خودشناسی

دکتر علی میری (پژوهشگر و مدرّس حوزهٔ کودک و خانواده)

در جلسات گذشته دربارهٔ ابعاد وجودی انسان صحبت کردیم و بیان نمودیم که انسان دارای سه بعد وجودی است: آگاهی، گرایش و رفتار. همچنین بیان کردیم که مهم‌ترین بعد وجودی انسان، بعد شناخت و آگاهی است؛ امّا اینجا یک سؤال مطرح می‌شود: اگر کسی شناخت و آگاهی کاملی به خدا داشته باشد، ولی عملش را نه برای خدا، بلکه برای ریا انجام بدهد، آیا باز هم کارش ارزشمند است و خدا به او اجر می‌دهد؟ مشخّص است که خیر. پس می‌توان نتیجه گرفت که نیّت انسان نیز مهم است (؛ امّا باید متذکّر این نکته شد که نیّت، معیار نهایی سنجش عمل انسان نیست). نیّت از جنس آگاهی نیست؛ بلکه خروجی و نتیجهٔ گرایش‌های انسان است. پس بعد گرایش هم بعد وجودی مهمّی خواهد بود. البتّه در این شکی نیست که هر سه بعد هستند و در اغلب موارد هم تأثیر و تأثّرات مستقیم بر یکدیگر دارند؛ ولی در میان این سه بعد، چون اساساً دو بعد دیگر بدون بُعد گرایش، یا امکان بروز ندارند یا اگر هم داشته باشند، ارزششان به گرایش‌هاست، در نتیجه بعد گرایش اهمّیت بیشتری خواهد داشت.

عمل و رفتار ما چگونه از ما صادر می‌شود؟ همیشه پشت هر عملی یک یا چند گرایش هستن که موجب انجام آن عمل می‌شود و هیچ عمل ارادی‌ای را پیدا نمی‌کنیم؛ مگر اینکه یک گرایش باعث انجام آن عمل شده باشد. مثلاً اگر به خاطر میل به رفع عطش، آب می‌نوشیم یا به خاطر میل به آسیب ندیدن (در صورتی که آب برایمان ضرر داشته باشد) آب نمی‌نوشیم، پس این عمل ساده هم انجام یا ترکش کاملاً وابسته است به گرایش‌های ما. علاوه بر این ارزش عمل ما هم به آن گرایش پشتوانه‌اش وابسته است؛ مثلاً اگر آب را به خاطر رفع عطش بنوشیم، ارزش چندانی ندارد؛ ولی اگر به این نیّت بنوشیم که سیراب شویم تا بتوانیم برای خدا کار کنیم، ارزش پیدا می‌کند؛ یعنی نه تنها اصل انجام عمل وابسته به گرایش است، ارزش عمل هم وابسته به گرایش پشتوانهٔ آن است

آگاهی هم همین‌طور است. هم اصل اینکه انسان به دنبال آگاهی برود، وابسته است به اینکه «میل» به این کار داشته باشد و هم اینکه با چه نیّتی آگاهی را کسب می‌کند، میزان ارزشمندی این کار را مشخّص می‌کند. پس ارزشمند‌ترین بعد وجود ما گرایش‌ها و تمایلات ما می‌باشد.

ممکن است بعضی تصور کنند که گرایش‌ها هم که در اثر اندیشه و آگاهی ما پدید می‌آیند؛ یعنی ما اوّل آگاه می‌شویم، بعد این آگاهی خود به خود، ما را علاقه‌مند می‌کند و بعد هم عمل انجام می‌دهیم. بله، ممکن است که این سیر در ظاهر اتّفاق بیفتد؛ ولی در واقع، علم و آگاهی تنها مثل چراغ عمل می‌کند و فضا را روشن می‌نماید.

اساساً شأن میدان آگاهی، فقط اطّلاع‌رسانی است و اینکه ما عملی را انجام بدهیم یا ترک کنیم، کاملاً به میدان گرایش‌های ما وابسته است.

آگاهی، قدرت وادار کردن انسان به انجام یا ترک فعلی را ندارد؛ بلکه فقط راه را نشان می‌دهد؛ ولی آن چیزی که در وجود انسان قدرت ایجاد تحرّک و انجام فعل را دارد، گرایش‌های اوست.

پس چرا ما تا حالا فکر می‌کردیم که به سبب آگاهی و علم است که ما کاری را انجام می‌دیم یا ترک می‌کنیم؟ به این دلیل که چون معمولاً مجموعه‌ای از گرایش‌های ما فعّال هستند، وقتی مطابق با آنها علمی پیدا می‌کنیم، آن گرایش به سرعت، فرمان عمل را صادر می‌کند و ما فکر می‌کنیم چون علم و آگاهی آمد، آن عمل را انجام دادیم.

ممکن است یک علم و آگاهی، بدون اینکه نیازمند گرایش باشد، بتواند ما را به عمل وادار کند؛ مثلاً وقتی دستوری از جانب خدا باشد، ما هرچند میل و گرایش به آن را نداشته باشیم، انجامش می‌دهیم! یعنی همین که بدانیم خدا گفته (یعنی آگاهی پیدا کنیم) با اینکه مخالف میل و گرایش ماست، انجامش می‌دهیم (پس اینجا آگاهی، بدون گرایش ما را وادار به انجام عمل کرده است!)

امّا گاهی اوقات به خاطر یک میل دیگر خود که میلی قوی‌تر است، مخالف میل خود عمل می‌کنیم. اینجا هم باز پای گرایش‌ها به میان می آید.

اهمّیت علم و عمل در روایات

با توجّه به میزان اهمّیت بعد گرایش در انسان، این سؤال مطرح می‌شود که چرا در روایات ما این‌همه در مورد اهمّیت علم و عمل صحبت و بر آگاهی و عمل تأکید شده است؟ زیرا برای ایجاد تغییر در گرایش‌ها و تقویت و تضعیف آنها، باید از دو ابزار عمل و آگاهی استفاده کنیم؛

یعنی دلیل اهمّیت عمل و آگاهی، خود آنها نیستند؛ بلکه تأثیرگذاری‌شان بر میدان گرایش‌هاست.

درمان افسردگی با تغذیه

برای درمان افسردگی همیشه نیاز به دارو و بستری شدن نیست؛ بلکه برخی موادّغذایی و تغییر سبک زندگی، می‌تواند به درمان افسردگی کمک کند. در این‌باره پزشک طبّ سنتی، مرحوم محمّدرسول دریایی سخنان جالبی دارد.