یهود و بنای حیات اقتصادی مدرن

سلسله مقالات یهودیان و حیات اقتصادی مدرن | قسمت اوّل

ورنر سومبارت، ترجمهٔ رحیم قاسمیان

برای یافتن پاسخ به این پرسش که هر گروه یا قومی، در هر شکل ویژه‌ای از ساختار اقتصادی تا چه حد مشارکت داشتند، دو روش را می‌توان به کار بست: یکی روش آماری است و دیگری روشی که آن را می‌توان ژنتیک نامید.

روش آماری

منظور ما از روش اوّل این است که سعی کنیم به تعداد واقعی افراد سهیم در فعّالیت اقتصادی مورد نظر خود - برای مثال، تعداد افرادی که با کشور خاصّی تجارت می‌کردند یا در پایه‌گذاری صنعت خاصّی دست داشتند - پی ببریم و سپس محاسبه کنیم که این افراد چه درصدی از کلّ افراد جامعهٔ مورد نظر ما را تشکیل می‌دهند. تردیدی وجود ندارد که روش آماری مزایای متعدّدی را داراست. به این ترتیب، وقتی معلوم شد که می‌توانیم با عدد و رقم واقعی نشان دهیم که پنجاه تا ۷۵٪ کلّ افرادی که در شاخهٔ خاصّی از تجارت فعّالیت داشته‌اند، به خارجیان یا یهودیان وابسته‌اند، بر این اساس می‌توان به برداشت نسبتاً روشن و شفاّفی از اهمّیت نسبی آن شاخهٔ تجارت برای خارجیان یا یهودیان، دست یافت. این امر، به ویژه هنگامی واضح‌تر است که اطّلاعات آماری بیشتری نه تنها دربارهٔ تعداد افراد دست‌اندرکار، بلکه در مورد دیگر عوامل اقتصادی، به ویژه عوامل مهم و مؤثّر، نظیر میزان سرمایهٔ خالص و بدون بدهی، کمیّت کالاهای تولید شده، حجم گردش کار و نظایر آن نیز فراهم آید. در نتیجه در مسائلی، نظیر آنچه ما در پی یافتن پاسخ‌های آن هستیم، اتّخاذ روش آماری مفید خواهد بود؛ امّا در عین حال، خیلی زود روشن می‌شود که فقط به اتّکای روش آماری نمی‌توان راه حل کامل را پیدا کرد. در وهلهٔ اوّل، حتّی بهترین آمارها هم گویای همه چیز نیستند و چه بسا که در اغلب مواقع، مهم‌ترین جنبه‌های مسائلی که در پی کشف راه حل آنها هستیم،

نادیده می‌مانند. آمارها در مورد تأثیرات پویایی که افراد مهم و قدرتمند در عرصهٔ اقتصادی و حتّی در تمامی ارکان حیات بشری، از خود به جا می‌گذارند، ساکت هستند. این تأثیرات گاه پیامدهایی دارند که از محدودهٔ محیط اطراف آن به مراتب فراتر می‌روند. اهمّیت واقعی آنها در گرایش عمومی و کلّی هر پیشرفت خاصّی، فراتر از آن است که مجموعه‌ای عدد و رقم بتوانند نشان دهند لاجرم روش آماری باید با روش دیگری تکمیل شود.

امّا فقط همین هم نیست. روش آماری به سبب فقدان اطّلاعات، در تمامی موارد قابل بهره‌برداری نیست. در واقع، شانس آورده‌ایم که آمار و ارقامی در مورد تعداد افراد دست‌اندرکار صنایع یا تجارت را در اختیار داریم و می‌توانیم رابطهٔ نسبی آنها را با بقیهٔ جمعیت نشان دهیم؛ امّا مطالعات آماری از این دست، در مقیاسی گسترده، در واقع فقط یک جنبهٔ احتمالی را برای ایّام مدرن و آینده در اختیار قرار می‌دهند. حتّی در این صورت هم، مسیر هر محقّق و جوینده‌ای، دست‌خوش مشکلات و گرفتاری‌های فراوان است. با این‌همه، بررسی دقیق منابع مختلف، از جمله ارزیابی‌های به عمل آمده از سوی جوامع یهودی دربارهٔ عملکرد اعضای خود، می‌تواند به نتایج پر ثمری رهنمون شود. در حال حاضر، در این عرصه فقط یک بررسی خیلی مفید وجود دارد که آن هم مطالعات زیگموند مایر (Sigmund Mayr) اهل «وین» است.

