خانواده و مرزهای آن

بهداشت روانی خانواده با رویکرد اسلام با فرهنگ دینی

دکتر مهرانگیز شعاع کاظمی

خانواده همانند یک کشور است؛ کشوری که از یک سو با کشورهای همسایه‌اش، یعنی خانواده‌های دیگر رابطه دارد و از سوی دیگر برای بهتر شدن خود مجبور است به چندین شهر، یعنی اعضای خانواده تقسیم شود. هر شهر نیازهای خاصّ خود را دارد؛ درست مثل عضوهای کوچک و بزرگ خانواده که نیازهایشان با هم متفاوت است؛ برای مثال بزرگترین نیاز یک نوزاد، مراقبت، تغذیه و خواب است؛ در صورتی که یک نوجوان نیاز به وسایل آموزشی، وسایل تفریحی و... دارد. از سوی دیگر هر شهر توانایی‌ها و تولیدات خاصّ خود را نیز داراست.

پدر می‌تواند امکانات مالی خانواده را فراهم کند و مادر می‌تواند امور خانه را مدیریت نماید. این شهرها جهت انجام امور خود به بهترین وجه، می‌بایست مرزهای نسبتاً مشخّصی با سایر شهرها داشته باشند. درون هر خانواده اعضا بر اساس ویژگی‌های مشترک مانند سن، جنس، نقش‌ها و وظایف و برخی ویژگی‌های دیگر، گروه‌هایی را تشکیل می‌دهند به هریک از این گروه‌های کوچک درون خانواده، خرده‌نظام یا زیرمنظومه گفته می‌شود.

هر خانواده وظایف و مسئولیت‌های خود را از طریق همین خرده‌نظام‌ها یا زیر سیستم‌هایش انجام می‌دهد؛ زیر منظومه‌ها می‌توانند بر مبنای نسل، رغبت یا کارکرد ویژهٔ خانواده شکل گیرند. اعضای خانواده ممکن است به صورت هم‌زمان با زیر منظومه‌های متعّددی تعلّق داشته باشند.1

منظومه‌های درون خانواده دارای مرزهای فرضی با سایر زیر سیستم‌ها هستند مرزبندی به این معنی است که چه کسی می‌تواند در تعاملات هر خرده‌نظام شرکت کند و چگونه؟ که البتّه این خود قواعدی دارد.۲

این خرده‌نظام‌ها اغلب به صورت سلسله مراتبی منظّم شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های نظام‌های خانواده نوعاً بر اساس:

- جنسیت: مرد/ زن،

- نسل: والدین/ فرزندان،

- علایق مشترک: اجتماعی/ عقلانی،

- کارکرد: چه کسی مسئول کاری است،

می‌باشد.

مرز یا حد، حائل مفروضی است که در خدمت تمایز و یکپارچگی خانواده به عنوان یک کل، زیرمنظومه‌های خانواده و تک تک اعضای خانواده است. مرز استعاره‌ای برای مراودات ویژه است که به طور منظّم مابین منظومه‌ها در جریان است. مرزهای یک زیرمنظومه عبارت است از مقرّراتی که معیّن می‌کند چه کسی و چگونه جزو این زیرمنظومه است؟

در نظام خانواده مرز امری روانشناختی است و به اموری، مانند روابط کلامی و غیر کلامی میان افراد و موضوعات عاطفی مربوط می‌شود. اینکه در یک رابطهٔ تعاملی خاص در خانواده چه کسی حضور دارد و چه کسی بیرون از آن جای دارد، نشان‌دهندهٔ مرزها در خانواده است.4

کارکرد مرز، متمایز کردن محدوده و وظایف زیرمنظومه‌هاست. هر زیرمنظومه عملکردی ویژه و از اعضای خود، انتظارات به خصوصی را طلب می‌کند.۵

مرزها تعیین می‌کند چه کسانی در داخل یک خرده‌نظام قرار دارند و افراد داخل خرده‌نظام، باید چه نقش‌هایی نسبت به افراد درون و خارج از خرده‌نظام ایفا کنند.۶

