چرا امام حسین(ع) کوفه را به عنوان پایگاه انتخاب کردند؟

«کوفه» در آن دوران ویژگی‌هایی داشت که با توجّه به آنها، مناسب‌ترین نقطه در جهان اسلام برای تحقّق اهداف امام حسین(ع) بود. این ویژگی‌ها عبارتند از:

یک. موقعیت سیاسی - نظامی

شهر کوفه در سال هفدهم هجری قمری به فرمان خلیفهٔ دوم و به دست سعد بن ابی‌وقّاص به منظور تشکیل یک پادگان بزرگ نظامی جهت ساماندهی نیروهای نظامی برای گسترش هرچه بیشتر فتوحات اسلامی، شکل گرفت. به دلیل موقعیت ویژهد شهر کوفه در صدر اسلام، شمار قابل توجّهی از سران قبایل فرماندهان بزرگ نظامی و جنگجویان زبده در این شهر ساکن بودند. از این‌رو امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) هنگامی که برای خاموش کردن فتنهٔ ناکثین (پیمان‌شکنان) از «مدینه» عازم «عراق» شدند، تنها هفتصد نفر نیروی نظامی از مهاجر و انصار، همراه داشتند؛ ولی دوازده هزار نیرو از کوفه به سپاه ایشان پیوستند.

دو. موقعیت جغرافیایی

کوفه در گذشته در قلب سرزمین‌های اسلامی قرار داشت و نزدیک‌ترین نقطه برای مدیریت قلمروی مسلمانان، به ویژه برای نقاطی بود که در عصر خلیفهٔ دوم، به قلمروی حکومت اسلامی افزوده شد.

در دوران زمامداری امیر مؤمنان علی(ع)، مقرّ خلافت از مدینه به کوفه منتقل شد که بی‌تردید، افزون بر موقعیت اقتصادی، یکی از دلایل آن دسترسی آسان از این شهر به سرزمین‌های مختلف اسلامی، خصوصاً هنگام نیاز به اعزام نیرو برای جنگ با معاویه بود.

سه. موقعیت فرهنگی

کوفه افزون بر موقعیت سیاسی، نظامی و جغرافیایی، مهم‌ترین پایگاه فرهنگی جهان اسلام نیز بوده است. پس از به خلافت رسیدن امیرالمؤمنین علی(ع)، سیاست‌های اصولی فرهنگی ایشان در دوران حکومت از یک سو و حضور یاران بزرگ پیامبر خدا(ص) که همراه امیر مؤمنان علی(ع) به کوفه آمده بودند از سوی دیگر، نقش مؤثّری در رشد فرهنگی مردم کوفه داشت.

بر این اساس هنگام حرکت امام حسین(ع) که حدود بیست و پنج سال از آغاز حکومت امام علی(ع) می‌گذشت، بی‌تردید مردم کوفه به طور نسبی از بالاترین سطوح فرهنگی در میان جوامع اسلامی برخوردار بودند. از این‌رو زمینهٔ اصلاح‌طلبی و قیام علیه ظلم و جور بنی‌امیّه در این شهر، بیش از هر جای دیگری فراهم بود، شورش‌های مکرّر آنها بر ضدّ حکومت‌های وقت پس از عاشورا، گواه این مدّعاست.

آنچه در اهمّیت شهر کوفه ذکر شد، به این معنا نیست که فضیلت مردم کوفه همیشگی است؛ بلکه ارزش آنان تا وقتی است که به ارزش‌های اسلامی وفادار باشند؛ چنان‌که امیر مؤمنان علی(ع) در اوّلین لحظات ورودشان به کوفه پس از پیروزی در جنگ جمل، ضمن سخنانی خطاب به آنان فرمودند:

«برای شما در اسلام، فضیلت است؛ مادام که دگرگونی و تغییری نداشته باشید.»1

چهار. کانون مبارزه با حکومت شام

نقش تعیین‌کنندهٔ کوفیان در فتوحات اسلامی و درگیری آنها با حکومت ستمگر «شام»، به ویژه در دوران حکومت امیر مؤمنان علی(ع) ایجاب می‌کرد تا طبعاً رضایت ندهند که شام مرکز خلافت

و تصمیم‌گیری در جهان اسلام باشد. لذا در طول حکومت اموی، کوفه کانون مبارزه و مخالفت با حکومت اموی شام بود و در این راه، بیشترین کشته، زندانی و تبعیدی را داد.

زیاد بن ابیه در دورانی که از طرف معاویه به حکومت کوفه گمارده شد، علاوه بر کشتن و زندانی کردن بسیاری از مبارزان و تبعید بسیاری از آنان به شام و دیگر شهرها، بر پایهٔ برخی از گزارش‌ها تنها پنجاه هزار نفر را از کوفه و بصره به سوی «خراسان» کوچ داد. همچنین فرزندش ابن زیاد علاوه بر کشتار گستردهٔ مبارزان، بنا به نقلی، حدود دوازده هزار نفر از شیعیان کوفه را زندانی کرد.

