به مناسبت شهادت امام صادق(ع) رئیس مکتب جعفری
مصاحبه از مریم پاک‌آئین
سر کلاس‌ها و کارگاه‌هایی که دربارهٔ مهدویت و امامت برگزار می‌شد، مردم، به ویژه نوجوانان بسیاری می‌پرسیدند: شما می‌گویید «تورات» و «انجیل» تحریف شده است؛ از کجا معلوم که «قرآن» و احادیث، درست به ما رسیده باشد؟ یا این سؤال: چگونه می‌شود بعد از هزار و خرده‌ای سال، احادیث به ما برسد؟ یا از کجا معلوم که اصلاً این احادیث درست باشد؟
در نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب هم زنان و مردان زیادی می‌آمدند و مخصوصاً به «بحار الأنوار» ایراد وارد می‌کردند. می‌گفتند: مجلسی معتبر نیست! یا کتاب مجلسی حدیث جعلی زیاد دارد و حرف‌هایی از این دست. این حرف‌ها را اتّفاقاً کسانی می‌زنند که نه علوم قرآنی و حدیثی می‌دانند و نه مطالعات دینی دارند؛
امّا شبهه، دام شیطان است؛ به همین سبب برای پاسخ به این سؤالات، به سراغ خانم مریم مدّرسی، کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث رفتیم.
سلام خانم مدّرسی! در مقدّمه بفرمایید که چرا به دین و منابع دینی نیاز داریم؟
سلام علیکم. سؤال به‌جایی هست. ببینید شما واژهٔ «دین» را کنار بگذارید، آن وقت به مردم نگاه کنید! همهٔ مردم به هر حال، از راه و روشی برای زندگی‌شان استفاده می‌کنند. بعضی‌ها روششان، بی‌روش بودن است؛ یعنی دِیمی عمل می‌کنند. این هم خودش یک روش است؛ برخی روششان این است که در تصمیم‌گیری به منافع خودشان اهمّیت می‌دهند؛ بعضی‌ها دنیا را ملاک تصمیم‌گیری می‌گذارند و بعضی‌ها خدا را. اینها روش‌های مختلف زندگی است. میلیون‌ها روش در زندگی افراد وجود دارد.
دین، روشی است که خدا معرّفی کرده است. چون خداوند، هم ما و هم موجودات دیگر را آفریده، بهتر از هر کسی می‌داند که چه روشی برای سعادت ما در دنیا و آخرت، بهتر است. او این روش را در هر زمان، توسّط پیامبران به مردم رسانده است و امروز، دین اسلام، مجموعهٔ تبلیغات پیامبران؟عهم؟ را در خود جای داده است و به همین سبب، کامل‌ترین روش حیات معرّفی شده توسّط خداوند است. حالا دین اسلام، توسّط قرآن و احادیث معصومان؟عهم؟ به دست ما رسیده است. به همین سبب ما به قرآن و حدیث احتیاج داریم.
در مقابل روش خداوند، هر روشی که معرّفی شود، روش الهی نیست؛ غیر الهی است و از نظر قرآن، «طاغوت» است و ریشه‌اش به شیطان باز می‌گردد. اگر انسان این موضوع را درک کند که یک بار بیشتر فرصت زندگی ندارد، دین‌مداری را انتخاب می‌کند؛ زیرا دین کامل‌ترین روش و بهترین راه برای زندگی است که هم سعادت دنیا در آن در نظر گرفته شده است و هم سعادت آخرت.
پس جمع‌بندی سخنمان می‌شود اینکه ما به قرآن و حدیث احتیاج داریم؛ چون دین اسلام را به وسیلهٔ آنها می‌شناسیم. دین اسلام را هم نیاز داریم؛ چون کامل‌ترین روش زندگی است.
تکلیف قرآن که در شناساندن اسلام روشن است؛ چرا از احادیث استفاده می‌کنیم؟
در قرآن دربارهٔ اعتبار و راستی و درستی سخن پیامبر(ص) آیات بسیاری آمده است. پس ما به ایشان اعتقاد و ایمان داریم. حالا رسول خدا(ص) به ما توصیه کردند که پس از
ایشان، به قرآن و اهل بیت؟عهم؟ تکیه کنیم تا گمراه نشویم. هم در حدیث ثقلین، هم در حدیث مشهور غدیر. اهل بیت؟عهم؟ هم از طریق سخنانشان برای ما در دسترس هستند. بنابراین ما هم بر قرآن تکیه می‌کنیم و هم بر حدیث.
