کوفه از منظرجامعه‌شناسی وروانشناسی

«کوفهٔ» عصر امام حسین(ع) از زوایای گوناگون قابل ارزیابی است؛ چرا که شهر متنوّع و چندگونه‌ای بود:

الف. نژادهای مختلف در کوفه

جامعهٔ کوفه را از نظر نژادی می‌توان به دو بخش عرب و غیر عرب تقسیم کرد. بیشتر مردم عرب ساکن کوفه قبایلی بودند که با آغاز فتوحات اسلامی در «ایران»، از شبه جزیرهٔ «عربستان» به قصد شرکت در جنگ به سمت «عراق» کوچ کردند و سرانجام پس از پایان فتوحات، در کوفه و «بصره» مسکن گزیدند.

این قبایل که هستهٔ اوّلیهٔ ساکنان کوفه را تشکیل می‌دادند، از دو تیرٔه قحطانی و عدنانی بودند که در اصطلاح، «یمانی» و «نزاری» خوانده می‌شدند. بخش دیگری از عرب‌های ساکن کوفه را قبایلی، مانند «بنی‌تغلِب» تشکیل می‌دادند که پیش از اسلام در عراق سکونت گزیده و پیوسته با ایرانیان در جنگ بودند. اینان با آغاز فتوحات اسلامی، به مسلمانان پیوستند و آنها را در فتوحات یاری دادند. سپس بخشی از آنها در شهرهای تازه تأسیس اسلامی، سکنا یافتند.

مردمان غیر عرب کوفه که اندکی از جمعیت آن را تشکیل می‌دادند، شامل گروه‌هایی، همچون مَوالی،1 سُریانی‌ها و نبطی‌ها بودند.

ب. كوفه با اعتقادات گوناگون

از نظر اعتقادی، جامعهٔ آن روز کوفه را می‌توان به دو بخش مسلمان و غیر مسلمان تقسیم کرد. بخش غیر مسلمان کوفه عبارت بودند از: مسیحیان عرب از بنی‌تغلب، مسیحیان نجران، مسیحیان نبطی، یهودیانی که در زمان خلیفهٔ دوم از شبه جزیرهٔ عربستان رانده شده بودند و زرتشتیان ایرانی. این بخش در مجموع، قسمت ناچیزی از کلّ جمعیت کوفه بودند.

ج. جامعهٔ کوفه از نظر سیاسی

بخش مسلمان کوفه را از نظر سیاسی می‌توان به چهار دسته تقسیم کرد:

الف) هواداران اهل بیت اسلام: در عصری که واقعهٔ عاشورا رخ داد، کوفه کانون هواداران اهل بیت؟عهم؟ بود؛ ولی این سخن بدان معنا نیست که همهٔ کسانی که به این خاندان اظهار ارادت می‌کردند، پیروان راستین آنها و شیعه به مفهوم حقیقی این کلمه بودند؛ بلکه هواداران اهل بیت؟عهم؟ و مدّعیان تشیّع در آن دوران به چند دسته تقسیم می‌شدند.

ب) هواداران بنی‌امیّه: هواداران بنی‌امیّه بخش قابل توجّهی از مردم کوفه را تشکیل می‌دادند. در آن دوران که بیست سال از

حکومت امویان در کوفه می‌گذشت، افراد بسیاری جذب آنها شده بودند. هواداران بنی‌امیّه در کوفه از تشکّل و سازماندهی نیرومند برخوردار بودند. گفته شده که رؤسا و شخصیت‌های با نفوذ قبایل کوفه، از این حزب بوده‌اند و این امر خود، سبب گرایش بسیاری از مردم به این سو می‌شده است.

ج) خوارج: به رغم سرکوب خوارج در جنگ نهروان، سیاست‌های غیر اسلامی معاویه سبب شد که خوارج کوفه در زمان او قدرت بگیرند. با توجّه به درگیری خوارج با امویان، شاید بتوان گفت که آنان در ماجرای عاشورا با هیچیک از دو طرف همکاری نکرده‌اند.

