بانوان،حامی حق، یاور حسین(ع)

قیام امام حسین(ع) از حماسه‌های تاریخ اسلام است که زنان در آن، هم در جبههٔ یاران و هم در صف دشمنان، نقشی تأثیرگذار داشتند. در کنار امام(ع) زنانی حضور داشتند که با شجاعت و تدبیر، میراث عاشورا را زنده نگه داشتند. در جبههٔ مخالف حضرت سیّدالشّهداء(ع) هم شاهد آن هستیم که نه تنها از زنان این جبهه رفتار ناشایستی نسبت به حضرت در تاریخ ثبت نشده، بلکه شاهد رفتارهایی شایسته و مثبت هستیم. این مقاله به بررسی تأثیر حضور زنان در دو سوی این نبرد تاریخی می‌پردازد:

زنان حامی در جبههٔ مخالفان

اسماء، همسر ولید بن عتبه

در جلسه‌ای که شوهر اسماء - والی «مدینه» - از امام حسین(ع) خواست که با یزید بیعت کنند، مشاجره‌ای بین امام(ع) و والی مدینه در گرفت. هنگامی که ولید به خانه رفت، همسرش او را به سبب اینکه به امام حسین(ع) بدگویی کرده بود، سرزنش و توبیخ نمود.

امّ عبدالله، همسر مالک بن نسیر

مالک بن نسیر از حمله‌کنندگان به امام(ع) بود. او پس از ضربه زدن به سر امام(ع)، کلاه ایشان را غارت کرد و آن را به خانه برد. همسرش به شدّت از تحفه‌ای که او به منزل برده بود، ابراز انزجار کرد.

رَیّا، دايهٔ يزيد

این زن در کهنسالی، روایتگر برخی جنایت‌های یزید است. حمزة بن یزید می‌گوید: رَیّا گفت: مردی بر یزید وارد شد و گفت: بشارت بده که خدا تو را بر حسین(ع) چیره کرد و سرش را آورده‌اند! سپس سر را در تشتی نهادند... به رَیّا گفتم: آیا یزید با چوب دستی بر دندان‌های جلوی حسین کوبید؟ گفت: آری، به خدا سوگند!1

زنان خاندان یزید و معاویه

این زنان نیز عمل یزید را تأیید نکردند و با خاندان امام حسین(ع) همدردی نمودند. هنگامی که زنان کاروان امام حسین(ع) او را بر یزید بن معاویه وارد کردند، زنان خاندان یزید و دختران معاویه و خانواده‌اش صیحه زدند و فریاد کشیدند و نوحه سر دادند.

ز نی از طایفهٔ بکر بن وائل

زنی از طایفهٔ بکر بن وائل، همراه همسرش میان یاران عمر بن سعد بود و هنگامی که دید مردم به زنان حسینی در خیمه‌هایشان هجوم برده‌اند و اموال آنان را غارت می‌کنند، او نیز شمشیری گرفت و به سوی خیمه‌ها آمد و گفت:

ای خاندان بكر بن وائل! آیا اموال دختران پیامبر خدا تاراج می‌شود و شما کاری نمی‌کنید؟! حکومت جز از آنِ خدا نیست. برای خونخواهی پیامبر خدا(ص) [به پا خیزید]!

ولی همسرش جلوی او را گرفت و او را به جایگاهش بازگرداند.

عاتکه، دختر یزید

یزید سر مبارک امام حسین(ع) را برای زنانش فرستاد و دخترش عاتکه که بعدها، مادر یزید بن عبدالملک شد، آن را گرفت و شست و روغن مالید و خوش‌بویش کرد. یزید به او گفت: این چه کاری است؟ گفت: سر پسر عمویم را آشفته و پریشان برایم فرستادی، آن را مرتب و خوش بو کردم.

مرجانه، مادر ابن زیاد

این زن فرزندش را به سبب کشته شدن امام(ع) توبیخ نمود.

