عریضه‌نویسی

مریم پاک‌آئین

عریضه‌نویسی امری است که شیعیان، آن را نوعی توسّل دانسته و با آن وسیله، حاجت خود را از خدای متعال به واسطهٔ امام معصوم(ع) طلب می‌کنند. در روایت‌هایی که به عریضه‌نویسی پرداخته‌اند، از واژهٔ «رقعه» استفاده کرده‌اند که معادل واژهٔ عریضه است. عریضه در اصطلاح فارسی به معنای «عرض حال»1 و در اصطلاح، درخواست کتبی به مقامات حکومتی است.2

در کتب ادعیه و حدیث، عناوینی که به عریضه‌نویسی اشاره دارند، با این عبارات بیان شده‌اند:

«کتابة الرقاع للحوائج الی الائمّة؟عهم؟؛3

نوشتن رقعه‌ها برای حاجت‌خواهی از امامان.»

پیشینهٔ رقعه‌نویسی برای حاجت خواستن به ائمّهٔ اطهار؟عهم؟، به دوران غیبت امام عصر؟عج؟ اختصاص ندارد و از امام باقر و امام صادق؟عهما؟ توصیه شده که در زمان حیات امامان؟عهم؟ نیز در صورتی که شیعیان مشکل و حاجتی داشتند، بر کاغذ مکتوب کنند و به اهل بیت؟عهم؟ حواله نمایند.4 برای نمونه از امام باقر(ع) روایت شده است که فرمودند:

«هنگامی که امر مشکل و حاجتی برایت وجود آمد که خدای متعال از حقیقت حال تو مطّلع بود - چرا که او به غیب عالم است - خود را طاهر کن و روز پنجشنبه روزه بگیر و در صبح جمعه بامداد، دعایی را که به تو آموزش می‌دهم، بنویس. سپس نامه را تا بزن و در وسط آب برو، روبه‌روی قبله بایست، نام خدا را ببر و درود بر محمّد و آل او فرست و نامه را در آب انداز که خدای متعال حاجتت را بر آورده خواهد ساخت و تو را به واسطهٔ قدرت الهی، کفایت حاصل می‌شود.»5

همچنین از امام صادق(ع) ضمن روایت دعایی، خطاب به یکی از یارانشان نقل

شده است:

«هرگاه خواستی مکتوبی جهت نجات خود از مشکلات بنویسی، ابتدا بالای نامه با قلم بدون مرکّب این عبارت [متن دعای یاد شده] را بنویس.»6

همچنین عبدالله بن جعفر حمیری می‌گوید:

نزد امام حسن عسکری(ع) بودم که نامه‌ای از طرف یکی از شیعیان محبوس به دست ایشان رسید. این فرد از سنگینی زنجیر‌ها و سختی زندان شکوه نموده بود. امام(ع) در پاسخ او چنین نوشتند:

«ای بندهٔ خدا! صبور باش و خطاب به خدای متعال، نامه‌ای بنویس و آن را به صورت مخفیانه و دور از چشم دیگران در ضریح امام حسین(ع) قرار بده و در نامه این‌چنین بنویس: [متن دعای رقعه‌نویسی].»7

این عبارات همگی حاکی از این است که عریضه‌نویسی برای رفع حاجت به امامان؟عهم؟، صادر شده از امام معصوم است و مصدری وحیانی دارد. هرچند که رقعه‌نویسی در کتب متقدّمان ذکر نشده، طیّ قرون متمادی در غیبت کبرای امام عصر؟عج؟، عالمان متعدّدی با عمل کردن به توصیه‌های ائمّه؟عهم؟ و درخواست و به اجابت رسیدن حاجاتشان، بر این روش صحه گذاشته‌اند. مرحوم آیت الله محمّدباقر فقیه ایمانی در فصل هفدهم کتاب «فوز اکبر بولاية حجّة الله المنتظر؟عج؟»، این حکایات را جمع‌آوری کرده است. نویسنده در ابتدا و در اهمّیت و اعتبار این عمل می‌نویسد:

[عریضه‌نویسی] توسّلی عظیم است که در اعصار گذشته میان عموم علما، صلحا و مؤمنان دایر بوده و در سرعت اثر و اصلاح کارهای مهم و شدید، به نحو آسان، آثار غریبی از آن مشاهده شده است و آنچه از همهٔ اقسام آن مهم‌تر و در تأثیر، کامل‌تر و توسّل بدان، متداول میان عموم مؤمنان از علما و دیگران گردیده، آن [نسخه] است که علّامه مجلسی در «بحار الانوار» و محدّث نوری در «نجم الثّاقب» به نقل از «مفاتیح النّجاة» سبزواری ذکر کرده‌اند.8

حاج میرزا محمّد اسماعیل دولابی در تأیید صحّت عریضه‌نویسی می‌گوید:

آب که راه می‌رود، مأمور حضرت ولیّ عصر؟عج؟ است. آبِ صاف که خیلی عجیب است. حیات‌آور است و برکات را زیاد می‌کند. اینها مأمور حضرت ولیّ عصر(ع) هستند. شارع فرموده است: اگر احتیاجی داری، نامه بنویس و به آب بینداز. می‌بَرد، حاجتت برآورده می‌شود. برای حضرت ولیّ عصر(ع) نامه بنویس و به نسیم یا بادی که در بیابان می‌آید، بده. به دست او می‌رساند و حاجتت برآورده می‌شود. اینها راست است و صدق محض است.9

