دریایی از دُرّ و صدف

سیری در زیارت آل‌یاسین

مهدی علوی

زیارت آل یاسین دریایی از دُرّ و گوهر و صدف است؛ صدف، عبارات و جملات آن و معانی عبارات، دُرّ و گوهر آنهاست. در این مقال، نکاتی دربارهٔ اوّلین سلام این زیارت تقدیم می‌گردد و اگر توفیق رفیق شد، در شماره‌های بعد، دربارهٔ برخی از عبارات دیگر، قلم را به فضایلِ دُرّ گنجینهٔ عالم خلقت، حضرت بقیة الله؟عج؟ مزیّن خواهیم نمود.

امّا عبارت اوّل

«السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا دَاعِيَ اللَّهِ وَ رَبَّانِيَّ آيَاتِهِ؛

سلام بر تو ای خواننده و فراخوانندهٔ خدا و ای برترین آیت الهی در میان آیات خدا و مربّی و پرورش‌دهندهٔ آیات حضرت حق در عالم!»

در ابتدا آنچه از معنای «داعی الله» به نظر می‌رسد، فراخوانندهٔ به سوی خداست؛ یعنی «داعی إلی الله». انگشت نشانه و جهت هدایت آن امام همام، فقط به سوی خداست. در واقع او همهٔ انسان‌ها، بلکه تمام موجودات را به سوی هدف خلقت آنها، یعنی خدا فرا می‌خواند.

در این معنا نکاتی نهفته است:

1. سر تا پای وجود مبارک امام عصر؟عج؟ خدا و خدایی است و جز خدا در آن وجود مقدّس نمی‌توان یافت. تمام اغیار از این وجود مبارک زدوده شده و بسان آینه‌ای است در قبال خداوند که جز تصویر خدا، در او چیز دیگری پیدا نمی‌شود. به همین جهت هم هست که جز به سوی خدا نیز دعوت نمی‌کند؛ زیرا تمام هویّت او تجلّی خداوند است؛

2. علم و آگاهی او به خدا تامّ و تمام است؛ چگونه چنین نباشد و در جایگاه داعی الی الله قرارگیرد؟! او باید بداند خدا کیست و خوب هم می‌داند. عالمانه نیز دعوت می‌کند. هم علمش به خدا کامل است و هم دعوتش به سوی خدا.

علم و شناخت او از خدا در جهان هستی، به گونه‌ای است که اساساً خدا «به او» شناخته می‌شود. از این‌رو فرمودند: «بِنا عُرِفَ الله.»1

ذات حضرت حق که دیده‌شدنی نیست و کُنه او نیز که شناخته‌شدنی نبوده و نخواهد بود. از این‌رو آینه‌ای تمام‌نما از خود به عنوان حجّت و امام آفریده که او را به همگان نشان دهد و هرکس خدا را هر چقدر شناسد، از پرتوی است که از این آینه در وجود او تابیده است؛

3. عصمت و علم و کمال مطلقِ امکانیِ امام عصر؟عج؟ نیز از این عبارت قابل دریافت است؛ زیرا فرض کوچکترین نقطهٔ سیاه در این آینه، بدین معناست که به همان مقدار، جهل به خدا در اوست و به همان مقدار خدا را نشان نمی‌دهد و نمی‌شناسد و خدا خود، این آینه را به همان مقدار ناقص آفریده است. روشن است که این نسبت‌ها به خدا قابل استناد نیست؛ زیرا به جهل، ضعف یا بخل و ناشایستگی او برخواهد گشت که خداوند از این مسائل مبرّاست.

استدلال بر عصمتِ مطلق امام عصر؟عج؟ نیز درست به همین روش، از عبارت زیارت استنباط می‌گردد. فرض صدور کوچکترین عمل مخالف با عصمت از آن حضرت، دقیقاً به همین صفات نقص که ذکر شد، بازمی‌گردد که خداوند و حجّت او از آنها مبرّا هستند؛

4. داعی الله به معنای داعی الی الله، به صورت مطلق ذکر شده و می‌توان گفت که همهٔ داعیان الی الله در عالم - همهٔ انبیاء و اولیاء - فروعی از این شجرهٔ طیّبه هستند. در تمام طول غیبت، هرکس از خدا حرف زده و به سوی او دعوت کرده، در حقیقت به اصل شجره باز می‌گردد. امام است که از زبان همه دعوت می‌کند یا این داعیانند که از سوی امام دیگران را به خدا دعوت می‌کنند و این دو وجه، هریک از منظری خاص، صحیح است.

