نصیحت گوش کن جانا!

شرحی بر غزلیات حافظ

اشاره

«جمال آفتاب، شرحی بر دیوان حافظ»، برگرفته از جلسات اخلاقی علّامه سیّد محمّدحسین طباطبایی است که به توسّط عارف وارسته مرحوم علی سعادت‌پرور تألیف و تدوین شده است. این اثر مجموعهٔ مفصّلی است در ده جلد که توسّط شرکت «انتشارات احیاء کتاب» به زیور طبع آراسته شده است. از این پس در هر شماره از نشریه، شرح یکی از غزلیات حضرت حافظ شیرازی در معرض نگاه مخاطبان موعود قرار خواهد گرفت.

اگر آن تُرکِ شیرازی به دست آرَد دلِ ما را

به خال هِندویَش بَخشَم سَمَرقند و بُخارا را

بده ساقی مِیِ باقی که در جَنّت نخواهی یافت

کنارِ آبِ رُکناباد و گُل‌گَشتِ مُصَلّا را

فَغان! کاین لولیانِ شوخِ شیرین‌کارِ شهرآشوب

چنان بردند صبر از دل که تُرکان خوانِ یَغما را

ز عشقِ ناتمامِ ما جمالِ یار مُستَغنی‌ است

به آب و رنگ و خال و خط چه حاجت رویِ زیبا را

مَن از آن حُسنِ روزاَفزون که یوسُف داشت دانستم

که عشق از پردهٔ عِصمت بُرون آرَد زُلِیخا را

اگر دشنام فرمایی و گَر نفرین دعا گویم

جوابِ تلخ می‌زیبد لبِ لَعلِ شِکرخا را

نصیحت گوش کن جانا که از جان دوست‌تر دارند

جوانانِ سعادتمند پندِ پیرِ دانا را

حَدیث از مُطرب و مِی گو و رازِ دَهر کمتر جو

که کس نَگشود و نَگشاید به حکمت این مُعمّا را

غزل گفتی و دُر سُفتی بیا و خوش بخوان حافظ

که بر نظمِ تو اَفشانَد فَلَک عِقد ثُریّا را

گویا فراق یار خواجه را به پریشان گویی واداشته، که در هر بیتی از این غزل، سخن از جایی به میان آورده و می‌گوید:

اگر آن تُرک شیرازی، به دست آرَد دل ما را

به خال هِندُویش بخشم، سمرقند و بخارا را

بده ساقی! می باقی، که در جنّت نخواهی یافت

کنار آبِ رکناباد و گُل‌گشتِ مُصلّی را

این دو بیت بیانگر اشتیاق خواجه به استاد و مرشدی است که تُرک بوده و در «شیراز» اقامت داشته است و «خال هندو» اشارهٔ به کامل بودن وی است و گویا در «سمرقند» و «بخارا» نیز دو استاد داشته که می‌گوید: اگر استاد شیرازی‌ام مرا به خدمت و ارشاد نمودنم بپذیرد، از آن دو دست خواهم کشید. ای مرشد طریق! مرا از آن مِی باقی که خود آشامیده‌ای، عنایت فرما و راهنمایم به دوست شو که در بهشت، مانند آب رکناباد و مُصلّی نخواهی دید، یعنی شاگردی چون من در شیراز نمی‌یابی. گمان می‌شود مراد خواجه از تُرک شیرازی همان باشد که در بیتی می‌گوید:

تُرکانِ پارسیْ گو، بخشندگانِ عمرند

ساقی! بشارتی دِهْ پیرانِ پارسارا1

و ممکن است منظور خواجه از ساقی در بیت دوم، «حضرت

محبوب» باشد و بخواهد از او تمنّای وصال دایمی را بنماید.