ژنتیک

اگر از یک سو قرار باشد بر اساس مطالعاتی که انجام می‌دهیم، به این نتیجه‌گیری برسیم که نقش یهودیان در مبادلات اقتصادی مهم‌تر از آنچه که بود، جلوه می‌کند و لازم آید تا در میزان این اهمّیت تجدید نظر کنیم، از سوی دیگر، این نکته را هم نباید فراموش کرد که در مواردی هم سهم آنها به مراتب بیشتر از آن است که باور کنیم. علّت هم آن است که مطالعات ما فقط می‌تواند با یک بخش از مسئله سر و کار داشته باشد و تمامی دستمایه‌های لازم برای بررسی همه‌جانبه نیز در دسترس نیست. امروزه چه کسی به طور قطع و یقین دربارهٔ افراد یا گروه‌هایی که این یا آن صنعت را تأسیس کردند، این یا آن شاخه از اقتصاد را بنیاد نهادند یا برای اوّلین بار این یا آن اصل تجاری را به کار بستند، چیزی می‌داند؟ کجا می‌توانیم با قاطعیت تمام از این پیشگامان نام ببریم و به این پرسش مهم پاسخ دهیم که حتّی اگر بدانیم آن افراد چه کسانی بودند، تعیین کنیم که یهودی بودند یا نبودند؟

منظور از یهودی، مردمی هستند که به دین یهود اعتقاد دارند. نیازی به توضیح نیست که گرچه در این تعریف، به عمد به ویژگی‌های نژادی کاری نداریم، امّا با این‌همه، آن دسته از یهودیانی را که جامعهٔ دینی خود را ترک گفته‌اند و حتّی فرزندان و اعقاب این افراد را هم - به لحاظ تاریخی - یهودی به حساب می‌آوریم. این نکته را نباید از نظر دور داشت که چون وقتی به تعیین نفوذ یهودیان بر حیات اقتصادی مدرن می‌رسیم، بارها و بارها افرادی را خواهیم دید که ظاهراً مسیحی‌اند؛ امّا در اصل به دین یهود اعتقاد دارند؛ خود آنها یا پدرانشان غسل تعمید دیده‌اند؛ فقط همین. این فرض که در طول تاریخ بسیاری از یهودیان تغییر دین داده‌اند، امر غیر قابل قبولی نیست که بخواهیم منکر آن شویم. سابقهٔ این امر به سال‌های اوّلیهٔ قرون وسطا می‌رسد. نمونه‌های آن در «ایتالیا»، در سده‌های هفتم و هشتم میلادی دیده شده است. در همان دوره در «اسپانیا» و در قلمروهای سلطنتی مرووینیان (Merovingian) نیز شاهد آن هستیم و از همان ایّام، شاهد حضور یهودیان در تمام جوامع و ملل مسیحی بوده‌ایم. در واقع در ثلث آخر سدهٔ نوزدهم میلادی، همواره با مراسم دسته‌جمعی غسل تعمید رو به رو بوده‌ایم؛ امّا ارقام قابل اعتماد ما از این تغییر دین، فقط مربوط به دو یا سه دههٔ اخیر است و لاجرم باید به این گفتهٔ یاکوب فرومر (Jacob Fromer) شک کنم که در اواخر دههٔ ۱۸۲۰میلادی، چیزی در حدود نیمی از یهودیان «برلین»، ترک دین کرده و مسیحی شده بودند. همان‌قدر نامحتمل، دیدگاه دکتر ورنر (Werner)، ربّی اهل «مونیخ» است که در مقاله‌ای که به تازگی قرائت کرد، مدّعی شد که در مجموع، حدود یکصد و بیست هزار یهودی در برلین غسل تعمید داده شده و به مسیحیت گرویده‌اند. قابل اعتمادترین ارقامی که در دست داریم، کاملاً خلاف چنین احتمالاتی را نشان می‌دهند. بر اساس این آمار و ارقام، در دههٔ اوّل قرن بیستم میلادی بود که ترک دین در چنین مقیاس گسترده‌ای، برای اوّلین‌بار خودنمایی کرد و حتّی در آن دوره هم این رقم در بالاترین حدّ خود، هرگز از سالی ۱/۲۸% در سال ۱۹۰۵م. تجاوز نکرد و در عین حال، میانگین درصد سالانه از سال ۱۸۹۵م. تا آن موقع، فقط یک درصد بوده است. البتّه تعداد یهودیانی که از سال ۱۸۷۳ تا سال ۱۹۰۶م. در برلین از دین یهود بریدند و به مسیحیت پیوستند، رقم اندکی نبود و در واقع تعداد دقیق آنها هزار و هشتصد و شصت و نُه نفر ثبت شده است.