نوار، همسر یا خواهر کعب (قاتل بُرَیر)

هنگامی که کعب بن جابر، قاتل جناب بریر بازگشت، همسر یا خواهرش، نوار که دختر جابر بود، به او گفت:

دشمنان فرزند فاطمه؟عها؟ را یاری دادی و بزرگ قاریان را کشتی؟! کار فجیعی انجام دادی. به خدا سوگند! دیگر هیچگاه، حتّی یک کلمه هم با تو سخن نمی‌گویم!

نوار حضرَمی، همسر خولی

هنگامی که خولی سر مطهّر امام حسین(ع) را به خانه آورد و زیر تشتی نهاد، همسرش با او درگیر شد و با اعتراض، او را ترک کرد. این زن کینهٔ خولی را در دل گرفت تا آنکه مختار ثقفی روی کار آمد و مأمورانش برای دستگیری خولی آمدند. این زن با اشاره، مخفیگاه خولی را نشان داد و آنان نیز او را دستگیر کردند و به سزای عملش رساندند.

هند، همسر یزید

وی از جمله افرادی بود که یزید را به سبب کشتن امام توبیخ کرد.2

زنان حامی در جبههٔ موافقان

اسماء، همسر مختار

مصعب بن زبیر، اسماء دختر نعمان بن بشیر (همسر مختار) را پس از کشته شدن مختار دستگیر کرد و به او گفت: نظرت دربارهٔ مختار چیست؟ او گفت: به نظر من او انسانی با تقوا، پاک و روزه‌دار بود. مصعب گفت: ای دشمن خدا! تو از کسانی هستی که مختار را از عیب مبرّا می‌دانی؟!

سپس دستور قتل وی را داد و گردن او را زدند. او اوّلین زنی بود که با زجر گردنش زده شد.

اُمّ وَهب، همسر عبدالله بن عُمیر کلبی

تنها زن شهید در «کربلا» اوست. هنگامی که همسر شجاعش قصد خود را برای پیوستن به لشکر امام(ع) اعلام کرد، ضمن تشویق شوهرش از وی خواست که همراهش برود و هر دو به فیض شهادت نائل آمدند.

دختر عبدالله بن عفیف

او هنگامی که پدر پیر و نابینا و مجاهدش عبد الله بن عفیف، ابن زیاد را در «مسجد کوفه» به باد انتقاد گرفت و در پی آن، مأموران عبیدالله خانه‌اش را مورد هجوم قرار دادند، کمک کار پدرش شد. ابتدا پدر را از حملهٔ مأموران آگاه ساخت و سپس شمشیر آورد و به دست پدرش داد و از هر طرف که نیروهای دشمن حمله می‌کردند، پدرش را آگاه می‌ساخت و تا شهادت پدرش در کنار او بود.

دُلهُم، همسر زُهیر

با تشویق این زن، شوهرش زهیر - که سابقهٔ خوبی در روابطش با اهل بیت؟عهم؟ نداشت - به ملاقات امام حسین(ع) رفت و در ادامه از زمرهٔ یاران خاصّ امام و از شهیدان شاخص واقعهٔ کربلا شد. بر اساس برخی نقل‌ها، دلهم هنگام وداع با شوهرش از او خواست که نزد جدّ حضرت حسین(ع) از او یاد کند.

زنان اهل کوفه

در استقبال از اسیران اهل بیت پیامبر؟عهم؟، زنان کوفی به شدّت می‌گریستند و ابراز احساسات می‌نمودند. آنها موهای خود را پریشان کردند و خاک بر سرشان ریختند و ناخن به چهره کشیدند و گونه‌های خود را خراشیدند و ناله و فریاد کردند. هیچ روزی مرد و زن گریانی، بیشتر از آن روز دیده نشد.

زنان اهل مدینه

هنگامی که اسیران اهل بیت پیامبر؟عهم؟، به دروازهٔ شهر مدینه رسیدند، زنان و مردان این شهر با حزن و گریهٔ شدید به استقبال آنها رفتند و به آنها تسلیت گفتند. بشیر می‌گوید:

هیچگاه به اندازهٔ آن روز، مرد و زن گریان و پس از رحلت پیامبر خدا(ص)، روزی تلخ‌تر از آن روز برای مسلمانان ندیدم.