مرزها که به صورت خطوطی نامرئی میان اعضای افراد خانواده حائل می‌شوند، تعیین می‌کنند کدامیک از اعضا جزو شرایط خاص است و کدامیک به آن تعلّق ندارد. مرزها اصولاً عوامل روانی و فیزیکی هستند که افراد را از یکدیگر جدا می‌کنند و به آنها سازمان می‌دهند.7

عملکرد یا نقش مرز، تعیین میزان دسترسی به هر خرده‌نظام، ماهیت و فراوانی ارتباط و تماس میان اعضای خانواده است. نوع مرزها در روابط بین اعضای خانواده تأثیر دارند.۸ هر زیرمنظومهٔ خانواده دارای عملکرد (ویژه)و نقش‌های به خصوصی است و از اعضای خود، انتظارات به خصوصی دارد. مرزها باید طوری مشخّص باشند که برای اعضای زیرمنظومه، امکان اجرای نقش‌هایشان را بدون مزاحمت بی‌جا فراهم کنند و در عین حال، اجازهٔ تماس اعضای زیرمنظومه با سایرین را هم بدهد.۹ از نظر مینوچین، مهم‌ترین زیرمنظومه‌های خانواده عبارتند از:

۱. زیرمنظومهٔ زن و شوهری،

۲. زیرمنظومهٔ والدینی،

۳. زیرمجموعهٔ فرزندان.

زیر منظومهٔ زن و شوهری متشکّل از دو بزرگسال با جنسیت‌های مخالف است که با هدف تشکیل خانواده به هم ملحق شده‌اند. این زیرمنظومه دارای تکالیف یا نقش‌هایی است که برای عملکرد خانواده حیاتی است. مهارت‌های اصلی لازم برای به ثمر رسیدن تکالیف این زیرمنظومه عبارت است از مکمّل بودن و برون‌سازی متقابل.

هنگامی که مکمّل بودن نقش وجود دارد، زیرمنظومه‌های زن و شوهر به بهترین شکل کار می‌کند و زن و شوهر وابستگی‌شان را به یکدیگر می‌پذیرند.۱٠

خرده‌نظام زن و شوهری زمانی می‌تواند به بهترین شکل کار کنند که کارکردها مکمّل باشند. در چنین شرایطی زن و شوهر مانند یک تیم عمل می‌کنند و استقلال یکدیگر را نیز به رسمیت می‌شناسند.۱۱

یکی از وظایف حیاتی زیرمنظومهٔ زن و شوهری، گستره‌بخشی به مرزهایی است که ضمن حمایت از زوجین، امکاناتی را در اختیار آنها قرار می‌دهد که بدون هیچ‌گونه دخالتی از جانب بستگان، فرزندان و افراد دیگر، نیازهای فیزیولوژیک خود را رفع نمایند. وجود این مرزها در حدّ کافی، یکی از مهم‌ترین خصیصه‌های ماندگار خانواده است. وجود زیرمنظومهٔ زن و شوهری برای رشد و تکامل کودک، حیاتی است؛ زیرا الگوی خوبی برای تقلید کودک از رفتار والدین در خلال مراوده‌های روزانه می‌باشد. در این زیرمنظومه کودک با شیوه‌های ابراز عواطف، ارتباط با کسی که دست‌خوش فشار روانی است و روش‌های برخورد با مشاجره‌ها، به گونه‌ای یکسان آشنا می‌شود. آنچه کودک می‌بیند، بخشی از ارزش‌ها و توقّعاتی خواهد شد که در برخورد با دنیای خارج ابراز می‌کند.۱۲

در این زیرمنظومه زن و شوهر باید وظایف اجتماعی کردن کودک را بدون رها کردن حمایت متقابل که ممیزهٔ زیرمنظومهٔ زن و شوهری است، انجام دهند.۱۳

مرز باید طوری ترسیم شود که به کودکان امکان دسترسی به پدر و مادر به طور توأمان داده شود و در عین حال، او را از نقش‌های ویژهٔ والدین مستثنا کند. ادای وظایف والدینی همواره مستلزم استفاده از اقتدار است. والدین نمی‌توانند نقش اجرایی خود را ایفا کنند؛ مگر اینکه قدرت آن را داشته باشند.۱۴