فغان کاین لولیانِ شُوخِ شیرینْ کارِ شهرْ آشوب

چنان بردند صبر از دل، که تُرکان خوان یغما را

لولیانِ شوخِ شیرینْ کار و تجلّیات دلربای اسما و صفاتی محبوب، همان‌گونه صبر از دل و عالم خاکی ما ربودند و به فنایمان دست زدند که ترکان مغول در چپاولگری عمل نمودند. به گفتهٔ خواجه در جایی:

خمی که ابروی شوخِ تو در کمان انداخت

به قصدِ جانِ منِ زارِ ناتوان انداخت

من از ورع، می و مطرب ندیدمی هرگز

هوای مغ‌بچگانم در این و آن انداخت

مگر گشایشِ حافظ در این خرابی بود

که قسمت ازلش، در مِیِ مغان انداخت2

و ممکن است منظور خواجه از لولیان شُوخِ شیرین کارِ شهر آشوب همان استاد تُرک شیرازی باشد.

ز عشقِ ناتمام ما، جمالِ یار مستغنی است

به آب و رنگ و خال و خط، چه حاجت روی زیبا را

اگر محبوب ما زیباست، مَشّاطه‌اش زیور نداده، او به خود زیباست؛ نه به آرایش خطّ و خال و با چنان جمالی عاشقی چون خود می‌خواهد که به وی عشق ورزد؛ نه چون منی که عشقی ناتمام به وی دارم؛ زیرا فقیر صرف کی می تواند به غنیّ علی الاطلاق عاشق باشد؛ چنان‌که شناسای او جز او نمی تواند باشد؛ که:

«کُنْتُ کَنْزاً مَخْفِیّاً [ظ: خَفِیّاً]، فَأجْبَبْتُ أنْ اُعْرَفَ، فَخَلَقْتُ الخَلْقَ لِکَيْ اُعْرَفَ؛3

من گنج پنهانی بودم. خواستم که شناخته شوم، لذا مخلوقات را آفریدم تا مرا بشناسند.»

و نیز:

«کَیْفَ یُسْتَدَلُّ عَلَیْكَ بِما هُوَ في وُجُودِهِ مُفْتَقِرٌ إلَیْكَ؛4

چگونه با چیزی که در وجودش به تو نیازمند است، می‌توان بر تو راهنمایی جست؟»

و همچنین:

«بِكَ عَرَفْتُكَ، وَأنْتَ دَلَلْتَني عَلَیْكَ وَدَعَوْتَني إلَیْكَ، وَلَوْلا أنْتَ لَمْ أدْرِ ما أنْتَ؛5

به تو، تو را شناختم و تو بودی که مرا بر خود رهنمون شده و به سویت خواندی و اگر تو نبودی، نمی‌دانستم که چیستی.»

من از آن حُسن روز افزون که یوسف داشت، دانستم

که عشق از پردهٔ عصمت، برون آرد زلیخا را

بیتی است مستدلّ می‌گوید:

من از واقعهٔ یوسف(ع) و زلیخا که:

«وَ قالَ نِسْوَةٌ فِي المَدینَةِ: امْرَأْةُ العَزیزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ، قَدْ شَغَفَها حُبّاً: إنّا لَنَراها في ضَلالٍ مُبینِ؛6

«و زنانی در شهر گفتند: زن عزیز [مصر] در پی کام‌جویی از بندهٔ خویش است. همانا عشق و دوستی وی [حضرت یوسف(ع)] او را شیفته و فریفتهٔ خود ساخته. به درستی که ما او را در گمراهی آشکاری می‌بینیم.»

آموختم که نمی‌توان در برابر جمال بی همتای محبوب حقیقی از خود شکیبایی نشان داد.

در واقع می‌خواهد بگوید:

مرا مِهْرِ سیه چشمان، ز سر بیرون نخواهد شد

قضایِ آسمان است این و دیگرگون نخواهد شد

مرا روز ازل کاری، به جز رندی نفرمودند

هر آن قسمت که آنجا شد، کم و افزون نخواهد شد

مجال من همین باشد، که پنهان مِهْرِ او ورزم

حدیث بوس و آغوشش چه گویم؟ چون نخواهد شد7

حدیث از مطرب و مِیْ گو و رازِ دَهْر کمتر جو

که کس نگشود و نگشاید به حکمت این مُعمّا را

ای خواجه! راز آفرینش را با سرپنجهٔ علم و حکمت نمی‌توان گشود، نفحات و تجلّیات طرب آورنده و مشاهدات و مراقبه و ذکر و محبّت دوست است که می‌تواند پرده از این راز بردارد، عمر خویش ضایع مگردان و بکوش که همواره با مطرب و مِیْ باشی. در جایی می‌گوید:

