رابطهٔ فقر و ایمان

علی مصباحی

امام موسی کاظم(ع) فرمودند:

«خدای عزّ و جلّ می‌فرماید: «من توانگر را برای شرافتش نزد خود توانگر نساختم و فقير را برای خواريش در نظرم فقير نکردم؛ بلکه با اين تفاوت توانگران را به وسيلهٔ فقرا آزمودم و اگر فقرا نبودند، توانگران سزاوار بهشت نمی‌شدند!»1

چنانچه مولا اميرالمؤمنين علی(ع) در سخنی مرتبط با همین مضمون می‌فرمایند:

«به راستی که شما نیازمندترید به عطا کردن [و کمک کردن] از آن نیازمندی که [کمک و] عطای شما را دریافت می‌کند.»2

توجّه به این حدیث موجب می‌شود هیچ کمک‌کننده و عطاکننده‌ای نسب به کسی که کمکش کرده یا عطایی به او نموده، نگاه طلبکارانه و از بالا به پایین نداشته باشد؛ بلکه گویی در حقیقت آن نیازمند هست که بر شخص عطاکننده منّت دارد!

چنانچه حضرت امیرالمؤمنین(ع) در فرازی از نامهٔ بی‌نظیرشان خطاب به امام حسن مجتبی(ع) می‌فرمایند:

«فرزندم... اگر مستمندی را دیدی که توشه‌ات را تا قیامت می‌برد و فردا که به آن نیاز داری به تو باز می‌گرداند، کمک او را غنیمت بشمار، و زاد و توشه را بر دوش او بگذار.»3

امام جعفر صادق(ع) فرمودند:

«به راستی که در روز قیامت، خدای متعال از بندهٔ مؤمنش که در دنیا محتاج بوده، عذرخواهی می‌کند؛ چنان‌که برادری از برادرش پوزش می‌خواهد و می‌فرمايد:

به عزّت و جلالم سوگند! که تو را در دنيا برای خواري‌ات در نظرم محتاج نکردم. اين روپوش را بردار و به بين به جای دنيا به تو چه داده‌ام. او بردارد و گويد: با اين عوض که عطا فرمودی، زيانی به من ندارد آنچه از دنيا از من به باز گرفتی.»4

***

برخی از مردم که دچار فقر هستند، کفر یا گناهکاری خود را به گردن فقر می‌اندازند و می‌گویند اگر پولدار بودیم، خیلی اوضاع عملکرد و ایمانمان بهتر بود! امّا باید دانست که اگر کسی در امتحان فقر مردود شود، قطعاً اگر ثروت به او می‌رسید نیز نامهٔ عملش بدتر از این می‌شد؛ چناچه امام موسی کاظم(ع) می‌فرمایند:

«آن کس که ناداری حیرانش کند، توانگری سرمستش سازد.»5

و امام جعفر صادق(ع) نیز می‌فرمایند:

«خداوند بندگان را به چیزی سخت‌تر از خرج کردن پول [در راه صحیح] امتحان نکرده است.»۶

این روایات و امثال آن نشان می‌دهد امتحان به ثروت، به مراتب از امتحان به فقر سخت‌تر است و کسی که در امتحان فقر موفّق نبوده، اگر ثروت به او می‌دادند نیز موفّق نمی‌شده و عملکرد بدتری در نامهٔ عملش رقم می‌خورده!

رابطهٔ فقر و کفر و ایمان

این جمله را بسیار به گوش می‌خورد که می‌گویند:

فقر که از یک در خانه وارد بشود، دین و ایمان از در دیگر خارج می‌شود.

نکات

۱. اساساً این جمله حدیث نیست. بسیاری حتّی برخی از دانش‌آموختگان حوزه‌های

علمیه آن را به نقل از امیرالمؤمنین(ع) بیان می‌دارند؛

۲. در روایت داریم که اگر کسی فقر حیرانش کرد، اگر ثروت به او می‌رسید، گرفتار تکبر می‌شد و با آن ثروت گناه و طغیان می‌کرد! یعنی کسانی که در امتحان بندگی در حالت فقر مردود می‌شوند، اگر پولدار و ثروتمند می‌شدند، مطلقاً وضعشان از نظر دینداری بهتر نمی‌شد و ای بسا بدتر رفتار می‌کردند.

بنابراین اگر کسی ادّعا کند که فقر من را به این گناهان و احیاناً کفر کشانده، پاسخ این است که تو اگه ثروتمند می‌شدی، اوضاعت از این خراب‌تر می‌شد!

