تجسّم امامت اوج‌گیری شیعه‌پژوهی در اروپا با پروژه‌ای حمایتی

حجّت الاسلام زهیر دهقانی آرانی

پژوهش در تاریخ و باورهای تشیّع و نیز زندگی و مناسک شیعیان، چند سالی است که در غرب شکل جدّی‌تری به خود گرفته است. با پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357 (1979م.)، توجّه به شیعه کاملاً متحوّل شد و قدرت تشیّع در ایجاد انقلاب و موج جهانی با پشتوانهٔ مذهبی و شعارهای ظلم‌ستیزانه، در برابر چشم جهانیان آشکار گردید. از آن تاریخ توجّه به تشیّع، هم از بُعد مذهبی و هم نمودهای اجتماعی و سیاسی آن، بسیار جدّی‌تر در مجامع علمی غربی دنبال شد. شاهد بر آن، تشکیل کرسی‌ها و پروژه‌های ویژهٔ شناخت اسلام شیعی یا برگزاری همایش‌های تخصّصی در دانشگاه‌های کشورهایی همچون «آمریکا»، «انگلستان»، «فرانسه» و رژیم اسرائیل در این رابطه است. کرسی امام علی(ع) در دانشگاه «هارتفورد» آمریکا،1 پروژهٔ تشیّع در دانشگاه «هاروارد»2 یا همایش تشیّع، مقاومت و انقلاب در رژیم اسرائیل،3 نمونه‌ای از این اقدامات پر شمار هستند.

یکی از این پروژه‌ها که اخیراً در اروپا با محوریت دانشگاه معروف «لیدن» در «هلند» کلید خورده است، پروژهٔ «تجسّم امامت: بازنمایی و ترسیم جامعهٔ اوّلیهٔ شیعی در فاصلهٔ سال 700-900م. (قرن اوّل تا سوم هجری قمری)» است. این پروژه که تحت حمایت مستقیم «شورای تحقیقات اروپا» (European Research Council) بوده و به مدّت چهار سال (2024-2028م.) از طرف «اتّحادیهٔ اروپا» حمایت مالی می‌شود،4 توسّط دکتر ادموند هیز، شیعه‌پژوه فعّال غربی مدیریت می‌شود. در توضیح معرّفی این پروژه و اهداف آن در وبسایت5 می‌خوانیم:

امامان شیعه در اسلام اوّلیه نقش کلیدی داشتند. رهبری آنها جامعه را آرام و در عین حال، مخالف شیعهٔ امامی را تعریف کرد؛ جامعه‌ای که در سراسر امپراتوری اسلامی پراکنده بود. مخالفت آرام آنها با وضع موجود، یکی از گنجینه‌های بزرگ روایت‌های جایگزین دربارهٔ معنای اسلام و تاریخ اسلام را به وجود آورد که در رقابت با روایت‌های حکومتی و گفتمال غالب اهل سنّت بود. تاریخ جامع امامت هرگز نوشته نشده است. پژوهش در تشیّع امامیه عمدتاً بر عقاید این مذهب متمرکز بوده است؛ امّا گروه‌های مذهبی اساساً پدیده‌های اجتماعی هستند و باید توأمان و همزمان، در ابعاد اجتماعی و اعتقادی مورد مطالعه قرار گیرند. این پروژه در صدد است امامت را به عنوان مجموعه‌ای از تعاملات اجتماعی بین دو ساحت بررسی کند؛ دو عرصه‌ای که به ندرت می‌توان جداگانه مورد بررسی نظری قرارشان داد: امامان و جامعه‌ای که به ایشان به عنوان امام و رهبر احترام می‌گذاشت.

هدف این پروژه ارائهٔ اوّلین مدل دقیق تاریخی برای چگونگی تعیین زمان و چرایی ظهور و توسعهٔ امامت به عنوان یک نهاد است... این پروژه مجموعهٔ وسیعی از منابع (فیزیکی، مستند و متنی) و رویکردها را گرد هم می‌آورد؛ هم با نزدیک شدن به خوانش سنّتی و هم از طریق به کارگیری تحلیل‌های محاسباتی که به مجموعهٔ استنادی گسترده‌تر، امّا چالش‌برانگیزتر از متون شیعی و غیر شیعی که بر توسعهٔ امامت مؤثّر یا مرتبط هستند، متّکی است.

