سیر تحوّل کمّی و کیفی رویکرد مستشرقان به مهدویت پس از انقلاب اسلامی

حجّت الاسلام زهیر دهقانی آرانی

قیام مهدی سودانی در سال ۱۸۸۰م. را می‌توان آغاز گشایش و توجّه ویژه به موضوعی جدید در ذیل موضوعات اسلامی مورد بحث نزد مستشرقان غربی دانست. در همین سال یا سال‌های اندکی پس از این، تاریخ با اوّلین کتاب مستقل در غرب دربارهٔ امام مهدی؟عج؟ مواجه می‌شویم که جیمز دارمستتر، استاد دانشگاه «سوربن فرانسه»، آن را با نام «مهدی از گذشته تا کنون»1 به رشتهٔ تحریر درآورد. بر همین اساس شروع رویارویی مستقیم جهان غرب با موضوع مهدویت را می‌توان به ظهور مدّعیان مهدویت در نیمهٔ دوم قرن نوزدهم میلادی مرتبط دانست.

روند مطالعات مستشرقان در موضوع مهدویت در این دوران، با فعّالیت مستشرقانی همچون هورگرونیه، فان فلوتن، گلدزیهر، ولهاوزن و دیگران همچنان ادامه داشت و در برهه‌هایی با فراز و نشیب روبه‌رو بود. این روند پس از فروکش کردن تب و تاب جنگ‌های جهانی اوّل و دوم در نیمهٔ قرن بیستم میلادی، وارد مرحلهٔ جدیدی شد و افرادی همچون گیب، مونتگمری وات، ماسینیون و هانری کربن را وارد عرصهٔ ماجرا کرد که کمی منصفانه‌تر از پیشینیان به منجی‌گرایی اسلامی می‌نگریستند. با این حال هنوز هم سایهٔ نگاه تبشیری و استعماری بر تحقیقات غربیان کم و بیش وجود داشت. علاوه بر آنکه به دلیل عدم توجّه مستشرقان به شیعه و منابع آن، مهدویت اسلامی غالباً از زاویهٔ منابع اهل سنّت و حتّی با رویکردی ضدّ شیعی دنبال می‌شد.

امّا وقوع یک رویداد بسیار مهم در سال ۱۹۷۹م. (۱۳۵۷ه‍ .ش.) فصل نوینی از مطالعات مهدی‌پژوهی را در غرب رقم زد. انقلاب پرشکوه اسلامی در «ایران» در ابتدای سال ۱۹۷۹م. تأثیری شگرف در نگاه مراکز سیاسی، مذهبی و علمی غرب نسبت به اسلام و به ویژه شیعه بر جای گذاشت. این امر را می‌توان به راحتی با نگاهی مختصر به مراکز متعدّد اسلام‌شناسی که پس از انقلاب در بسیاری کشورهای غربی، تشکیل و توسعه یافت و همچنین تحقیقات مفصّل و متعدّدی که در زمینهٔ اسلام به طور عام و شیعه به طور خاص منتشر شد، اثبات نمود.

صاحب‌نظرانی که تا دیروز منکر امکان وقوع انقلابی جدید در کشورهای اسلامی در عصر مدرن بودند و شیعه را به عنوان اقلّیتی خاموش و غیر فعّال در میان مسلمانان می‌نگریستند، حال با انقلابی مواجه شدند که شعارها و آرمان‌های آن از کشورهای اسلامی فراتر رفته و حتّی به شهرهای اروپا و «آمریکا» نیز توسعه یافته بود و نگاه به اسلام و باورهای شیعی را متحوّل نمود.

