ابراهیم شفیعی سروستانی
یکی از رویدادهای مهمّ سیاسی، اجتماعی و نظامی دوران ظهور، خروج (شورش) مردی است که در روایات از او با عنوان سُفْیانی یاد شده است. او از «شام» یا همان «سوریهٔ» كنونی سر به شورش برمی‌دارد و مناطق زیادی را تصرّف می‌كند تا سرانجام در زمانی كه به قصد تصرّف «مكّه»، راهی این مكان می‌شود، در منطقه‌ای میان «مدینه» و مكّه كه به آن «بَیداء» گفته می‌شود، زمین می‌شكافد و لشكریان او در دل زمین فرو می‌روند. برای آشنایی اجمالی با این رویداد، برخی از روایت‌های مرتبط با آن را مرور می‌کنیم.
حتمی بودن خروج سفیانی
بر اساس روایات، خروج (شورش) سفیانی یکی از پنج نشانهٔ حتمی است که پیش از قیام جهانی امام مهدی؟عج؟ رخ می‌دهد. از امام صادق(ع) در این زمینه چنین نقل شده است:
«پنج رویداد پیش از به پا خاستن قائم از نشانه‌ها به شمار می‌رود: برخاستن ندایی از آسمان، خروج سفیانی، شكافته شدن زمین در منطقه بیداء، خروج مردی از «یمن» و كشته شدن نفس زكیّه.»1
آن حضرت در روایت دیگری بر حتمی بودن خروج (شورش) سفیانی تأکید کرده و می‌فرمایند:
«ندای آسمانی از امور حتمی است و [خروج] سفیانی، حتمی است و [خروج] یمانی هم حتمی است و كشته شدن نفْس زكیّه نیز حتمی است.»2
زمان خروج سفیانی
بر اساس روایات، خروج سه شخصیت مطرح عصر ظهور، یعنی سفیانی، خراسانی و یمانی، در یک سال و یک ماه و یک روز رخ می‌دهد. در روایتی که از امام صادق(ع) نقل شده، در این زمینه چنین آمده است:
«خروج سه نفر: سفیانی، خراسانی و یمانی، در یک سال، در یک ماه و در یک روز است و هیچ كدام، ره‌یافته‌تر از یمانی نیستند؛ زیرا او به سوی حق می‌خواند.»3
در برخی از روایات، از جمله در روایتی که معلّی بن خنیس از امام صادق(ع) نقل کرده، آمده است که این سه رویداد در ماه رجب رخ می‌دهد:
« [... خروج] سفیانی از امور حتمی است و خروجش در ماه رجب است.»4
بر اساس روایتی كه نعمانی از امام محمّد باقر(ع) نقل می‌كند، شورش و طغیان سفیانی و قیام حضرت مهدی؟عج؟ در یک سال رخ می‌دهد.5
ویژگی های سفیانی
بر اساس آنچه در برخی از روایات آمده، سفیانی مردی است
زشت‌رو از نسل آل ابی‌سفیان، نامش عثمان و نام پدرش، عَنبَسَه یا عُیَینه است. در روایتی كه از امام علی(ع) نقل شده، ویژگی‌های سفیانی چنین شمرده شده است:
«فرزند زن جگرخوار، از بیابان خشک خروج می‌كند؛ مردی میانه‌بالا، ترسناک، با سری ستبر، آبله‌رو كه چون او را ببینی، می‌پنداری یک چشم است. نامش عثمان، پدرش عنبسه و از نسل ابوسفیان است. تا اینكه به سرزمینی كه آرامش و آب روان دارد، وارد می‌شود و بر منبر آن می‌نشیند.»6
مدّت زمان شورش و حکومت سفیانی
مدّت زمان شورش و فرمان روایی سفیانی در مجموع پانزده ماه است. او در این مدّت، مناطق پنج‌گانهٔ «دمشق»، «حِمص»، «فلسطین»، «اردن» و «قِنَّسرین» را فتح می‌کند و بر آنها مسلّط می‌شود. در روایتی كه نعمانی از امام صادق(ع) نقل کرده، در این زمینه چنین آمده است:
«[خروج] سفیانی از امور حتمی و آن در رجب است و ابتدا تا انتهای خروجش، پانزده ماه طول می‌كشد كه شش ماه را می‌جنگد و چون مناطق پنج‌گانه را به چنگ آورد، نُه ماه فرمانروایی می‌كند و یک روز هم بیشتر نمی‌شود.»7
در روایت دیگری، یکی از یاران آن حضرت در این زمینه از ایشان چنین نقل می‌کند: نام سفیانی را از امام صادق(ع) جویا شدم. فرمودند:
«با نامش چه كار داری؟ هنگامی كه پنج منطقهٔ شام: دمشق، حمص، فلسطین، اردن و قِنَّسرین8 را به چنگ می‌آورد، در این هنگام، منتظر فَرَج باشید.»9
سرانجام سفیانی
چنان‌که در مقدّمة این مقاله گفته شد، زمانی كه به قصد تصرّف مكّه راهی این مكان می‌شود، در منطقه‌ای میان مدینه و مكّه كه به آن بَیداء گفته می‌شود، زمین می‌شكافد و لشكریان او در دل زمین فرو می‌روند.10 در روایتی که از امام محمّد باقر(ع) نقل شده در این زمینه چنین آمده است:
«... و سفیانی گروهی را روانهٔ مدینه می‌كند؛ ولی مهدی از آنجا به مكّه كوچ می‌كند و چون خبر خروج مهدی به سمت مكّه به فرماندهٔ اعزامی سفیانی می‌رسد، لشكری را در پی او روانه می‌كند؛ ولی به او نمی‌رسند و مهدی، همچون موسی بن عمران، بیمناک و مراقب وارد مكّه می‌شود. سپس فرماندهٔ لشكر اعزامی سفیانی، وارد بیداء می‌شود و منادی‌ای از آسمان، ندا می‌دهد: «ای بیداء! این قوم را هلاک كن.» و همگی در زمین فرو می‌روند و جز سه تن از آنها نمی‌توانند بگریزند.»11
پی‌نوشت‌ها
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1. «خَمسٌ قَبلَ قِیامِ الْقائِمِ مِنَ الْعَلاماتِ: الصَّیحَةُ وَ السُّفیانِیُ، وَ الخَسفُ بِالْبَیداءَ وَ خُروجُ الَیمانِیِّ وَ قَتلُ نَفسِ الزَّكِیَّةِ.» (شیخ طوسی، «کتاب الغیبة (طوسی)»، ص 436؛ محمّد بن ابراهیم نعمانی، «کتاب الغیبة (نعمانی)»، ص 252، ح 9؛ شیخ صدوق، «كمال الدّین و تمام النّعمة»، ج 2، ص 649، ح 1.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. «النِّداءُ مِنَ المَحتومِ، وَالسُّفیانِیُّ مِنَ المَحتومِ، وَالیَمانِیُّ مِنَ المَحتومِ، وقَتلُ النَّفسِ الزَّكِیَّةِ مِنَ المَحتومِ.» («کتاب الغیبه (نعمانی)»، ص 252، ح 11؛ محمّدباقر مجلسی، «بحار الأنوار»، ج 52، ص 233.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. «خُروجُ الثَّلاثَةِ: السُّفیانِيِّ وَالخُراسانِيِّ وَالیَمانِيِّ في سَنَةٍ واحِدَةٍ، في شَهرٍ واحِدٍ، في یَومٍ واحِدٍ، ولَیسَ فیها رایَةٌ أهدی مِن رایَةِ الیَمانِيِّ، لِأَ نَّهُ یَدعو إلَی الحَقِّ.» (شیخ مفید، «الإرشاد»، ج ٢، ص ٣٧٥؛ «کتاب الغیبة (طوسی)»، ص ٤٤٦، ح ٤٤٣؛ «بحار الأنوار»، ج ٥٢، ص ٢١٠، ح ٥٢؛ محمّد محمّدی ری‌شهری، «دانشنامهٔ امام مهدی؟عج؟ بر پایهٔ قرآن، حدیث و تاریخ»، ج ۷، صص 80-81.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. «[...] ومِنَ المَحتومِ خُروجُ السُّفیانِيِّ في رَجَبٍ.» (کتاب الغیبة (نعمانی)، ص 300، ح 2؛ «بحار الأنوار»، ج 52، ص 248، ح 131؛ «دانشنامهٔ امام مهدی؟عج؟ بر پایهٔ قرآن، حدیث و تاریخ»، ج ۷، ص ۷۸.