د) افراد بی اعتنا و دَمدمی‌مزاج: بخش قابل توجّهی از جوامع مختلف را کسانی تشکیل می‌دهند که یا همهٔ حوادث اجتماعی را بی اهمّیت می‌شمارند یا هر روز، به رنگی در می‌آیند. در کوفه نیز جمعی بودند که نه به اهل بیت؟عهم؟ علاقه داشتند و نه هوادار بنی‌امیّه بودند؛ بلکه هوادار شکم و شهوت خویش بودند و هر کس که می‌توانست زندگی آنان را تأمین کند، از او پیروی می‌کردند.2

کوفیان از نظر روانشناسی چگونه مردمی ‌بودند؟

به طور کلّی ویژگی‌های روانی بیشتر جامعهٔ آن روزگار کوفه را که در شکست ظاهری امام حسین(ع) دخیل بوده‌اند، می‌توان چنین برشمرد:

نظام ناپذیری

هستهٔ اوّلیهٔ شهر کوفه را قبایل بدوی صحرانشین تشکیل می‌دادند که بنا به علل مختلف، در فتوحات اسلامی شرکت جستند و پس از صحرانشینی و کوچ‌رَوی، به شهرنشینی روی آوردند؛ امّا با این حال خُلق و خوی صحرانشینی خود را از دست نداده بودند. یکی از ویژگی‌های صحرانشینان، داشتن آزادی بی حد و حصر در صحراها و بیابان‌هاست. از این‌رو آنان از همان ابتدا به درگیری با امیران خود پرداختند. می‌توان گفت که چنین جامعه‌ای، امیر عادل و آزاداندیش را بر نمی‌تابد. در این جامعه مردم از این‌گونه امیران ،سوء استفاده می‌کنند، در مقابل آنها به معارضه بر می‌خیزند و از فرمان آنان اطاعت نمی‌نمایند.

دنیاطلبی

بسیاری از مسلمانان صدر اسلام با نیّتی خالص و به جهت رضای حق و پیشرفت اسلام، در فتوحات اسلامی ‌شرکت می‌جستند؛ امّا کم نبودند افراد و قبایلی که به قصد به دست آوردن غنایم جنگی در این جنگ‌ها شرکت می‌کردند. اینان پس از سکونت در کوفه حاضر به از دست دادن دنیای خود نبودند و به محض احساس کردن هر گونه خطری، عقب می‌نشستند و به عکس، هر گاه احساس نفعی می‌نمودند، فوراً به عرصه داخل می‌شدند. فراوانی بیعت‌کنندگان با مسلم بن عقیل را می‌توان با همین اصل توجیه نمود؛ گرچه عدّهٔ اندکی از افراد مخلص نیز در میان آنها بودند.

تابع احساسات بودن

با مطالعهٔ مقاطع مختلف تاریخ کوفه می‌توانیم تابع احساس بودن اهالی آن را مشاهده نماییم. علّت اصلی این ویژگی را می‌توان عدم رسوخ ایمان در قلب‌های آنان دانست و طبعاً از افراد و قبایلی که با دیدن شوکت اسلام به آن پیوستند و برای دنیای خود به جنگ رفتند، انتظاری جز این نمی‌توان داشت. شاید معروف شدن کوفیان به نیرنگ‌بازی، فریبکاری و بی‌وفایی نیز ناشی از همین ویژگی احساساتی بودن آنها باشد تا جایی که به ظهور مَثل‌هایی، چون «أغدَرُ مِن کوفي؛ فریبکارتر از کوفی یا الکوفي لا يوفي؛ کوفی وفا ندارد، انجامید.

پرخاشگری

نظامی بودن شهر کوفه و پدید آمدن فرصت‌های متعدّد برای جنگیدن، روحیه‌ای خاص و پرخاشگرانه به آنان داده بود. آنان مغرور از قدرت نظامی و فتوحات خویش، در برابر هر تحوّلی پرخاش می‌کردند و با شورشگری، در صدد بازیابی هویّت خویش و به دست آوردن منفعت بودند.

قبیله‌ گرایی

قبیله‌گرایی حاکم بر عراق و جزیرة العرب، در کوفه نیز نمود داشت و افراد قبیله، به رئیس قبیلهٔ خویش بیش از رئیس حکومت وابسته بودند. از سوی دیگر، سیاستمدارانی، همچون معاویه و ابن زیاد با تطمیع رؤسای قبایل، از توانایی آنان بر ضدّ امامان شیعه استفاده می‌کردند.

پی‌نوشت‌ها