بین ما و زمان امامان، نزدیک به دو هزار سال فاصله است. از کجا معلوم این کلامی که مثلاً از امام صادق(ع) به ما رسیده، همان باشد که ایشان فرمودند؟
اتّفاقاً اسم خوب کسی را بردید. امام صادق(ع) خیلی تأکید داشتند که شاگردانشان احادیث را مکتوب کنند. کسانی مثل ابوبصیر و زراره که بیشترین روایات را از امام صادق(ع) بیان کرده اند، از مجموعه سخنانی که از امامان(ع) شنیده بودند، کتاب داشتند. بسیاری از راویان احادیث را به صورت مکتوب نگهداری می‌کرده‌اند و امروزه بسیاری از آنها در دسترس ماست و در کتب رجالی به «کتب اصل» مشهورند.
بالأخره امامان همگی می‌دانستند که زمان غیبتی وجود دارد. به همین سبب به یارانشان تأکید می‌کردند که روایات نوشته شوند. امام صادق(ع) می‌فرمودند: «از کتب خود محافظت كنيد كه در آينده به آن نيازمنديد.»
در زمان حضور ائمّه؟عهم؟، احادیث شفاهی، بسیار بیشتر از احادیث کتبی رواج داشت. به همین سبب، امام صادق(ع) تأکید کردند که روایات نوشته شود. ایشان خطاب به یکی از شاگردانشان فرمودند:
«بنويس و علم خود را در ميان هم‌مذهبانت پخش كن و اگر مُردی، كتاب‌هايت را به پسرانت ارث بده. زمانی بی نظمی‌ای فرا می‌رسد كه [مردم] جز با كتاب‌های خود، آسوده‌خاطر نشوند.»
سخنان شفاهی و مکتوب راویان ائمّه؟عهم؟ چگونه به ما رسیده است؟
بزرگان حدیث، کتاب‌های خود را ارث می‌گذاشتند. غالباً این کتاب‌ها به دست عالم‌ترین مردم در هر زمان می‌رسید. وقتی غیبت صغرا شروع شد، عالمان بزرگی مثل کلینی (نویسندهٔ «کافی»)، شیخ صدوق، شیخ مفید، شیخ طوسی و... کتاب‌های بزرگان را جمع‌آوری کردند. آن زمان، شاید حدود یکصد سال از مرگ راویان بزرگ گذشته و هنوز دسترسی به امام قطع نشده بود. این علما، علمای بسیار بزرگی بودند؛ مثلاً شیخ صدوق با دعای امام زمان؟عج؟ به دنیا آمد و به دستور ایشان به تألیف کتاب «کمال الدّین و تمام النّعمة» مشغول شد.
سپس علما روایات پراکنده را جمع کردند و بعد دست به کار بزرگتری زدند. آنها روایات را دسته بندی نمودند. فکر کنید هزاران حدیث، در هزاران موضوع، به صورت پراکنده به دست آنان رسیده بود. امکانات جست وجو و دسته بندی کامپیوتری که امروز داریم هم نبود. آنها به پژوهشی واقعی دست زدند. کتاب‌هایی با فصل‌بندی ارائه دادند و تمام زندگی‌شان را وقف این کار کردند.
یعنی امام زمان؟عج؟ همهٔ این کتاب‌ها را تأیید کرده اند؟
نمی شود چنین حرفی زد؛ ولی امامان در زمان حیاتشان به ما یاد دادند که چگونه حدیث جعلی را از غیر جعلی تشخیص بدهیم. راه آسانش قرآن است. آنها می‌فرمودند: «سخنان ما را به قرآن عرضه کنید. اگر خلاف آن نبود، از آن استفاده نمایید.» یعنی آنها کلامی جز شرح و بسط قرآن نمی گفتند. کلامشان عین قرآن بود. از طرف دیگر، چیزهایی در همهٔ ادیان مشترک است؛ مثل توحید. اگر حدیثی خلاف توحید بود، معتبر نیست؛ مثل احادیثی که دربارهٔ جسم داشتن خداست.
نمی‌دانم چقدر اهل حدیث خواندن هستید؛ ولی برای شما مثال می‌زنم که ساده است و همه می‌توانند تشخیصش دهند:
ما در برخی از کتاب‌های روایی داریم که: حضرت یوسف(ع) با دعوت زلیخا به حرام، وسوسه شد که به راستی به زلیخا پاسخ مثبت دهد؛ ولی همین که خواست تصمیمش را عملی کند، تصویری از یعقوب نبی(ع) دید که لبش را می‌گزید و او را نهی می‌کرد. این روایت به قول خودمان «بو دار» است! چرا؟ چون پیامبران همه عصمت دارند و فکر گناه هم نمی‌کنند؛ چه برسد به انجام مقدّمهٔ گناه. به همین راحتی می‌شود فهمید که این روایت درست نیست. قرآن هم در آیهٔ 24 سورهٔ «یوسف» تٔکید کرده است که: «ما یوسف را از گناه باز داشتیم و او از بندگان خالص ما بود.»