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. «کتاب الغیبة (نعمانی)»، ص 267، ح 36؛ «کتاب الغیبة (طوسی)»، ص 446؛ «بحار الأنوار»، ج ٥٢، ص ٢٣٩، ح ١٠٦؛ «دانشنامهٔ امام مهدی؟عج؟ بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ»، ج ۷، ص ۸۳.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. «یَخْرُجُ ابْنُ آكِلَةِ الأَكْبادِ مِنَ الوادي الیابِسِ وَ هُوَ رَجُلٌ رِبْعَةٌ وَحشُ الوَجْهِ ضَخِمُ الهامَةِ بِوَجهِهِ أَثَرُ جُدَريٍ إِذا رَأَیْتَهُ حَسِبْتَهُ أَعْوَرَ، إِسمُهُ عُثمانُ و أَبُوهُ عَنبَسَةُ وَ هُوَ مِنْ وُلْدِ أَبی سُفْیانَ حَتّی یَأتِيَ أرْضا ذاتَ قَرارٍ وَ مَعینٍ فَیَسْتَوی عَلی مِنْبَرِها.» («کتاب الغیبة (طوسی)»، ص 463؛ «كمال الدّین و تمام النّعمة»، ج 2، ص 651، ح 9؛ «دانشنامهٔ امام مهدی؟عج؟ بر پایهٔ قرآن، حدیث و تاریخ»، ج ۷، ص ۷1.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. «السُّفیانِيُّ مِنَ المَحتومِ، وخُروجُهُ في رَجَبٍ، ومِن أوَّلِ خُروجِهِ إلی آخِرِهِ خَمسَة عَشَرَ شَهراً؛ سِتَّةَ أشهُرٍ یُقاتِلُ فیها، فَإِذا مَلَكَ الكُوَرَ الخَمسَ مَلَكَ تِسعَةَ أشهُرٍ، ولَم یَزِد عَلَیها یَوماً. («کتاب الغیبة (نعمانی)»، ص ٢٩٩، ح ١؛ «بحار الأنوار»، ج ٥٢، ص ٢٤٨، ح ١٣٠؛ «دانشنامهٔ امام مهدی؟عج؟ بر پایهٔ قرآن، حدیث و تاریخ»، ج ۷، صص 111-112.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. شهری در چهل كیلومتری جنوب غربی شهر حلب در سوریه.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. «سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّٰهِ(ع) عَنِ اسمِ السُّفیانِيِّ فَقالَ: وما تَصنَعُ بِاسمِهِ؟ إذا مَلَكَ كُوَر الشّامِ الخَمسَ: دِمَشقَ، وحِمصَ، وفِلَسطینَ، وَالاُردُنَّ، وقِنَّسرینَ، فَتَوَقَّعوا عِندَ ذٰلِكَ الفَرَجَ.» («كمال الدّین و تمام النّعمة»، ج 2، ص ٦٥١، ح ١١؛ «بحار الأنوار»، ج ٥٢، ص ٢٠٦، ح ٣٨؛ «دانشنامهٔ امام مهدی؟عج؟ بر پایهٔ قرآن، حدیث و تاریخ»، ج ۷، ص ۱۱3.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. رویداد فرو رفتن زمین (خسف) در منطقهٔ بیداء، یکی دیگر از نشانه های حتمی ظهور است که در عالم طبیعت رخ می‌دهد و منجر به نابودی سپاه سفیانی می‌شود.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. «[...] ویَبعَثُ السُّفیانِيُّ بَعثاً إلَی المَدینَةِ فَیَنفِرُ المَهدِيُّ مِنها إلی مَكَّةَ، فَیَبلُغُ أمیرَ جَیشِ السُّفیانِيِّ أنَّ المَهدِيَّ قَد خَرَجَ إلیٰ مَكَّةَ، فَیَبعَثُ جَیشاً عَلیٰ أثَرِهِ فَلا یُدرِكُهُ حَتّیٰ یَدخُلَ مَكَّةَ خائِفاً یَتَرَقَّبُ عَلیٰ سُنَّةِ موسَی بنِ عِمرانَ(ع). قالَ: فَیَنزِلُ أمیرُ جَیشِ السُّفیانِيِّ البَیداءَ، فَیُنادي مُنادٍ مِنَ السَّماءِ: «یا بَیداءُ أبِیدِی القَومَ.» فَیُخسَفُ بِهِم فَلا یُفلِتُ مِنهُم إلّاثَلاثَةُ نَفَرٍ... .» («کتاب الغیبة (نعمانی)»، ص 280؛ «دانشنامهٔ امام مهدی؟عج؟ بر پایهٔ قرآن، حدیث و تاریخ»، ج ۷، ص ۱23.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