در صبحگاه آفرینش و آن لحظه‌ای که فرمان سجده بر آدم(ع) نازل شد، گفت‌وگویی میان خداوند متعال و ابلیس صورت گرفت و نیز عهدی که ابلیس برای اغوای فرزندان آدم بست.
موضوع فرمان سجده بر آدم و نازل شدن آن، به ویژه در مورد آدم ابوالبشر(ع)، نکته‌ای ظریف و لطیف دارد. گویی که خداوند متعال با این فرمان، ولایت انسان را بر سایر موجودات از جمله نباتات، جمادات و حیوانات اعلام کرد. این اعلام ولایت انسان، نشان‌دهندهٔ توانایی و قدرتی بود که خداوند به طور خاص به این موجود بخشیده بود؛ توانایی‌هایی نظیر عقل، اختیار و نفس ناطقه که به انسان امکان تصرّف در طبیعت را می‌دهد. در واقع این قدرت‌ها به انسان داده شده تا بتواند در عالم خاکی و طبیعت تصرّف کند و طبیعت، گیاهان، جمادات و حیوانات را به تسخیر خود درآورَد تا مسیر سیر و سفر خود را طی کند.
امّا سؤالی که مطرح می‌شود این است که آیا این توانایی تصرّف، بی‌قید و شرط بوده یا همراه با قید و شرط؟ نکته‌ای که باید به آن توجّه شود، این است که انسان با این توانایی‌های تصرّفی، از همان آغاز و ازلی تعلیم دیده بود که باید سرسپرده و خاکسار در برابر انسان کامل باشد. به عبارت دیگر، قدرت تصرّفی و ولایت داده شده به انسان، تنها در صورتی اثرگذار بود که با سرسپردگی و همراهی با انسان کامل صورت گیرد؛ در غیر این صورت، این توانایی و ولایت بدون هدایت انسان کامل و حجج الهی می‌توانست به فساد منجر شود.
تجربهٔ تاریخی نیز این حقیقت را تأیید می‌کند. هرگاه انسان با این امکانات و توانایی‌هایی که در اختیار داشت و قدرت عقل و اختیار و نفسی که در وجودش بود، خارج از مدار انسان کامل و ارادهٔ ولیّ خدا حرکت کرد، اعمال او به فساد انجامید. در تاریخ نیز شاهد بوده‌ایم که گروهی از انسان‌ها با خروج از مسیر ولایت اهل بیت؟عهم؟ و پیروی نکردن از اولیاءالله، خود و جهان را در مسیر فساد و تباهی قرار دادند.
در همین راستا از همان روزهای نخست، در «قرآن» و کلام وحی و نیز از زبان حضرات معصومان؟عهم؟، شاهد پیمانی هستیم که از انسان گرفته شده است؛ یعنی وقتی که به انسان تعلیم داده شد و مسئلهٔ «وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا» مطرح شد، از او پیمانی گرفته شد که در آیات مبارکه به آن اشاره شده است: «وَإِذ أَخَذَ رَبُّكَ مِن بَنِيٓ ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِم ذُرِّيَّتَهُم وَأَشهَدَهُم عَلَىٰٓ أَنفُسِهِم أَلَستُ بِرَبِّكُم قَالُواْ بَلَىٰ شَهِدنَآ»
در آن لحظهٔ خاص، زمانی که آدم بیدار شد، صاحب علم شد و روح در او دمیده شد؛ همان‌طور که در قرآن آمده «وَنَفَختُ فِيهِ مِن رُّوحِي»، در آن موقعیت، خداوند متعال از جمعی از فرزندان آدم(ع) در صحن و سرایی حضور یافته، آنان را در محضر حضرت آدم(ع) قرار داد. خداوند این افراد را از نسل آدم(ع) تا روز قیامت خواست و قرار بود که این نسل‌ها در عالم طبیعت و بر روی زمین حضور پیدا کنند. قبل از آنکه به عالم جسمانی وارد شوند، از آنها پیمانی گرفته شد.
این پیمان چه بود؟ این همان پیمانی است که در قرآن با عنوان «عهد الست» یاد شده است. در آن زمان که هنوز فرزندان آدم وارد عالم طبیعت نشده بودند، در عالم ذر از آنان پیمان گرفته شد. در این عالم خاص - به جز عالم طبیعت - خداوند متعال از آنان سؤال کرد: «ألستُ بربّکم» و آنان پاسخ دادند: «بله» و اعلام کردند که وفادار خواهند بود.
این پیمان که در روز الست گرفته شد، به عنوان «پیمان فطرت» شناخته می‌شود. امام علی(ع) در «نهج البلاغه» اشاره می‌فرمایند که تمامی پیامبران برانگیخته شدند تا مردم را دعوت کنند به وفاداری به این پیمان فطرت.
در جایی دیگر آمده است که انسان‌ها به طور طبیعی اهل نسیان و فراموشی هستند. به همین دلیل، وقتی انسان‌ها به عالم طبیعت وارد شدند، عهد فطرتی که در عالم ذر بسته بودند، فراموش کردند. بنابراین ضرورت داشت که پیامبران بیایند و مردم را به یاد این پیمان فطرت بیندازند.