۳. حدیث معروفی هست از رسول خدا(ص) که می‌فرمایند: «نزدیک است که فقر به کفر بینجامد.» که این نزدیک مضمونی است که در ابتدای بحث به آن اشاره شد؛ امّا باید توجّه داشت که این حدیث تقطیع شده و در نتیجه معنی دیگری را منتقل می‌کند غیر از معنی حقیقی خود! امّا اصل حدیث چیست؟

«لَوْ لَا رَحْمَةُ رَبِّي عَلَى فُقَرَاءِ أُمَّتِي كَادَ الْفَقْرُ یَكُونُ كُفْراً؛

«اگر رحمت خدا بر فقرا نبود، فقر به کفر منتهی می‌شد!»

یعنی چه اگر رحمت خدا نبود؟ یعنی خداوند عنایت ویژه به کسی می‌کند که برایش فقر تقدیر کرده و صبر در این امتحان را می‌دهد تا او به گناه نیفتد و اگر کسی به واسطهٔ فقرش به گناه یا حتّی کفر کشانده شود، این را نمی‌تونه پای فقرش بگذارد؛ بلکه باید آن را به حساب نفس‌پرستی خودش بگذارد؛ زیرا خدا از سر رحمت خود، ظرفیت لازم برای موفّقیت در این امتحان را به آن فرد داده است؛ ضمن آنکه اصل حدیث، جزء دیگری هم دارد که بیان نمی‌شود:

«... كَادَ الْفَقْرُ أَنْ یَكُونَ كُفْراً وَ كَادَ الْحَسَدُ أَنْ یَغْلِبَ الْقَدَرَ؛7

نزدیک است که فقر به کفر بیانجامد و نزدیک است که حسد بر تقدیر غلبه کند.»

در اینجا یک سؤال پیش می‌آید: آیا حسد بر تقدیر خداوند غلبه پیدا می‌کند؟

قطعاً خیر و خداوند تقدیر خود را جاری می‌کند؛ چه ما خوشمان بیاید و چه نیاید! حال با این توضیحات، آیا فقر به کفر می‌انجامد؟خیر. آن رحمت خدا که در بالا گفته شد، مانع می‌شود. پس چرا عدّه‌ای از فقرا به کفر و معصیت گرفتار می‌شوند؟ به جهت داشتن اختیار و با نفس‌پرستی خود، شخص فقیر - آگاهانه و مختار - کفر را بر اثر غلبه نفسانیتش انتخاب می‌کند؛ در حالی که خدا قدرت و ظرفیت صبر بر آن فقر را از قبل به او بخشیده و تکلیفی بیش از حدّ توانش به او نداده است (لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا)8

طبق سخن معصومان؟عهم؟ اگر کسی در امتحان فقر رفوزه شود، قطعاً اگر ثروت به او می‌رسید نامهٔ عملش بدتر از این می‌شد. بنابر این زمانی که با چنین روایاتی مواجه می‌شویم: «هرگاه اغنیا از کمک به دیگران بخل بورزند، فقرا آخرت خود را به دنیایشان مى‌فروشند.»9 مقصود، اگر آنگاهِ قطعی نیست! یعنی مقصود این نیست که هرگاه اغنیا به فقرا کمک نکردند و بخل ورزیدند، فقرا قهراً، قطعاً و جبراً آخرت خود را به دنیا می‌فروشند یا توجیهی برای جواز و کوچک شمردن گناه فقرا در فروختن دنیایشان به آخرت نیست؛ چرا که اولاً بسیار مشاهده می‌شود فقرایی که نه تنها آخرت را به دنیا نفروخته‌اند - در حالی که اغنیا از کمک به ایشان بخل ورزیده‌اند - بلکه به مراتب بالای ایمان نیز نایل گشته‌اند؛ ثانیاً اختیار وجود دارد و طبق آنچه بیان شد، خداوند به کسی که برایش فقر را تقدیر کرده، عنایت ویژه دارد و اگر آن فقیر، راه معصیت و کفر را در پیش بگیرد، یعنی به رغم عنایت کردن توان تحمّل فقر از سوی خدا به آن شخص، او تابع هوای نفسش شده است و اینکه فقیری به سبب فقرش و بخل ورزیدن اغنیا آخرت خود را بفروشد، توجیهی برای روز قیامتش ندارد و نمی‌تواند این مسئله را بهانه کن؛ چرا که خداوند به او توانش را داده؛ ضمن آنکه طبق سخن معصومان؟عهم؟ اگر چنین کسی ثروتمند می‌شد، به مراتب دست به گناهان بزرگتری می‌زد و کفرش بیش از حالت فقرش می‌شد؛ همان‌گونه که در «قرآن» بیان شده که اکثر مردم، سست‌ایمان، مشرک و ناسپاسند. فقرای زیادی هم کفر می‌ورزند؛ امّا ریشهٔ این کفر و معصیت، عدم توان بر ترک آن یا امتحان فوق توان آنها نیست؛ بلکه تبعیت مختارانه از هوای نفس است؛ همان‌گونه که ریشهٔ سست‌ایمانی و مشرک بودن اکثر مردم نیز عدم توان ایشان در امتحان‌های الهی به این دلیل نیست که امتحان بیش از توان آنهاست؛ بلکه تبعیت مختارانه از هوای نفس، آنها را به این مراحل می‌کشاند. بنابر این آنچه محور اصلی این سخن امیرالمؤمنین(ع) است هشدار به اغنیا و مسئولان است که بر اثر بخل ورزیدن، بی کفایتی و کوتاهی، در گناه فقرا سهیم خواهند بود؛ نه جواز و توجیهی برای آخرت‌فروشی فقرا. ضمن آنکه اگر خداوند فقر را برای کسی تقدیر کرد، نباید دست روی دست بگذارد؛ بلکه باید به عنوان بنده، وظایفی را که خداوند برای بندهٔ فقیرش مشخّص کرده، در قبال مواجهه با فقرش انجام دهد؛ یعنی:

- اولاً‌ باید بداند ممکن است ریشه در گناهانش باشد. بنابراین در پی استغفار و جبران باشد که در این زمینه آیات و روایات بسیار است؛

- ثانیاً شاید به جهت تنبلی و نداشتن آگاهی و مهارت باشد که در روایات ذکر شده که حاصل ازدواج این دو عنصر (تنبلی و جهل و نا آگاهی) فقر است. بنابراین از تنبلی دست بر دارد و در پی کسب مهارت و آگاهی برای امرار معاش باشد؛

- ثالثاً شاید عوامل کاهش روزی را انجام می‌دهد؛ عواملی نظیر دیر خوابیدن در شب، شکایت از خداوند به ویژه نزد خلق خدا، نا شکری کردن از نعمات خداوند و تحقیر و کوچک شمردن نعماتی که خداوند به انسان داده، دیر خوابین در شب و خواب بین الطّلوعین و به ویژه خواب بعد از نماز صبح، اظهار فقر کردن، خارج نکردن زباله از منزل در هر شب، نا رضایتی والدین و بسیاری عوامل فقر که در روایات مکرّر آمده است؛

- رابعاً ضمن کسب تخصّص و مهارت و سحرخیزی، دیگر عواملی را که برای وسعت رزق در سخن معصومان؟عهم؟ بیان شده، انجام دهد؛ نظیر صدقه دادن، تلاوت برخی سوره‌های قرآن (مثل «سورهٔ واقعه»)، بیداری در بین الطّلوعین و در آغاز صبح به سمت کسب روزی رفتن، داشتن نیّت خیر و خوب برای دیگران، نماز شب خواندن و... ؛

- خامساً اگر تمام این کارها را انجام داد و باز هم در حال فقر بود، باید بداند که تقدیر خدا تحت هر شرایطی برای بندهٔ مؤمنش خیر است و با آگاهی از خیرخواهی خداوند، بر این فقر صبر

کند و شاکر باشد از اینکه خداوند چه نعمات عظیمی را بر اثر صبر بر فقر به او عنایت خواهد کرد و شاکر خیرخواهی خداوند برای او باشد؛ چنانچه امام محمّد باقر(ع) به نقل از نبیّ اکرم(ص) نقل می‌فرمایند که خدای متعال می‌فرماید:

«به راستى برخى از بندگان مؤمن من هستند که جز توانگرى، آنان را اصلاح نکند (و حالشان را نیکو نسازد) و اگر به حال دیگرى او را درآورم، نابود و هلاک گردد و برخى از بندگان مؤمن من هستند که جز ندارى و فقر، آنان را اصلاح نکند و اگر او را به حال دیگرى بگردانم، هر آینه هلاک گردد (و من همان حال را که برایشان بهتر است و بهتر می‌توانند از عهدهٔ بندگی بر آیند، برایشان مقدّر می‌کنم.)»10

لازم به تأکید است که استغفار کامل، نماز شب خواندن و تدارک گناهان، انسان را دیر یا زود از فقر نجات می‌دهد.11

پی‌نوشت‌ها