثت یا تربیت و تمرین به دست آورده و بر آن عادت کرده و خو گرفته است. پس نباید انتظار داشته باشند که همسر خود را با اجبار و اکراه به ترک عادت وادار نمایند. در این‌گونه موارد زن و شوهر یا باید از یکدیگر جدا شوند یا گذشت و بخشش پیشه کنند و سازش و مدارا را در پیش بگیرند.۱۹

تفاوت‌های جهان آفرینش، نشان توحید و قدرت خداوند است که حتّی دو نفر انسان نزدیک نیز تفاوت دارند. زنان و مردان از نظر فیزیولوژی و تمام جوانب با یکدیگر فرق دارند. زن و شوهر باید این تفاوت‌ها را بپذیرند و بدانند طبیعت زن و مرد یکی نیست. دین اسلام به همسران سفارش نموده با یکدیگر سازگاری داشته باشند. امام علی(ع) شوهران را به سازگاری با طبیعت زنان دعوت و تأکید می‌فرمایند که در هر حال، با آنان مدارا نمایند.۲٠

لجاجت زن و مرد نسبت به یکدیگر، فضای دلگشای خانواده را کدر می‌سازد. بهتر از هنگام اشتباهات، از یکدیگر عذرخواهی نموده و عذرپذیر باشیم و نگذاریم گله‌های جزئی، به گره‌های بزرگ تبدیل شود. امام علی(ع) به آثار ویرانگر این صفت اشاره نموده و می‌فرمایند:

«لجاجت موجب درگیری ناسازگاری گردیده، دل‌ها را می‌گزد، می‌گدازد و پیوندها و محبّت‌ها را از بین می‌برد.»۲۱

زن و شوهر هرچه مؤدّب، منظّم و متدّین باشند باز هم به سازگاری نیاز دارند؛ زیرا ممکن است اعضا نسبت به یکدیگر بخشش چشم‌پوشی از خطا نداشته باشند. در نتیجه خانواده سرشار از مشکل خواهد شد و سلامت همهٔ اعضای خانواده به خطر می‌افتد.

گذشت از مهم‌ترین مهارت‌هایی است که مورد توجّه بسیاری از روانشناسان است. فرد با استفاده از گذشت، انرژی هیجانی را از سوگواری به سوی احساس امید به زندگی تغییر جهت می‌دهد. گذشت عنصر بسیار مهمّی در ارتقای سلامت فرد و خانواده و همچنین از مهم‌ترین فرایندها در بازیابی روابط بین فردی پس از تعارض است. بسیاری از اندیشمندان گذشت را به عنوان مجموعه‌ای از تغییرات انگیزشی فرد آسیب‌دیده مفهوم‌بندی کرده‌اند که طیّ آن:

- انگیزه‌های انتقام‌جویی نسبت به آسیب‌رسان کم می‌شود؛

- انگیزه‌های اجتناب از آسیب‌رسان کم می‌شود؛

- آرزوی خوشی، حسن نیّت و انگیزشی خود را در مصالحه با آسیب‌رسان افزایش می‌دهد.

شخصی که با رفتار غیر منصفانهٔ دیگری متحمّل آسیب شده، با گذشت کردن، از رنجش قضاوت منفی و رفتارهای بی تفاوت نسبت به آن فرد صرف نظر کرده، نسبت به او رفتارهای ترحّم‌آمیز ایثارگونه و حتّی عاشقانه ابراز می‌کند. گذشت یک دگرگونی در انگیزه‌های فرد آسیب دیده نسبت به آسیب‌رسان است که هم ابعاد مثبت و هم ابعاد منفی را شامل می‌شود.۲۲

قرآن برای تأمین آسایش و آرامش انسان و سعادت و نیک‌بختی خانواده دو نوع مقرّرات ارائه می‌کند: حقوقی و اخلاقی یا به عبارت دیگر، اجتماعی و فردی. در مقرّرات حقوقی و اجتماعی، قرآن کریم این حقیقت را بیان می‌کند که حق باید همان‌گونه که هست، رعایت شود؛ امّا از آنجا که قوانین حقوقی به تنهایی خشک و انعطاف‌ناپذیر است، با برخی مقرّرات عاطفی و اخلاقی، زندگی را انسانی‌تر می‌سازد. به همین دلیل در آیهٔ ۲۳۷ سورهٔ «بقره» نخست حقوق و حدود زن و مرد را بیان می‌کند و سپس آنان را به گذشت، ایثار، فداکاری و بخشش حتّی در هنگام طلاق (و ان تعفوا...) فرا می‌خواند. این آیه اهمّیت بخشش را در روابط زناشویی تا آنجا ترسیم می‌کند که حتّی طلاق و جدایی نباید مانع عفو و بخشش شود. به عبارت دیگر بخشش نه تنها در طول زندگی زناشویی، بلکه هنگام جدایی نیز مطرح است.۲۳

زندگی زناشویی بدون گذشت، به سختی می‌گذرد. همسران باید در مقابل یکدیگر گذشت داشته و با لجاجت، زندگی را بر خود تلخ نکنند. زوجینی که در موارد اختلاف از خود گذشت نشان می‌دهند و به خطاهای یکدیگر به دید اغماض می‌نگرند، زندگی زناشویی شاد و شیرینی را برای خود می‌سازند. گذشت و بخشش در رابطهٔ زناشویی، نشانهٔ عشق و صمیمیت زیاد بین زن و شوهر است. در زندگی خانوادگی، زن و شوهر چون یک روح در دو پیکرند، بخشی از حیات و منافع خود را فدای دیگری می‌کنند و این امر برای ادامهٔ زندگی مشترک آنها ضروری است. زن و شوهر برای ادارهٔ زندگی خود و فرزندان، نیاز به گذشت و فداکاری

دارند. عدم گذشت موجب گرفتاری و حتّی نابسامانی‌های روانی خواهد شد. ما اگر در برابر سختی‌ها و ناملایمات زندگی صبور نباشیم، محیط زندگی‌مان پر از کشمکش و التهاب می‌شود که این برای زندگی نه تنها مطلوب نیست، بلکه سدّی در مقابل رشد و تکامل انسان است. خانوادهٔ شاد و سالم خانواده‌ای است که میان اعضای آن، روابط سالم و تفاهم‌آمیز وجود دارد و اعضای خانواده از مصاحبت با یکدیگر لذّت می‌برند و فضای خانواده گرم و صمیمی است. در چنین خانواده‌ای فضای گذشت وجود دارد و محبّت‌ها و خوبی‌ها خاطره‌های مثبت و خوشایند را مورد تأکید قرار می‌دهند.

پی‌نوشت‌ها