امام، خوانندهٔ خدا

تا اینجا داعی الله، به معنای داعی الی الله (فراخوانندهٔ به سوی خدا) بود؛ امّا اگر داعی الله را به معنای خوانندهٔ خدا ترجمه کنیم که ظاهراً همین‌طور نیز ترجمه می‌شود،

در اینجا نیز نکاتی به نظر می‌رسد:

1. خوانندهٔ حقیقی و تامّ و تمام خداوند در روی زمین، امام است؛ زیرا خواندن واقعی خداوند به معرفت، قرب و شهود شخص بستگی دارد و امام در بالاترین درجات این مراتب است. نحوهٔ خواندن خداوند و اسما، صفات و الفاظی را که در خواندنِ خدا مؤثّر است، فقط امام می‌داند. از این جهت نیز خوانندهٔ حقیقی خدا امام است؛

2. تمام حرکات، سکنات، منش، روش، گفتار و کردار امام، خدا را می‌خواند. ذرّه ذرّهٔ وجود امام متوجّه خدا و خوانندهٔ اوست؛ زیرا او معصوم مطلق است و در وجود معصوم مطلق، ذرّه‌ای غیر خدا و لحظه‌ای غفلت از خدا جای ندارد؛

همهٔ هستیِ امام دائماً می‌گوید: خدا خدا! مگر تصویری که در آینه است، همواره به معرّفی شاخص نمی‌پردازد و در واقع، نام او را وجوداً نمی‌بَرَد؟ امام، تصویر خدا در آینهٔ هستی است؛

3. از منظری دیگر، تمام کائنات، خدا را می‌خوانند و تسبیح می‌گویند؛2 امّا در معیّت با امام، اشیاء همه از نور امام خلق شده‌اند و نور همواره در معیّت غیر است. خورشید که می‌تابد، انوار او نیز می‌تابند. اصلاً تابش انوار همیشه در معیّت تابش خورشید است. «قرآن» در آیهٔ 79 سورهٔ «انبیاء» می‌فرماید:

«وَ سَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَ الطَّيْر؛

ما کوه‌ها و پرندگان را مسخّر داود کردیم که با او تسبیح می‌گفتند.»

شاید بُعد تشریعی معنای آیه این باشد که هرگاه داود(ع) تسبیح می‌گفت، عالم نیز همه با او هم‌نوا می‌شدند؛ ولی در بُعد تکوینی، تسبیح کائنات در معیّتِ تسبیحِ ولیّ خدا در عالم است. خورشیدِ وجود امام وقتی می‌تابد، تمامی انوار او نیز با او می‌تابند و خدا را می‌خوانند. از این جهت نیز امام، به طور مطلق، داعی الله است؛ مثل اینکه گفته شود آنچه به طور مطلق می‌تابد، خورشید است و بس.

دل شب و صحبت از سحر؟!

شاید کسی بگوید: در این دنیای پر از آشوب و هرج و مرج و پر از ظلم و ستم و بی‌قانونی که بشر ذرّه‌ای امنیت و آرامش ندارد، شما از حقایق ولایی و معانی لطیف معنوی سخن می‌گویید؟!

پاسخ این است که باید چه بگوییم؟ برای درد آیا جز از درمان و امید و آرامش سخن می‌گویند؟ برای انسان مضطرب جز سخنانی که او را آرام و امیدوار سازد، گفته می‌شود؟‌

برای کسی که در حال غرق است، جز از آمدن منجی حرف می‌زنند؟ اتّفاقاً سخن گفتن از امام عصر؟عج؟ و معارف مهدوی، دوای درد بشر است؛ آرامش‌بخش جان مضطرب و روح نا آرام اوست. وقتی خدا برای انسان و جهان، منجی قرار داده، چرا به سوی او متوجّه نشویم و صدایش نکنیم؟ تمام مشکلات بشر برای دوری او از خداست و امام عصر؟عج؟. داعی الله است که می‌تواند تمام دنیا را خدایی و از نور او روشن سازد. پس چرا از مشگل‌گشا سخن نگوییم؟ فضایل و معارفش را نقل نکنیم؟ چرا برای درِ بسته، به دنبال کلید نرویم؟

این دنیای پر از آشوب و ظلم و ستم را به حال خود رها کنیم که ظالم هرچه می‌خواهد، ظلم کند و مردم مظلوم و مستضعف کشته شوند، خانه‌هایشان خراب شود و خودشان آوارهٔ کوه و بیابان شوند؟!

بشر تا به خدا بازنگردد، زندگی‌اش سر و سامان نخواهد یافت و بازگشت او به خدا این است که جهان خدایی گردد و این نمی‌شود؛ مگر اینکه ولیِّ او، امام عصر؟عج؟ را بخواهیم و او را از خدا درخواست کنیم و خود نیز آگاه شویم. برای بازگشت باید به «الله» بازگردیم و این نیز مستلزم آن است که «داعی الله» را طلب کنیم.

پی‌نوشت‌ها