تمایل به ترک دین در میان یهودیان «اتریش» و به ویژه در میان یهودیان شهر وین، قوی‌تر بوده است. در حال حاضر، سالانه چیزی حدود بین پانصد یا ششصد یهودی از دین خود دست می‌کشند و در فاصلهٔ سال‌های ۱۸۶۸ تا ۱۹۰۳م.، این رقم نُه هزار و هشتاد و پنج نفر را نشان می‌دهد. روند ترک دین طیّ سال‌های ۱۸۶۸ تا ۱۹۰۳م. سال به سال فزونی گرفته است. در سال‌های ۱۸۶۸ تا ۱۸۷۹م. به طور متوسّط، از هر هزار و دویست یهودی، یک نفر به مسیحیت گروید. در دورهٔ ۱۸۸۰ تا ۱۸۸۹م. این نسبت به چهارصد و بیست تا چهارصد و سی نفر به یک نفر رسید و بین سال‌های ۱۸۹۰ تا ۱۹۰۳م. همین نسبت با جهش دیگری به دویست و شصت تا دویست و هفتاد نفر به یک نفر صعود کرد.

بنابراین بعد از همهٔ حرف‌ها، روش دیگری (ژنتیک) که پیش‌تر

به صورت گذرا به آن اشاره کردیم، باید در جهت تکمیل نتایج بررسی‌های آماری به کار آید. این روش چیست؟ هدف ما این است که دریابیم گروهی از مردم (یهودیان) تا چه حد بر شکل و گسترش حیات اقتصادی مدرن تأثیر داشته و دارند یا به عبارت دیگر، اهمّیت کیفی یا آن‌طور که پیش‌تر گفتیم، اهمّیت پویای آنها را در این زمینه بشناسیم. بهترین راهی که برای این کار داریم، این است که تحقیق کنیم و بفهمیم آیا ویژگی‌های خاصّی که معرّف حیات اقتصادی مدرن ما هستند، در ابتدا توسّط یهودیان پدید آمدند؟

برای مثال برخی ساختارهای ویژهٔ اقتصادی برای اوّلین‌بار توسّط یهودیان بنا نهاده شدند یا اینکه برخی مبانی رایج و مشهور اقتصادی که امروزه در هر گوشه و کناری به عنوان اصول مسلّم پذیرفته شده است، در واقع، تجلّیات خاصّی از روحیهٔ یهودیان بوده است یا خیر. لازمهٔ این امر آن است که سابقهٔ تاریخی عوامل مؤثّر در توسعهٔ اقتصادی را تا اوّلین سرچشمه‌های آنها پیگیری کنیم. به عبارت دیگر، باید دوران طفولیت نظام سرمایه‌داری مدرن یا عصری را که سرمایه‌داری در آن به شکل و قالب جدید خود دست یافت، پیدا کنیم؛ امّا کار ما نمی‌تواند فقط به دوران طفولیت آن محدود و منحصر شود؛ بلکه باید کلّ تاریخ نظام سرمایه‌داری مدّ نظر باشد؛ چون در کلّ این دوران تا همین امروز، عناصر تازه‌ای به طور مستمر به چهارچوب‌های سرمایه‌داری راه می‌یابند و در ویژگی‌های اصلی آن، تغییر و تحوّلاتی به وقوع می‌پیوندند. هدف ما باید آن باشد که هر کجا که چنین تغییر و تحوّلی مشاهده می‌شود، دریابیم که این تحوّلات، تحت تأثیر چه شخص یا اشخاصی پدید آمده‌اند. این کار البتّه آسان نخواهد بود؛ گاه حتّی غیر ممکن است و در این موارد است که باید تخیّل علمی به کمک محقّق بیاید.