والدین وظایف مشخّصی، مثل تربیت فرزند دارند. انتظارات کودک مشخّص می‌شود و او با مؤثّرترین و کارآمدترین شیوه‌های ارتباط دربارهٔ خواسته‌هایش به شیوهٔ خاصّ خانواده آشنا می‌شود. در ضمن با رشد کودک، زیرمنظومهٔ والدینی نیز تغییر پیدا می‌کند. خرده‌نظام والدینی شامل مسئولیت والدین برای مراقبت، حمایت و اجتماعی کردن فرزندان است.

خرده‌نظام والدینی باید همگام با رشد فرزندان تغییر کند. قواعدی که در سنّ هشت سالگی کاربرد دارد، در سنّ هجده سالگی مورد استفاده قرار نمی‌گیرد. بنابراین باید به طور دائم با یکدیگر چالش کنند تا مرزهای انعطاف‌پذیر روشن و مناسبی را تعریف نمایند که به اعضای خانواده کمک کند تا بدون ادغام شدن یا با فاصله گرفتن از یکدیگر، با هم تماس داشته باشند.۱۵

خرده‌نظام فرزندان، واحدی دیگر درون خانواده است که اعضای یک نسل را شامل می‌شود؛ برای مثال خواهران و برادران، یک خرده‌نظام همشیره‌ای تلقّی می‌شوند. در برخی خانواده‌ها خرده‌نظام همشیره‌ای از کسانی تشکیل شده است که از والدین مشترکی متولّد شده‌اند.

در سایر خانواده‌ها، مثل آنهایی که مجدّداً ازدواج کرده‌اند - یعنی خانوادهٔ رضایی - خرده‌نظام همشیره‌ای، از فرزندان غیر مرتبطی تشکیل شده است.

تفاوت‌های سنّی ممکن است بر کارکرد خرده‌نظام خواهر و برادری تأثیر گذارد. خرده‌نظام خواهر و برادری اغلب از فرزندانی تشکیل شده است که از لحاظ سن نسبتاً به یکدیگر نزدیک هستند؛ مثلاً دو یا سه سال اختلاف سن دارند. فرزندان در این موارد عموماً به سبب فرصت تعامل مشترک، از لحاظ روانی به یکی از خواهران و برادران نزدیک‌تر از بقیّه هستند. شکاف سنّی بین همشیره‌ها احتمال متّحد شدن آنها با یکدیگر، یعنی ایجاد یک خرده‌نظام را کاهش می‌دهد.۱۶

انواع مرزها

در خانواده‌ها مرزهای بین زیرمنظومه‌ها متنوّع و متکاثر است. بر اساس وضوح، ابهام، خشکی و انعطاف نفوذناپذیر، به هم‌ریختگی یا انسجام و خصمانه یا دوستانه بودن توان، مرزهای متنوّعی را در خانواده‌ها می‌توان مشاهده کرد.۱۷

طبق دیدگاه خانواده‌درمانی ساختاری مرزها می‌توانند گسسته، درهم‌تنیده و به‌هنجار باشند. از جهت انعطاف و سختی در برخی خانواده‌ها مرزها بیش از حد خشک و انعطاف‌ناپذیر می‌شود؛ به طوری که ارتباط بین زیرمنظومه‌ها دشوار می‌گردد و نقش حمایتی خانواده نیز ناکارآمد می‌شود. این دو را در نهایت در به هم‌تنیدگی - گسستگی

می‌خوانند. تمام خانواده‌ها در یک نقطه از این امتداد قرار می‌گیرند.۱۸

در مرزهای گسسته یا خشک، ساختار سالم نظم یا قدرت دیده نمی‌شود و پیوند بین اعضای خانواده ضعیف است. اعضای خانواده‌های با مرزهای گسسته ممکن است مستقلّانه عمل کنند؛ امّا گرفتار یک احساس استقلال مسخ شده‌اند و از فقدان وفاداری و تعلّق و قابلیت به هم‌وابستگی و طلب حقیقت مورد نیاز رنج می‌برند. در این خانواده‌ها روابط بین افراد بسیار خشک و سخت است و رفتارهای اعضا روی هم تأثیر کمی دارد.21