از کجا باید بفهمیم کسانی که روایت‌ها را نقل کرده‌اند، خودشان صادق بوده‌اند یا نه!
دانش رجال دربارهٔ همین است. البتّه دانشی تخصّصی است؛ مثل پزشکی. باید درسش را خواند. همین‌طوری نمی‌شود راجع به آدم‌ها نظر داد.
دانش رجال چیست؟
رجال به بررسی زندگی و شخصیت کسانی می‌پردازد که روایات را نقل کرده‌اند. خوشبختانه این پژوهش هم در همان اواخر زندگی امام حسن عسکری(ع) راه افتاد؛ امّا از همان ابتدا، امامان تأکید می‌کردند که اهل حدیث، روایات را به همراه اسم راویانش نقل کنند. آنها فکر امروز ما را می‌کردند.
وقتی زمان آن رسید که کتاب‌های حدیثی جمع‌آوری شوند، اهل حدیث راحت تر بودند؛ چرا که نام راویان کم و بیش حفظ شده بود. آن وقت برخی دانشمندان علوم اسلامی، نام و مرام این بزرگان را جمع‌آوری کردند. انسان‌هایی مثل کَشّی که بسیاری از راویان حدیث را می‌شناختند و حتّی آنها را دیده بودند، این کتاب‌ها را تألیف کرده بودند. البتّه کتابشان به طور کامل به دست ما نرسیده است؛ ولی به طور کامل به شیخ طوسی رسیده بود. او
هم با استفاده از کتاب آنها و استادش شیخ مفید (که کمی بعد از غیبت صغرا متولّد شده بود)، کتاب بزرگی در شناخت راویان حدیث تألیف کرد؛ مثلاً شیخ کلینی که کتاب الکافی را نوشت، بخشی از عمرش در غیبت صغرا بود. خود شیخ، اساتیدی داشت که امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) را ملاقات کرده بودند. شیخ کلینی از آنها نقل می‌کرد. آن استاد هم از کسانی نقل می‌کرد که مثلاً امام کاظم(ع) را دیده بودند. چون فاصلهٔ بین این امامان زیاد نیست، امکان زنده بودن راوی در زمان چند امام وجود داشته است؛ مثل این می‌ماند که شما از کسی که به او اعتماد کامل دارید و او از کسی که به او اعتماد کامل دارد، چیزی را نقل کنید. خیلی عجیب و غریب نیست! فوقش دو سه تا واسطه می‌شود.
آخر حافظهٔ انسان مگر چقدر یاری می‌کند که این‌همه روایت حفظ کند؟
آفرین! سؤال خوبی است. اوّلاً که بسیاری از احادیث مکتوب شد؛ مخصوصاً دعاها؛ چون دعاها درس‌های خصوصی به شاگردان خصوصی بود. حتّی خود ائمّه؟عهم؟ هم کتاب داشتند؛ مثل «کتاب فقه» که از امام رضا(ع) رسیده است. این از این.
ثانیاً روایت که مثل تاریخ و جغرافیا نیست؛ جنسش نور است. خداوند تضمین کرده است که از دینش محافظت می‌کند. حدیث هم بخشی از دین است. خود حضرت نبی(ص) وقتی که علوم مختلف را به حضرت علی(ع) یاد می‌دادند، دعای مخصوصی کردند که روایات و علوم دینی، در ذهنشان بماند و هرگز محو نشود.
باید یادمان باشد که دین محافظانی دارد: اهل بیت(ع). آنها تا زنده‌اند، دین از بین نمی‌رود و این هم یادمان باشد که آنها بهترین محافظان و امین خداوند هستند و کارشان را به بهترین نحو انجام می‌دهند. علاوه بر کمک‌های غیبی که ائمّه؟عهم؟ می‌کنند، در تاریخ آمده است که خود حضرت مهدی؟عج؟ در زمان غیبت، فتوای ناصحیح شیخ مفید را برای ایشان اصلاح کردند. حتّی خود شیخ مفید هم نمی‌دانست فتوایش غلط است؛ ولی چون نیّتش صاف و خالص بود، امام به دادش رسیدند و فرمودند: «شما حجّت خدا بر مردمید و ما حجّت بر شماییم.» یعنی مردم باید به علم شما چنگ بزنند و شما به دامن ما چنگ بزنید. ما خودمان حواسمان به شما هست. نمی‌گذاریم مردم و دین نابود شوند.