یکی از اسامی قرآن که در متون دینی ذکر شده، «ذکر» است. قرآن به عنوان ذکر، هم به صورت مکتوب و هم به صورت ناطق (که پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت؟عهم؟ باشند) مورد اشاره قرار گرفته است. قرآن هم ذکر است و هم ذاکر. قرآن به عنوان ذکر، مردم را به یاد پیمان فطرت می‌آورد و به عنوان ذاکر نیز، مأمور به تذکّر دادن است. در واقع قرآن به عنوان ذکر، مردم را از فراموشی نجات می‌دهد و همچنین پیامبر(ص) و اهل بیت؟عهم؟ به عنوان ذاکر، مأمور به یادآوری همین پیمان فطرت هستند.
در قرآن راجع به پیامبر اکرم(ص) داریم: «وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ»؛ یعنی پیامبر(ص) از هوای نفس خودش سخن نمی‌گوید. در واقع این آیهٔ مبارکه تأیید می‌کند که پیامبر(ص) ذکر است و چون مأموریت دارد، ذاکر نیز هست.
به طور کلّی از این پیمان که از انسان‌ها گرفته شده است، حضرات معصومان؟عهم؟ به سه پیمان اشاره دارند:
اوّل) پیمان توحیدی،
دوم) پیمان نبوّت و رسالت،
سوم) پیمان ولایی.
هر یک از این پیمان‌ها در راستای هدایت انسان‌ها و یادآوری پیمان فطرت به آنهاست. به قول شاعر شیرازی، حافظ لسان الغیب:
در ازل بست دلم با سر زلفت پیوند
تا ابد سر نکشد و سر پیمان نرود
این پیمان از روز ازل بسته شده است. حافظ در دیوان خود می‌گوید:
دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند
گِل آدم به سرشتند و به پیمانه زدند
یعنی گِل آدم را که سرشتند، آدم را خلق کردند و از او پیمان گرفتند. در این‌باره حافظ در کلام زیبای خود، «دوش» را به معنی روز الست به کار می‌برد. دوش اشاره به لحظه‌ای است که نور و ظلمت به هم می‌رسند؛ نقطه‌ای از بی‌زمانی؛ از زمانی که تنها خدا بود و هیچ چیز دیگری نبود. در آن نشئهٔ ملکوتی، تمامی موجوداتی که در آنجا حضور داشتند، بی‌پرده و با گوش جان، شنوای کلام حضرت حق بودند. چون هنوز این موجودات به عالم طبیعت وارد نشده بودند، گوش جانشان آگاه از کلام حق و معرفت حضوری پیدا کردند. در آن لحظه و آن نشئه، عشق و شیفتگی ازلی در جانشان وارد شد، به سبب مشاهده حضرت معشوق، حضرت حق.
این معرفت و عشق ازلی، همان‌طور که در روز الست به انسان‌ها داده شد، در حقیقت همان ساقی لعل لبت است که جرعه‌ای از جام محبّت و شیدایی به انسان داد. این پیمان و عهد که از انسان‌ها در آن زمان گرفته شد، باید حفظ شود. شرط اصلی این پیمان، وفاداری به آن است؛ یعنی انسان نباید از آن عهد فاصله بگیرد و نباید گسستی میان خود و پیمانی که در روز نخست بسته شده، ایجاد کند.
حکایت این پیمان از رندی و عشق است. شرط این عهد، شرط عقل و وحی است. به عبارت دیگر، انسان باید در پیروی از این پیمان، به فرمان خداوند عمل کند و از مسیر هدایت منحرف نشود. این وظیفه و مسئولیت در برابر پیمان فطرت، از همان روز ازل آغاز شد و پیامبران به عنوان ذاکران، مأمور به یادآوری این پیمان هستند. هدف این است که انسان به یاد بیاورد و بر آن پیمان بماند.
هر پیمان و عهدی که بسته می‌شود، مسئولیتی در پی دارد. اگر کسی این مسئولیت را به درستی ادا نکند و به عهد خود وفادار نباشد، به عنوان کسی که پیمان را شکسته و به عهد خود خیانت کرده شناخته می‌شود. در لسان قرآن و اهل بیت؟عهم؟، این پیمان به عنوان «پیمان امانت» یا «بار امانت» یاد شده است. همان‌طور که در قرآن آمده، وقتی که بار امانت به آسمان‌ها پیشنهاد شد، آسمان‌ها از تحمّل آن ناتوان شدند؛ امّا انسان با عقل و اختیار خود این امانت را پذیرفت. به قول قرآن کریم: «إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا»؛ یعنی انسان پذیرفت که بار امانت را بر دوش بکشد:
آسمان بارِ امانت نتوانست کشید
قرعهٔ کار به نامِ منِ دیوانه زدند
این پیمان و امانت که به انسان سپرده شد، به او قدرت عقل و اختیار داد تا بتواند در عالم طبیعت و عالم ناسوت حرکت کند. در حقیقت، این پیمان بندگی، همان عهدی است که انسان در روز ازل با خدا بسته است؛ ولی در طول تاریخ، انسان‌ها به دلیل نسیان و فراموشی، به این پیمان پشت کرده‌اند.