این پروژه به سه زیرپروژهٔ فرعی تقسیم شده است:

- در زیرپروژهٔ اوّل تحت عنوان «اهل بیت امامان» طرح‌ریزی شده و در صدد تحقیق در مورد بیت و شبکه‌های مربوط به خانوادهٔ امام است؛

- زیرپروژهٔ دوم «بازنمایی جامعهٔ امامی و کارگزاری قدرت در آن» نام گرفته است؛ با هدف ترسیم شبکه‌های نفوذ و تأثیرگذاری مسائل مادّی و نیز انتقال دانش میان نهاد امامت و جامعهٔ شیعیان (علما، وکیلان، یاران و ....)؛

- در زیرپروژهٔ سوم که عنوان «عملکرد مادّی و قضایی امامت و جامعهٔ امامیه» به خود گرفته، محقّقان در صددند از حوزهٔ عقاید فراتر رفته و به مناسک و حتّی اقدامات مادّی شیعیان در حوزهٔ امامت بپردازند. مسائلی مانند دعا و زیارت، پرداخت وجوهات و حتّی معماری و هنر مرتبط با اماکن مقدّسهٔ ائمّه؟عهم؟ و... .

در حال حاضر در این پروژه علاوه بر ادموند هیز که به عنوان مدیر فعّالیت می‌کند، دو دانشجوی دکترا و دو دانشجوی پسا دکتری مشغول به فعّالیت هستند. جالب آن است که دو نفر از این افراد مسلمان و احتمالاً شیعه هستند. توضیح بیشتر در مورد

اهداف و گام‌های این پروژه را می‌توان در وبسایت آن پیگیری کرد؛ ولی چند نکته در مورد این کار قابل تذکّر و تأمّل جدّی است:

1. این پروژه در قدم‌های ابتدایی، شیوهٔ بارگیری جالب توجّهی را به کار گرفت و حدود یک سال قبل با آگهی‌ای که در وبسایت «لایدن» منتشر شد، از افرادی که دارای تخصّص‌های مرتبط با تاریخ شیعهٔ متقدّم بودند، برای همکاری دعوت به عمل آمد.6 جالب است که حقوق قابل توجّهی نیز برای همکاران پژوهشی در آن زمان اعلام شد.

۲. این‌گونه پروژه‌ها در کنار کار تحقیقاتی و نوشتاری، معمولاً برنامه‌های ترویجی همچون برخی نشست‌های پژوهشی را نیز دنبال می‌کنند. از جملهٔ این نشست‌ها که در ۱۶ دسامبر ۲۰۲۴م. (۲۶ آذرماه ۱۴۰۳) برگزار شد، نشستی با عنوان «امام چیست؟» (یک امام چه کسی است؟ - What is an Imam) بود که در آن، سخنرانان در مورد مفهوم امامت، تأثیر «نص» در پذیرش امام، تفاوت امام با خلیفه و چند موضوع دیگر گفت‌وگو کردند.7

3. مسئول این پروژه - چنان‌که گفتیم - ادموند هیز، شیعه‌پژوه نسبتاً جوان و فعّال غربی است که خودش دورهٔ پسا دکترا را در لایدن با موضوع «نوّاب اربعه و دوران غیبت» گذرانده است. او تلاش زیادی را برای تصویب این پروژه صورت داده است. کارهای اخیر ادموند هیز نشان از دغدغهٔ هدفمند او برای چیزی است که وی «بازسازی و بازنمایی تاریخ متقدّم شیعی» می‌خواند و منظور هیز آن است که تاریخ شیعه‌ای که امروزه در دست ماست برساختهٔ نظر شیعیان است و لزوماً منطبق با واقعیت نیست. او با همین پیش‌فرض کتاب مهم و معروف «کارگزاران امام غایب» را نوشته و عملاً غیبت و نیابت خاصّه را ساخته و پرداختهٔ کارگزاران امام عصر؟عج؟ می‌داند.

باید دانست این شبهه اصلاً دیدگاه جدیدی نیست و علاوه بر وی، افرادی همچون ورنا کلم و امیر ارجمند پیش از ادموند هیز آن را در غرب مطرح کرده‌اند. حتّی سال‌ها قبل‌تر توسّط افراد دیگری در عالم اسلام و وهّابیت نیز علیه تشیّع مطرح شده و در کارهای اساتیدی، همچون حجّت الاسلام استاد جواد جعفری (کتاب «حدیث حضور»)، حجّت الاسلام نصرت‌الله آیتی (کتاب «دلیل روشن») و حجّت الاسلام استاد سیّد سامی البدری (کتاب «شبهات وردود») بدان‌ها پاسخ کاملی داده شده است.

پی‌نوشت‌ها