حالا در حال حاضر ما شاید صدها کتاب روایی داریم. از کجا بدانیم که آدم‌هایش معتبرند یا نه؟
باز هم تکرار می‌کنم. این علوم، تخصّصی است. نمی‌شود کسی که تنها احادیث مورد مطالعه‌اش، از در و دیوار شهر بوده، بیاید و برای علما تعیین تکلیف کند. روی هر کدام از علما، تحقیقات بسیاری می‌شود؛ مثلاً وقتی شیخ طوسی آمد، به قول خودمان «آمار» علمای قبل از خودش را داد.
مثالی امروزی برایتان می‌زنم: مدرسه یا دانشگاهی را که در آن درس می‌خوانید، تصوّر کنید. بین بچّه‌ها مشهور است که کدام معلّم یا استاد، کارش را خوب بلد است و چه کسی کم‌سواد است. تفکّرات معلم‌ها هم کاملاً معلوم است؛ ولی پنجاه سال بعد، کسی نمی‌داند معلّم شما چند مرده حلّاج بوده است؛ مگر اینکه از خود شما بپرسد.
شیخ طوسی هم خوب می‌دانسته که کدام استادش چه اعتقادی دارد. خودش در کتابش آورده. تازه به این هم اکتفا نکرده؛ حتّی رفته و نظر همکاران آن استاد را هم پرسیده است. نفر بعدی هم همین کار را دربارهٔ نفر قبلی‌اش کرده.
علّامه مجلسی چطور؟ آیا مورد اعتماد هستند؟
علّامه مجلسی (متوفّای 1077ه .ق.) ، خودش انسان بسیار بسیار معتبری است و زندگی بسیار با برکتی داشته است. خود جمع‌آوری بحار الأنوار، در یکصد و ده جلد (آن هم با امکانات آن زمان) که یکی از تألیفات علّامه است، نشان می‌دهد این انسان خودش را وقف علم‌آموزی کرده است. مشهور است ایشان (که پدرشان محمّدتقی هم استادشان بوده است)، بسیار ثروتمند بودند؛ ولی فقیر از دنیا رفتند. همهٔ مال و اموالشان را در این راه گذاشتند.
بعضی‌ها نظرشان این است که کتاب بحار الأنوار احادیث جعلی زیاد دارد.
البتّه احادیث جعلی بحار هم زیاد نیست! این حرف عوام است. بله؛ در بحار حدیث ضعیف و قوی هر دو وجود دارد؛ ولی نکتهٔ بحار الاأوار با این دریای احادیثش، در نحوهٔ جمع‌آوری آن است.
خود علّامه مجلسی تعبیر بسیار زیبایی دارد. می‌گوید:
من کتاب را زمانی تالیف کردم که بسیاری از روایات به خاطر فشار بسیار زیاد مخالفان شیعه داشت از بین می‌رفت. من مثل کسی بودم که در دامنش
جواهراتی را حمل می‌کند و چند نفر در دل تاریکی شب، او را تعقیب می‌کردند. ناگهان دامن باز می‌شود و جواهرات روی خاک می‌ریزد. آن فرد، برای اینکه جواهرات از بین نرود و از طرفی گرفتار مأموران نشود، بغلش را باز می‌کند و جواهرات و خاک را با هم در دامنش می‌گیرد.
به تعبیر دیگر، علّامه مجلسی خودش گفته است که ممکن است احادیث ضعیف در کتابش باشد؛ ولی تشخیص اینکه کدامش معتبر است و کدامش نیست، بر عهدهٔ متخصّصان است و نه عوام.
نکتهٔ دیگر اینکه علّامه مجلسی کتاب بحار را از کتاب‌های قبلی‌ای که به دستش رسیده، تألیف کرده است. حدود هزار کتاب در آن زمان دست علّامه بوده. شما وقتی کتاب او را می‌بینید، اوّل روایت نوشته: در کافی آمده... یا شیخ صدوق در فلان کتابش آورده... . پس علّامه مجلسی از خودش در نیاورده است! از دیگران نقل کرده و هرچه داشته، بررسی کرده و دسته‌بندی نموده است. خدمتی که علّامه مجلسی به دین کرده است، ورای تصوّر ماست. خدا ایشان را رحمت کند!
در انتها این روایت را از امام صادق (ع) تقدیم می‌کنم:
«قدر و جایگاه مردم را به قدر روايتی كه از ما نقل می‌كنند، بشناسيد.»