زنان منطقهٔ کربلا

هنگامی که اسرای اهل بیت پیامبر؟عهم؟ در بازگشت از «شام» به کربلا آمدند، چند روزی اقامهٔ عزا کردند و از جمله کسانی که با آنان همراهی کردند، زنان منطقهٔ کربلا بودند.

زنان همْدان، کَهلان، ربیعه و نَخَع

مردم کوفه (پس از مرگ یزید) از اطاعت بنی‌امیّه به در رفتند و ابن زیاد را از امارت برکنار کردند و خواستند امیری انتخاب کنند. جمعی گفتند: عمر بن سعد، شایستهٔ این کار است و چون خواستند او را به امارت بگذارند، جمعی از زنان همدان و زنان کهلان و ربیعه و نخع آمدند و فریادزنان و گریه‌کنان وارد مسجد شدند و مصیبت حسین(ع) را یاد کردند و گفتند:

برای عمر بن سعد، همین بس نبود که حسین را کشت؟! اکنون می‌خواهد در کوفه امیر ما شود؟!

مردم کوفه نیز گریه کردند و از امیری عمر منصرف شدند.

زنی از اهل کوفه

هنگام ورود اسیران به کوفه، زنی از کوفیان بر بالای بام آمد و پرسید: شما از کدام اسیران هستید؟ گفتند: ما اسیران خاندان محمّدیم.

آن زن از بام پایین آمد و روپوش و پیراهن و مقنعه جمع کرد و به آنان داد تا خود را بپوشانند.

زنی که دو کودک اهل بیت پیامبر؟عهم؟ را پناه داد

نام این بانو که دو کودک از اهل بیت پیامبر؟عهم؟ را در پناه گرفت و در حفظ جان آنها تلاش نمود، مشخّص نیست. منابع مشهور، دو کودک را فرزندان عبدالله بن جعفر دانسته‌اند و «الأمالی» صدوق آن دو را فرزندان مسلم بن عقیل معرّفی می‌کند.

طوعه

طوعه زنی شجاع است که مسلم را در شرایط سخت و سنگینی که حتّی یارانش وی را در کوفه تنها گذاشته بودند، پناه داد، از او پذیرایی کرد و از عواقب آن نهراسید.

ماریه از طایفهٔ عبد القیس

ماریه زنی شیعه است که در جوّ نامناسب «بصره» که با اهل بیت؟عهم؟ میانه‌ای نداشتند، خانه‌اش مدّتی محلّ تجمّع و گفت‌وگوی طرفداران امام حسین(ع) بود. ثمرهٔ این تجمّع، عزیمت سه نفرهٔ یزید بن ثبیت و دو پسرش (عبدالله و عبیدالله) به مکّه و همراه شدن با قافلهٔ شهیدان کربلا بود.

همسر و مادر شهید

در روز عاشورا جوانی بیرون آمد که پدر او در نبرد شهید شده بود؛ ولی مادرش نزدش بود. مادر به او گفت: فرزند عزیزم! به میدان برو و پیش روی فرزند پیامبر خدا(ص) بجنگ

تا کشته شوی. او گفت: چنین می‌کنم. امام حسین(ع) فرمودند:

«این جوانی است که پدرش شهید شده است. شاید مادرش از به میدان آمدنش برای نبرد خشنود نباشد.»

آن جوان گفت: ای فرزند پیامبر خدا! مادرم به من فرمان داده است که به میدان بیایم.

در ادامه هم نقل شده است که هنگامی که سر پسرش را به سوی او افکندند، آن را به سوی دشمن افکند و سپس خود نیز عمودی در دست گرفت و به دشمن حمله نمود. حضرت اباعبدالله الحسین(ع) فرمان دادند تا او را از میدان بازگردانند و آنگاه برایش دعا کردند.3

پی‌نوشت‌ها