نکتهٔ دیگری هم هست که نباید نادیده گرفته شود. در بسیاری از مواقع، کسانی که مطرح‌کنندهٔ اندیشه‌ای پایه‌ای یا ابداعی در حیات اقتصادی‌اند، الزاماً مخترعان و کاشفان نیستند (منظور مخترع و کاشف به معنای دقیق کلمه است.). خیلی اوقات این ادّعا مطرح می‌شود که یهودیان فکر اختراع ندارند و اینکه نه تنها اختراعات فنّی، بلکه ابداعات اقتصادی هم اغلب توسّط غیر یهودیان صورت پذیرفته است و یهودیان همواره توانسته‌اند با هوشمندی تمام، از اندیشه‌های دیگران به نفع خود بهره‌گیری کنند. ما با این دیدگاه کلّی موافق نیستیم. یهودیان مخترع در عرصه‌های مختلف علوم فنّی به کار مشغول هستند و بی‌تردید یهودیان مبدعی در عالم اقتصاد هم وجود دارند؛ امّا حتّی اگر ادّعایی که در اینجا مطرح کردیم صحّت داشته باشد، باز هم نکته‌ای در ردّ این دیدگاه به اثبات نمی‌رساند که یهودیان به جنبهٔ خاصّی از حیات اقتصادی، ویژگی‌هایی بخشیده‌اند که خاصّ آنهاست. در عالم اقتصادی مبدعان آن‌قدر اهمّیت ندارند که افرادی که می‌توانند این ابداعات را به کار گیرند. آنها که اندیشه‌ای را در ذهن خود می‌پرورانند و روی کاغذ می‌آورند (مثلاً نظام خرید قسطی)، به نسبت افرادی که این اندیشه را در زندگی روزمرّه مورد استفاده قرار می‌دهند، از اهمّیت کمتری برخوردارند.

پیش از ورود به مسئلهٔ مورد نظر خود، یعنی سهم یهودیان در توسعه و گسترش نظام سرمایه‌داری مدرن باید به یک نکتهٔ مهمّ دیگر هم اشاره کنیم.

در مطالعه‌ای تخصّصی از این دست، این امکان وجود دارد که تأثیر یهودیان از آنچه در واقع بوده است، بیشتر به نظر آید. این امر در بطن تحقیق ما نهفته است؛ چون کلّ مسئله فقط از یک دیدگاه مورد بررسی قرار خواهد گرفت. اگر می‌خواستیم در مورد تأثیر ابداعات مکانیکی بر حیات اقتصادی مدرن هم تحقیق و بررسی کنیم، همین امر صدق می‌کرد؛ در هر تک‌نگاری، تأثیر عامل مورد نظر در این سمت تمایل دارد که از آنچه در واقع بوده است، بیشتر جلوه کند. این نکته واضح و مبرهن است؛ ولی از بیم این به آن اشاره می‌کنیم که گفته نشود در نقشی که یهودیان داشته‌اند، اغراق کرده‌ایم. بی‌تردید،‌ هزار و یک دلیل دیگر هم هست که دست به دست هم داده و سبب شدند تا نظام اقتصادی امروزی ما به اینجا برسد که اکنون هست. گسترش و توسعهٔ سرمایه‌داری، بدون کشف «آمریکا» و گنجینه‌های آن، بدون ابداعات مکانیکی علوم فنّی، بدون ویژگی‌های قومی ملل مدرن اروپایی و فراز و نشیب‌هایی که از سر گذراندند، همان‌قدر غیر ممکن بود که بدون یهودیان.