تو بستی عَقد عهد بندگی دوش
ولی کردی به نادانی فراموش
به همین دلیل پیامبران آمده‌اند تا انسان‌ها را به یاد آن عهد فطرت و اوّلیه بیندازند؛ همان‌طور که امیرالمؤمنین علی(ع) در سخنانی اشاره کرده‌اند که نزول کتاب‌ها و ارسال انبیا تنها به این دلیل است که انسان‌ها به یاد پیمان فطرت خود بیفتند و وفادار بمانند. این پیمان از همان روز ازل، به عنوان عهد الست یا عهد فطرت شناخته شده است.
گفته شده که این عهد، عهد فطرت است. دلیل آن هم این است که خود کلمهٔ فطرت به معنای آغاز است؛ یعنی این پیمان در اوّلین لحظه و زمانی که از موجودی عهد گرفته شده، بسته می‌شود. در واقع این همان فطرت اوّلیه‌ای است که در نهاد انسان قرار داده شده؛ همان‌طور که رسول خدا(ص) فرمودند: «کل مولود یولد علی الفطرة»؛ یعنی همه فرزندان بشر با فطرت اوّلیه به دنیا می‌آیند. این فطرت، همان فطرتی است که در سخن امام صادق(ع) نیز آمده است: «ان الله عزّ و جلّ خلق الناس کلّهم علی الفطرة»؛ یعنی خداوند همه مردم را بر فطرت خلق کرده است.
از این‌رو انسان‌ها در روز ازل از جانب خداوند پرسیده می‌شدند و در پاسخ به این سؤال که «چه کسی آسمان‌ها و زمین‌ها را خلق کرده است؟» همه پاسخ دادند که «الله»؛ یعنی خداوند آسمان‌ها و زمین را خلق کرده است. این اذعان به ربوبیت و خالقیت خداوند، همان پذیرش توحید و ربوبیت او بود که در دل انسان‌ها ثبت شد.
امیرالمؤمنین علی(ع) در این زمینه توضیح داده‌اند که عهد فطرت همان عهد توحیدی است. به این معنا که همهٔ انسان‌ها در آن
زمان، در حضور حضرت حق، به این حقیقت شهادت دادند که «لا اله الا الله». در واقع این همان کلمه‌ای است که در قرآن به آن اشاره شده است: «کلمة الاخلاص»؛ یعنی کلمهٔ توحید که ریشه در فطرت انسان دارد. امام باقر(ع) نیز بیان فرموده‌اند که نبوّت و امامت، ادامه‌دهندهٔ و کامل‌کنندهٔ توحید هستند و توضیح می‌دهند که عهدی که در آن زمان از انسان‌ها گرفته شد، شامل عهد توحید، عهد نبوّت و عهد امامت بود. از این‌رو وقتی که در اذان، سه شهادت ذکر می‌شود (شهادت به توحید، رسالت و ولایت)، این یادآور همان عهد فطرت است که انسان‌ها در روز ازل با خدا بسته‌اند.
ما در نمازهای روزانه‌مان، به ویژه در اذان و اقامه، این عهد فطرت را اعلام می‌کنیم. این یادآوری در هر پنج وقت نماز و با کلمات «اشهد ان لا اله الا الله» و «اشهد انّ محمداً رسول الله» صورت می‌گیرد. از این‌رو شروع هر نماز با عهد فطرت آغاز می‌شود و پایان آن با سلام که نشان‌دهندهٔ پایان ارتباط و عهد با خداست، خاتمه می‌یابد. در واقع نماز خود فرصتی است برای تذکّر به پیمان فطرتی که در آغاز بسته‌ایم.
از اینجا انسان‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند: یک دسته کسانی که در عمل به پیمان فطرت وفادار می‌مانند و آن را در زندگی روزمرّهٔ خود پیاده می‌کنند و دستهٔ دیگر کسانی که با کلمات و شهادت زبانی به عهد فطرت پایبندند؛ امّا در عمل از آن فاصله می‌گیرند. آنانی که در میدان عمل به شهادت می‌رسند، در حقیقت، عهد فطرت را به کامل‌ترین شکل به ظهور می‌رسانند. این افراد با شهادت زبانی و قلبی خود و همچنین با فدای جان و مال خود در راه خدا، نشان می‌دهند که وفادار به عهد فطرت هستند.
در نهایت ما در هر نماز، در آغاز و پایان آن، عهد فطرت را یادآوری می‌کنیم و این یادآوری نه تنها با کلمات، بلکه با نیّت قلبی و عمل روزانه‌مان همراه است. در میدان عمل، افرادی که جانشان را فدای ایمان و عهد فطرت می‌کنند، کسانی هستند که حقیقتاً در حفظ این پیمان وفادار بوده‌اند.
والسّلام علیکم و رحمة الله و برکاته.
سردبیر