عریضه‌نویسی به شکلی که امروز در «مسجد مقدّس جمکران» مرسوم است، به توصیه‌ای از شیخ کفعمی باز می‌گردد. وی در کتاب «بلد الامین» ضمن بیان چند روش برای رقعه‌نویسی و طلب حاجت، روش مرسومی را که در حال حاضر در مسجد جمکران انجام می‌شود، متذکّر می‌شود:

از رقعه‌هایی که ائمّه؟عهم؟ برای حاجت‌خواهی معرّفی کرده و فرموده‌اند که آن را به آب بیندازید، استغاثه به حضرت مهدی؟عج؟ است. بدین صورت که آنچه را ذکر خواهیم کرد، در یک رقعه (نامه) بنویسید و آن را بر یکی از قبور ائمّه(ع) بیندازید یا آن را [در پارچه‌ای] بپیچید و مُهر کنید و با گِل پاکی خمیر نمایید و درون آن قرار دهید و سپس در رودخانه یا چاه عمیقی یا آبگیر آبی بیندازید که به حضور سرور و صاحب الامر؟عج؟ خواهد رسید و او شخصاً به برآوردن حاجت شما اقدام خواهد فرمود.

آنگاه متن دعا را که با این عبارت آغاز می‌شود، بیان کرده است:

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ کَتَبْتُ يَا مَوْلَايَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْكَ مُسْتَعِيناً وَ شَکَوْتُ مَا نَزَلَ بِي مُسْتَجِيراً بِاللهِ عَزَّ وَ جَل... ؛10

به نام خداوند بخشنده مهربان. ای مولای من! درودهای خدا بر تو باد! این نامه را نوشتم؛ در حالی که از تو یاری می‌جویم و از آنچه بر من نازل شده، به درگاه خداوند عزّ و جلّ پناه می‌برم و شکایت می‌کنم... .»

نکتهٔ مهم در شناخت عریضه‌نویسی این است که نیاز نیست متن عریضه منحصراً همین متن یادشده یا دیگر متونی که از ائمّه؟عهم؟ وارد شده است، باشد؛ بلکه صرف نگاشتن حاجت و در آب انداختن می‌تواند مؤثّر باشد؛ هرچند که بهتر است از متون نورانی خود ائمّه؟عهم؟ استفاده شود که ان‌شاءالله اثربخشی بهتری دارد. نکتهٔ دیگر آنکه نیاز نیست نامهٔ عریضه حتماً در چاه مسجد مقدّس جمکران انداخته شود؛ بلکه انداختن عریضه به هر آب جاری و رودخانه و چاهی صحیح است.

مهم‌ترین نکته در عریضه‌نویسی ایمان داشتن به این است که حضور و غیبت امامان یا دور و نزدیک بودن آنان، در آگاهی‌شان از حال ما تأثیرگذار نیست و هیچ کدام از امور مربوط به مردم از امامان، به ویژه امام زمان؟عج؟ آنان دور نیست؛ چنانچه امام عصر؟عج؟ خود فرموده‌اند:

«فَإِنَّا نُحِيطُ عِلْماً بِأَنْبَائِکُم وَ لَا یَعْزُبُ عَنَّا شَیْءٌ مِنْ أَخْبَارِکُمْ، وَ مَعْرِفَتُنَا بِالذُّلِّ الَّذِي أَصَابَکُم؛11

«همانا دانش ما به اخبار شما احاطه دارد و هیچ چیز از احوالتان از ما پنهان نمی‌ماند و ما به لغزش‌هایی که به شما رسیده است، آگاهیم.»

همچنین رمیله، یکی از یاران امیر مؤمنان علی بن ابی‌طالب(ع) نقل می‌کند:

تب شدیدی در زمان امیرالمؤمنین(ع) داشتم. روز جمعه آرامش بیشتری در خود دیدم. با خود گفتم بهترین کار این است که روی خودم مقداری آب بریزم و پشت سر امیرالمؤمنین(ع) نماز بخوانم. این کار را کردم و به جانب مسجد رفتم. همین که امیرالمؤمنین(ع) روی منبر رفتند، باز تب برگشت. وقتی آن

جناب سخن را به اتمام رساندند و به جانب خانه رفتند، من نیز با ایشان رفتم. فرمودند: «رمیله! دیدم در خود پیچیده بودی.» عرض کردم: آری. جریان را به عرض ایشان رساندم که علاقه داشتم نمازی پشت سر شما بخوانم. فرمودند:

«رمیله! هر مؤمنی که مریض می‌شود، ما نیز به واسطهٔ بیماری او مریض می‌شویم و محزون نمی‌شود؛ مگر اینکه ما نیز از اندوه او محزون می‌شویم و دعایی نمی‌کند؛ مگر اینکه دعای او را آمین می‌گوییم. ساکت نمی‌شود؛ مگر اینکه ما برایش دعا می‌کنیم.»

عرض کردم: یا امیرالمؤمنین، فدایت شوم! این برای کسی است که با شما و نزدیک شماست. آیا از آنها که در اطراف زمین هستند هم مطّلع می‌شوی؟ فرمودند: «رمیله! در شرق و غرب زمین، مؤمنی از نظر ما پنهان نیست.»12

پی‌نوشت‌ها