امّا تنها گروهی که تأثیر آنها بر توسعهٔ اقتصادی عصر ما را به دشواری می‌توان ارزیابی و تعیین کرد، یهودیانی نیستند که تغییر دین دادند؛ دیگرانی هم هستند که کار ما را به همان اندازه دشوار می‌کنند. حتّی به زنان یهودی که با مردان مسیحی ازدواج کردند و دست کم از نظر نام خانوادگی دیگر یهودی نبودند، امّا با این‌همه، ویژگی‌های یهودی بودن خود را از دست ندادند، کاری نداریم. آدم‌هایی که مدّ نظر هستند، یهودیانی‌اند که به رغم ترک ظاهری دین، در خفا یهودی مانده بودند. این عدّه‌اند که نقش مهمّی در تاریخ بازی کردند و در سده‌های مختلف به آنها برمی‌خوریم. آنها در برخی ادوار تاریخی، بخش عمده‌ای از یهودیان را تشکیل می‌دادند؛ امّا چنان ژست و اداهای غیر یهودی گرفته بودند و این نقش را با چنان مهارتی بازی می‌کردند که حتّی در میان معاصران خود، به عنوان مسیحی یا مسلمان شناخته می‌شدند؛ برای مثال در کتب مختلف، از یهودیان «جنوب فرانسه» در سده‌های پانزدهم و شانزدهم میلادی نام برده شده است که در اصل از اسپانیا و «پرتغال» مهاجرت کرده بودند. آنها تمامی آداب ظاهری کاتولیک‌ها را به‌جا می‌آوردند. تولّدها، ازدواج‌ها و مرگ و میر آنها در اسناد کلیساها به ثبت می‌رسید و تمامی مراسم غسل تعمید، ازدواج و آداب تطهیر آنها در کلیسا انجام می‌شد. برخی از آنها حتّی به آموزش‌های دینی روی آوردند و کشیش شدند. پس بیهوده نیست که در گزارش‌ها و اسناد معاملات تجاری، مسئولیت‌های صنعتی و نظایر آنها، نامی از این افراد به عنوان یهودی قید نمی‌شود. حتّی امروزه هم برخی از مورّخان، با عبارات تحسین‌آمیزی

از نفوذ سودمند و پر فایدهٔ مهاجران اسپانیایی یا پرتغالی سخن می‌گویند. این عدّه چنان ماهرانه اصل و منشأ نژادی خود را مخفی می‌کردند که حتّی متخصّصان عرصهٔ تاریخ یهود هم هنوز که هنوز است، در تردیدند که خانوادهٔ مشخّصی بالأخره یهودی بودند یا نبودند. در مواردی که این افراد اسامی مسیحی هم بر خود نهادند، کار پیچیده‌تر می‌شود. قاعدتاً باید تعداد کثیری از یهودیان در میان پناهندگان پروتستان در سدهٔ هفدهم میلادی وجود می‌داشتند. در تأیید این فرضیه دلایل عام وجود دارد؛ امّا این احتمال وقتی قوّت بیشتری می‌گیرد که به تعدّد نام‌های یهودی در میان این پروتستان‌هایی که به فرانسه کوچیدند، توجّه می‌کنیم.

سرانجام اینکه بررسی‌های ما نخواهند توانست تمامی آن یهودیانی را تحت پوشش قرار دهند که پیش از سال ۱۸۴۸م. در حیات اقتصادی عصر خود نقش فعّالی به عهده گرفته بودند؛ امّا از نظر مقامات شناخته شده نبودند. قوانین آن ایّام مانع از آن می‌شد که یهودیان در عرصه‌های خاصّی از فعّالیت‌های اقتصادی مشارکت کنند. در نتیجه آنها ناگزیر بودند این کار را زیر نظر یک فرد تخیّلی مسیحی یا تحت حمایت یک یهودی مرفّه انجام دهند یا آنکه مجبور می‌شدند برای زیر پا نهادن قانون، به دوز و کلک‌های دیگری روی آورند.

مقامات قابل اطمینانی بر این باورند که تعداد یهودیانی که به این ترتیب، در بسیاری از شهرها نوعی زندگی مخفی داشتند، قاعدتاً باید خیلی زیاد بوده باشد؛ برای مثال گفته می‌شود که در دههٔ ۱۸۴۵م. با یک تخمین معقول می‌توان ادّعا کرد که دست کم دوازده هزار یهودی در وین زندگی می‌کردند. در آن ایّام، تجارت کلّی فروش پارچه در دست آنها قرار داشت و در کلّ مناطق مرکز شهر، اغلب مغازه‌ها از آنِ یهودیان بود؛ امّا در فهرست رسمی، تاجران در سال ۱۸۴۵م. فقط نام شصت و سه یهودی ذکر شده که از آنها به عنوان تاجران یهودی قابل تحمّل، یاد می‌شود که اجازه داشتند فقط تعداد محدودی کالا را معامله کنند.

همین کافی است. هدف این بود که نشان دهیم بنا به دلایل متعدّد و متنوّع، سر جمع رقم یهودیانی که می‌شنویم، کمتر از کسانی است که واقعاً حضور داشتند. پس خوانندگان باید این نکته را در ذهن داشته باشند که در نتیجه، سهم یهودیان در ساختار حیات اقتصادی مدرن، از آنچه که در واقع بوده است، کمرنگ‌تر به نظر خواهد رسید.

در مقالات آینده نشان خواهیم داد که این سهم چه بوده است.