مرگ بر مرام جهل

شناخت نکته‌ای دربارة حديث «من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميته جاهليه»

نکتهٔ اوّل

از کلمهٔ «امام» می‌توان دریافت که ساختار اسلام در ارتباط با امّت اسلام، به صورت نظام «امّت - امام» است؛ نه رئیس و مرئوس یا حاکم و رعیت. البتّه امام به معنای واقعی‌اش برای امّت، هم امام است، هم رئیس و هم حاکم؛ ولی حاکم و رئیس لزوماً امام نیست. می‌دانیم که امام و امّت، دو مفهوم متضایف و منسوب به یکدیگرند. امام بدون امّت یا امّت بدون امام، معنای واقعی ندارد. پس وقتی می‌فرماید هرکس امام زمانش را نشناسد، یعنی چه امّت به طور مجموعی و چه آحاد آن، وظیفه دارد امام خود را بشناسد.

نکتهٔ دوم

امام را باید خدا تعیین کند؛ زیرا در زمان رسول خدا(ص)، امام خود ایشان بودند. امّت را که خدا خلق نموده، امام آن زمان را هم خدا معیّن فرموده بود و مردم هیچ حق و دخالتی در تعیین پیامبر نداشتند. چنین روش و نظامی بعد از آن حضرت نیز همین‌گونه باید رقم می‌خورد؛ یعنی امام بعد از پیامبر(ص) - مانند پیامبر(ص) که امام بود - باید خدا تعیین می‌کرد؛ چون ملاک این ساختار در هر زمان، واحد بود. اگر قرار بود امام را مردم انتخاب کنند، وحدت نظام و همسانی ساختار به هم می‌خورد و مردم حدّاکثر می‌توانستند یک حاکم و رئیس معیّن کنند (بگذریم از اینکه بعد از پیامبر(ص) در این کار نیز مشارکت نداشتند) و این با ساختار امام و امّت سازگار نبود.

علاوه بر این اِشکال بزرگ، مردم بیش از اینکه شخصی عادّی و مانند خود را انتخاب کنند، کاری نمی‌توانستند انجام دهند؛ یعنی امام به معنای خاصّ کلمه و کسی را که «امامِ امّت» باشد، نمی‌توانستند انتخاب کنند؛ چون بیش از آن شناخت دیگری از اشخاص نداشتند و امام با مشخّصات ویژه‌ای را که متناسب با ساختار امام و امّت (مثل عصمت و علم کامل) باشد، نمی‌توانستند بشناسند.

نکتهٔ سوم

در حدیث مزبور که از خود آن استنباط می‌شود، این است که امام - که باید او را شناخت - باید معصوم باشد؛ لااقل به دو دلیل:

اوّل اینکه امام، جلودار است و اگر حتّی در همهٔ عمر یک قدم را اشتباه بردارد، میلیون‌ها مأمومِ پشت سر خود را نیز به اشتباه می‌اندازد و لذا دیگر امام نخواهد بود. فرق حاکم یا رئیس با امام، اینجا روشن می‌شود. در حاکم و رئیس شرط نیست که اشتباه حرکت نکند؛ امّا دربارهٔ امام این شرطِ واجب است؛ زیرا حاکم، امام نیست؛ امّا امام حاکم هم هست.

دوم اینکه معقول نیست این کسی را که مثل خودم و دیگران معصوم نیست، اگر نشناختم، با مرگ جاهلی بمیرم؛ مگر او با من چه فرقی دارد؟ چرا اگر او مرا شناخت، به مرگ جاهلی نمیرد؟ امّا اگر امام معصوم (یعنی ضامنِ بردنِ امّت به مسیر سعادت دو دنیا) بود و من او را نشناختم، ضمانتی نخواهد داشت که به مسیر سعادت قدم بگذارم؛ بلکه قطعاً به مرگ جاهلی خواهم مرد.

نکتهٔ چهارم

اینکه امام باید نسبت به همهٔ معارف و علوم دین، بلکه همهٔ مجهولات که از او مورد پرسش قرارمی‌گیرد، عالم و آگاه باشد و این نمی‌شود؛ مگر آن کس که وارث علوم نبوی

و متّصل به دریای بی‌کران علوم الهی باشد.

دقیقاً آنچه در نکتهٔ قبل بیان شد، اینجا نیز جاری و ساری است و به همان دو دلیل، نمی‌شود امامِ در حدیث مزبور، حتّی نسبت به یک مورد و یک سؤال، ناآگاه باشد و در عین حال، امّت به مسیر رستگاری باشد و عقلانیت حکم کند که اگر کسی او را نشناخت، به مرگ جاهلی بمیرد.

نکتهٔ پنجم

اینکه علاوه بر نکتهٔ دوم، از همین نکتهٔ سوم و چهارم نیز معلوم می‌شود که چنین امامی را که اگر او را نشناختیم، مرگ جاهلی خواهیم داشت، خدا باید تعیین کند؛ زیرا فقط اوست که می‌شناسد چه کسی شایستهٔ داشتن مقام عصمت و علم کامل است و هیچ کس دیگری چنین شناختی ندارد. پس حقّ انتخاب، با خداست.

نکتهٔ ششم

اینکه سرنوشت انسان بعد از مرگ و در واقع سرنوشت ابدی او با شناخت یا عدم شناخت امام ارتباط پیدا می‌کند؛ زیرا اگر شخص به مرگ جاهلی بمیرد، سرنوشتی جز بدبختی و شقاوت نخواهد داشت و عکس آن خواهد شد.

نکتهٔ هفتم

حدیث مزبور در کتب شیعه و سنّی روایت شده است: «الغدیر»، ج 10، ص 360.