چنان‌که می‌دانیم، اعتقاد به امام مهدی؟عج؟ و زمینه‌سازی ظهور آن حضرت، از مهم‌ترین شعارهای حضرت امام خمینی؟ره؟ و انقلابیان در روند پیشبرد نهضت اسلامی بود؛ به گونه‌ای که امام بارها در پیام‌ها و سخنرانی‌های خود به آن اشاره نمود و تجلّی مهدی‌باوری در شعارهای انقلابی، نمودی پررنگ و عمیق داشت. این موضوع از چشم محقّقان غربی که پس از وقوع انقلاب نگرشی متفاوت به شیعه پیدا کرده بودند، دور نماند. از سوی دیگر، روند رو به ر شد جزئی‌نگری و توجّه عمیق‌تر به معارف اسلام در میان محقّقان اسلام‌پژوه عربی ادامه یافت. از جملهٔ این موارد، توجّه به مهدی‌باوری در میان مسلمانان و به ویژه شیعیان بود که تجلّی آن در تغییرات سیاسی و اجتماعی ملل مسلمان با ظهور انقلاب اسلامی در ایران و تأثیرگذاری این نهضت بر کشورهای دیگر اسلامی، از جمله «لبنان»،

«عراق»، «افغانستان» و... قابل ردیابی بود. آمار محقّقان غربی که در دورهٔ پس از انقلاب اسلامی به شیعه‌پژوهی و مهدی‌پژوهی روی آوردند، اصلاً قابل قیاس با پیش از آن نبود و هم از نظر تعداد و هم کیفیت کارها، ارتقای بسیار مشهودی داشت.2

از موضوعاتی که بخش نسبتاً وسیعی از مباحث مستشرقان در این دوره را به خود اختصاص داده بود، مباحث سیاسی مهدویت و همچنین نگاه شیعه به مهدویت بود؛ مباحثی همچون تحلیل و بررسی رویکرد شیعه با نظام‌های سیاسی حاکم در عصر غیبت امام عصر؟عج؟، ولایت فقیه، مقایسهٔ آموزه‌های شیعی با منش سیاسی حاکم، رابطهٔ علما با حکومت‌ها در دوران غیبت و بررسی انقلابی بودن یا انزوا و سکوت‌گرایی شیعه در زمان غیبت امام؟عج؟، همگی به نوعی توسّط برخی از محقّقان و نویسندگان غربی در این دوره مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

در نمودار شاهد موضوعات مهدوی هستیم که بعد از انقلاب اسلامی ایران مستشرقان بدان پرداخته‌اند. همان‌گونه که مشخّص است، دو موضوع مهدویت و سیاست و نگاه شیعه به مهدویت، در صدر موضوعات مطالعاتی و تحقیقاتی مستشرقان غربی در این دوران قرار دارد.

از دیگر نکات مهمّ فعّالیت غربی‌ها در دوران پس از انقلاب، وجود مستشرقان مهم و تأثیرگذاری، همچون اتان کلبرگ، ویلفرد مادلونگ، هاینس هالم، نورمن کالدر، مئیر بار آشر، نیکی کدی و بسیاری افراد دیگر است که در مطالعات و تحقیقات خود سعی کرده‌اند در بررسی موضوعات مورد نظر، تمرکزشان را بر منابع کهن شیعی قرار دهند و نظریه‌های خود را مستند به این منابع ارائه کنند و بر همین اساس نظریات ارائه شده توسّط این مستشرقان دارای ارزش بیشتری نسبت به پیشینیان می‌باشد. لازم به ذکر است پس از سال 2000م.، رخدادهای مختلفی در جهان غرب شکل گرفت که تأثیر عمیقی بر اسلام‌پژوهی غربیان و به تبع آن، پژوهش‌های مستشرقان در مورد مهدویت بر جای گذاشت.

پررنگ شدن شور و احساسات هزاره‌گرایانه در میان مسیحیان (به واسطهٔ گذشت دو هزاره از میلاد مسیح(ع))، قدرت‌گیری جریانات سلفی - تکفیری در مناطق مختلفی از جهان اسلام و استفادهٔ این گروه‌ها از شعارهای منجی‌گرایانه، رخداد مشکوک یازده سپتامبر در سال 2001م. و اوج‌گیری اسلام‌هراسی در سطح سیاسی و رسانه‌ای غرب و نیز بالا رفتن تمایلات منجی‌خواهانه در میان شیعیان، از جملهٔ این موارد است. تحقیقات خاورپژوهان این دوره در مورد مهدویت، دارای ویژگی‌های جالب توجّه دیگری است که نوشتاری مجزّا می‌طلبد.

پی‌نوشت‌ها