در هر طرف ز خیلِ حوادث کمین‌گهیست

زان رو عِنان‌گسسته دَوانَد سوارِ عمر

بی عمر زنده‌ام من و این بس عجب مدار

روز فِراق را که نَهَد در شمارِ عمر

حافظ سخن بگوی که بر صفحهٔ جهان

این نقش مانَد از قَلَمَت یادگارِ عمر

در این بیت به خود خطاب کرده و می‌گوید پندی که در بیت گذشته به تو سفارش نمودم، به گوش جان بسپار و بدان عمل نما؛ زیرا اگر عنایات حضرت دوست شامل حالت شود، می توانی از سرّ عالم و ملکوتشان آگاهی یابی؛ که:

«وَکَذلِكَ نُری إبْراهیمَ مَلَکُوتَ السَّمواتِ وَالاَرضِ، وَلِیَکُونَ مِنَ المُوقِنینَ؛9

و این‌چنین ملکوت و باطن آسمان ها و زمین را به ابراهیم(ع) نشان دادیم، [تا به مقامات والا نایل گشته] و از اهل یقین گردد.»

و به گفتهٔ خواجه در جایی:

به سرّ جامِ جَمْ آنگه نظر توانی کرد

که خاک میکده، کُحلِ بصر توانی کرد

مباش بی می و مطرب به زیرِ چرخ کبود

کز این ترانه، غم از دل بدر توانی کرد

گُل مراد تو، آنگه نقاب بگشاید

که خدمتش، چو نسیمِ سَحَر توانی کرد

تو کز سرای طبیعت نمی‌روی بیرون

کجا به کوی حقیقت، گذر توانی کرد؟10

و ممکن است این بیت و بیت گذشته کلامی از زبان استادش باشد، وی آن را بازگو کرده.

بَدَم گفتی و خرسندم، عَفاكَ اللّهَ! کرم کردی

جوابِ تلخ می زیبد، لبِ لَعْلِ شَکَرْ خارا

این بیت گله‌ای است عاشقانه ممزوج با سپاس. می‌گوید: محبوبا! عیب مرا بیان کردی که حافظ آن‌چنان که من می‌خواهم نیست. چنین سخنی سزاوار آن لب شیرین است. اگرچه به کام من تلخ می‌آید، لیکن از آن خرسندم؛ زیرا تا خودبین هستم شایستهٔ پیشگاهت نمی‌باشم. به گفتهٔ خواجه در جایی:

هرکه آئینهٔ صافی نشد از رنگِ هوا

دیده اش قابلِ رخسارهٔ حکمت نبود

خیره آن دیده! که آبش نبرد آتشِ عشق

تیره آن دل! که در او نورِ مودّت نبود

چون طهارت نبود، کعبه و بُت‌خانه یکی است

نبود خیر در آن خانه، که عصمت نبود11

غزل گفتی و دُر سُفتی، بیا خوشتر بخوان حافظ!

که بر نظم تو افشاند، فلک، عِقْدِ ثُریّا را

آری، خواجه در غزلیّاتش حقیقتاً دُرّ سفته و زیبایی لفظ و معنی را درهم آمیخته صله و پاداشی برای نظم او جز عقد ثریّا (مجموعه ستاره هایی که مانند گردن بند دیده می شوند) نمی توان قائل شد (اشاره به عظمت ابیات اوست) افسوس که دست ما به آن نمی رسد تا نثارش کنیم! به گفتهٔ خواجه در ابیات ذیل:

چو حافظ ماجرایِ عشقبازی

نمی گوید کسی بر وَجْهِ اَحْسَن12

حافظ! از آب زندگی، شعر تو داد شربتم

ترک طبیعت کن بیا، نُسخهٔ شربتم بخوان13

حافظ! اگرچه در سخن، خازنِ گنجِ حکمت است

از غم روزگار دون، طبع سخن گداز کو14

پی‌نوشت‌ها