«نهضت توّابین» پس از واقعهٔ «کربلا»، شورش عبدالرّحمان بن اشعث در سال‌های ۸۲ و ۸۳ه‍ .ق. و قیام زید بن علی در سال ۱۲۲ه‍ .ق.، دلایل روشن دیگری بر نفرت عمیق بخش قابل توجّهی از مردم کوفه از حکومت اموی است.

در دوران امامت امام حسین(ع)، مفاسد اخلاقی و عملی آشکار یزید - که خود را خلیفهٔ مسلمانان می‌دانست - نفرت طبیعی مردم کوفه نسبت به حکومت شام را دو چندان کرد. لذا با نوشتن نامه‌های پی در پی، از امام(ع) دعوت کردند تا به کوفه بیایند و حرکت شکل‌گرفته بر ضدّ حاکمان اموی را سامان دهند.

پنج. حضور هواداران اهل بیت؟عهم؟

شمار شیعیان حقیقی و پیروان واقعی اهل بیت؟عهم؟ در کوفه اندک بود؛ لیکن دوستداران اهل بیت؟عهم؟ و کسانی که نسبت به خاندان رسالت، اظهار ارادت می‌کردند، در این شهر فراوان بودند؛ بلکه با عنایت به اینکه کوفه حدود پنج سال مرکز حکومت عدل امیر مؤمنان علی(ع) بود و جمع بسیاری از یاران بزرگ پیامبر خدا(ص)، همراه ایشان به این شهر آمده بودند و از این طریق، احادیث فراوانی در فضایل اهل بیت؟عهم؟ در میان مردم انتشار یافته بود، کوفه به تدریج کانون هواداران اهل بیت؟عهم؟ در جهان اسلام شد و به همین جهت، پس از مرگ معاویه، هنگامی که جمع کوچکی از پیروان راستین اهل بیت؟عهم؟ فعّالیت تبلیغاتی خود را برای بیعت با امام حسین(ع) و مبارزه با حکومت اموی آغاز کردند، در فضای باز اجتماعی ناشی از ضعف فرماندار، در مدّت کوتاهی، فضای عمومی شهر در اختیار هواداران امام حسین(ع) قرار گرفت؛ امّا مردم «مکّه» و مدینه به دلیل شرایط سیاسی حاکم بر آنها، مانند کوفیان به اهل بیت؟عهم؟ علاقه‌مند نبودند؛ در مقابل، گزارش‌های فراوانی از کثرت نسبی علاقه‌مندان اهل بیت؟عهم؟ در کوفه حکایت دارد. هر چند هواداری بیشتر آنها در حدّ دفاع عملی و ایثار جان نبوده است، لیکن در دیگر شهرها، اهل بیت؟عهم؟ همین مقدار طرفدار هم نداشته‌اند و لذا هنگامی که ابن زیاد، کوفیان را به رفتن به سوی سرزمین کربلا و جنگ با امام حسین(ع) مجبور کرد، بسیاری از آنها، از نیمهٔ راه گریختند و در کربلا حاضر نشدند.

شرکت انبوهی از مردم کوفه در نهضت توّابین و شورش‌های پس از آن نیز گواه آن است که بخش عظیمی از مردم کوفه در کربلا حاضر نبودند.

شش. دعوت کوفیان از امام(ع)

در سراسر جهان اسلام جز اهل کوفه هیچ کس از امام حسین(ع) برای اقدام بر ضدّ حکومت یزید دعوت نکرد. از این‌رو یکی از پاسخ‌های امام(ع) به معترضان، استناد به دعوتنامه‌های مردم کوفه بود. در چنین فضایی، اگر امام(ع) به نقطهٔ دیگری می‌رفتند و به دست کارگزاران حکومت، کشته می‌شدند، آیا ایشان را به بی‌سیاستی متّهم نمی‌کردند؟!

هفت. ممانعت حکومت اموی از رفتن امام(ع) به کوفه

رسیدن امام حسین(ع) به کوفه برای امویان بسیار خطرناک بود؛ لذا پیش از سلطهٔ کامل ابن زیاد بر کوفه، یزید و کارگزارانش با همهٔ توان تلاش می‌کردند که امام(ع) به کوفه نروند. یزید حتّی دست به دامن ابن عبّاس شد تا امام(ع) را از رفتن به کوفه باز دارد. همچنین عمرو بن سعید فرماندار مکّه، کوشید تا جلوی رفتن امام(ع) را بگیرد و گروهی را اعزام کرد تا مانع خروج ایشان از مکّه شوند؛ امّا پس از درگیری مختصر، آن حضرت روانهٔ عراق گردیدند.

نتیجه

کوفه از نظر موقعیت فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، نظامی و جغرافیایی مناسب‌ترین نقطه برای آغاز نهضت بر ضدّ حکومت یزید بود.

پی‌نوشت