مرزهای در هم‌تنیده به شدّت گنگ و نامتمایزند. بنابراین به سادگی از سوی سایر اعضای خانواده مورد تجاوز قرار می‌گیرند. در اینجا والدین کاملاً در دسترس هستند و تماس آنها با فرزندان ممکن است شکل تجاوز به حریم خصوصی را به خود بگیرد. این خطر وجود دارد که فرزندان بیش از حد با والدین درآمیزند و لذا از پرورش تفکّر و رفتار مستقل و فراگیری مهارت‌های لازم برای تکوین روابط در خارج از خانواده باز بمانند. این مرزها در حدّی ناچیز تفکیک شده‌اند و به سادگی می‌توان از آنها عبور کرد.۲۲ به عبارت دیگر خانواده‌ای که مرز گسسته دارد، می‌تواند دامنهٔ گسترده‌ای از تفاوت‌های فردی اعضای خود را تحمّل کند؛ امّا اضطراب‌های تک تک اعضای خانواده نمی‌تواند از مرزهای بسیار خشک و سخت آن عبور کند. فقط اضطراب‌های فردی بسیار شدید می‌تواند با انعکاس کافی برای فعّال کردن سیستم حمایتی خانواده همراه باشد. در قطب مقابل، یعنی به هم‌تنیدگی، عکس این صادق است. رفتار یک عضو خانواده بی‌درنگ روی دیگران اثر می‌گذارد و اضطراب یکی از افراد، شدیداً از مرزها عبور می‌کند و به سرعت در سایر زیرمنظومه‌ها منعکس می‌شود.۲۳

خانوادهٔ به هم‌تنیده نسبت به هر تغییری از وضع مأنوس و متداول، به شدّت و به سرعت واکنش نشان می‌دهد. مرزهای در هم‌تنیده یک احساس تشدید شدهٔ حمایت دو جانبه را ارائه می‌کند؛ امّا به بهای استقلال وخودمختاری.

والدین در هم‌تنیده، مهربان و با ملاحظه هستند. آنها زمان زیادی را با بچّه‌های خود صرف می‌کنند و کارهای زیادی را برای آنها انجام می‌دهند.۲۴ خانوادهٔ مذکور بر نقش‌های مراقبتی تأکید بیش از حد می‌کنند. این خانواده‌ها که اصطلاحاً خانواده‌های روان‌تنی نیز نامیده می‌شوند، ظاهراً زمانی بهترین عملکرد را دارند که یکی از اعضای آنها مریض شود. ویژگی‌های این‌گونه خانواده‌ها عبارتند از:

- حمایت بیش از حدّ درهم‌تنیدگی اعضای خانواده؛

- ناتوانی در حلّ اختلافات؛

- دلواپسی مفرط برای حفظ آرامش با اجتناب از اختلاف و کشمکش؛

- انعطاف‌ناپذیری بیش از اندازه در مقابل تغییرهای الگوهای ناکارآمد.۲۵

خانواده‌های در هم‌تنیده مرزهای مبهم و ضعیف و روابط درهم‌ریخته‌ای از خود نشان می‌دهند. فرزندان ممکن است ملایمت و حمایت را در این نوع خانواده‌ها تجربه نمایند؛ امّا این به بهای گسترش خصومت و پریشانی از یک زیرمنظومه به زیرمنظومهٔ دیگر، دخالت‌ورزی و ممانعت معنادار از خودمختاری فردی روانی تمام می‌شود.

در این نوع خانواده‌ها مرزهای بازی وجود دارد و اعضایش بیش از اندازه نسبت به یکدیگر واکنش نشان می‌دهند. والدین چنین خانواده‌هایی با ممانعت از رشد رفتارهای بالغانه در کودکان خود و مداخله در توانایی آنها برای حلّ مشکلات شخصی‌شان، مشکلات بیشتری در خانواده ایجاد می‌کنند؛ به عنوان مثال در این خانواده پدر برای حلّ و فصل بحث‌های جزئی، میان دو پسر خود مداخله می‌کند. مشکل در واقع این است که اگر پدر و مادر همیشه نزاع خواهر و برادرها را قطع نمایند، کودکان هرگز مبارزه با چالش‌های پیش روی خود را یاد نخواهند گرفت.۲۷

والدین این‌گونه خانواده‌ها که به پیش‌والدگری معروف هستند، از جان‌گذشتگی کرده، آنچه در توان دارند انجام می‌دهند و از هر چیز بالقوّهٔ ناخوشایند می‌پرهیزند تا فرزندانشان در مسیر زندگی به موفّقیت دست یابند. چنین والدینی تمام تصمیمات را به جای فرزندان خود اتّخاذ می‌کنند. بنابراین فرزند چنین خانواده‌هایی کودکانی لوس بوده که فاقد اطمینان واقعی هستند و توانایی خطرپذیری و تصمیم‌گیری ندارند.۲۸ زیرمنظومهٔ خانواده به هم‌تنیده ممکن است اعضای خود را فلج کند؛ زیرا احساس شدید تعلّق مستلزم از دست دادن بخش عمده‌ای از استقلال فردی است. فقدان تمایز زیرمنظومه‌ها کاوش مستقلّانه و احاطه بر مشکلات را ضعیف می‌کند. در نتیجه مهارت‌های شناختی - عاطفی، خصوصاً در بچّه‌ها دچار وقفه می‌شود.29

در هم‌تنیدگی خانواده در والدین موجب ویژگی‌های منفی، مانند اضطراب و پشیمانی و در فرزندان سبب ایجاد خودشیفتگی، سبک‌های مقابله‌ای ضعیف، اضطراب و تنش می‌گردد.30

خانواده‌های در هم‌تنیده در معرض پیش‌زمینهٔ بروز بی‌اشتهایی عصبی هستند و دارای ویژگی‌هایی، چون خشکی، دخالت بیش از حد، آسیب‌پذیری فرزندان و اجتناب از مواجهه می‌باشند. در خانواده‌ای که کارکرد سالمی دارد، مرزهای روشن به هر عضو خانواده احساس من بودن را توأم با احساس گروهی ما ارزانی می‌دارد؛ یعنی هر عضو فردیت خود را حفظ می‌کند؛ ولی نه به قیمت از دست دادن احساس تعلّق به خانواده.۳۱

در مرزهای به‌هنجار و واضح هر یک از خرده‌نظام‌ها، در عین اینکه مستقل از هم عمل می‌کنند، با هم متّحدند. اعضای هر خرده‌نظام در عملکرد خرده‌نظام دیگر مداخله نمی‌کنند و

سلسله‌مراتب قدرت در خانواده برقرار می‌باشد.۳۲

امّا وقتی که مرزها نا واضح و مبهم هستند، در هم‌تنیدگی رخ می‌دهد. خانوادهٔ در هم‌تنیده خانواده‌ای است که اعضای آن فرصت و مجال اندکی برای تمایز دارند، وحدت و اتّحاد آنها تنیده و آمیخته است و هیجانات تقسیم شده‌اند. در این خانواده استقلال افراد و زیرمنظومه‌ها نادیده گرفته می‌شود و احساس تعلّق شدیدی بین اعضای خانواده وجود دارد، افراد بیش از حد به یکدیگر وابسته‌اند و در امور یکدیگر دخالت می‌کنند. مرزها باید واضح و منعطف باشند تا به اعضای خانواده اجازه دهند در عین ارتباط با سایر اعضای خانواده، استقلال خود را نیز حفظ نمایند. همیشه حضور در خانواده‌های در هم‌تنیده پیش‌بینی‌کنندهٔ کاهش سلامت بوده است. خانواده‌های در هم‌تنیده که با وفاداری و پیوند شدید عاطفی شناخته می‌شوند، مانع از دستیابی موفّقیت‌آمیز اعضای خود به فردیت هستند.

پی‌نوشت‌ها