گزارش نشست 173 فرهنگ مهدوی
نشست علمی با عنوان «منجی‌گرایی بر پردهٔ سینمای هالیوود»، روز پنجشنبه ۲۵ اردیبهشت‌ماه 1404 برگزار شد. این رویداد به همّت «مؤسّسهٔ فرهنگی هنری موعود عصر ؟عج؟» و با حضور استاد اسماعیل شفیعی سروستانی، حجّت الاسلام مسعود زائری و داوود طالقانی در «سالن کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تهران» برگزار گردید.
در این نشست، ابعاد مختلف مفهوم منجی‌گرایی در سینما، با تمرکز ویژه بر سینمای «هالیوود»، مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. آنچه در ادامه می‌آید، گزارشی از محورهای مطرح‌شده توسّط سخنرانان این نشست است.
جایگاه فرهنگ مهدوی در سینما
استاد اسماعیل شفیعی سروستانی در بخش ابتدایی سخنان خود، به اهمّیت و جایگاه فرهنگ مهدوی اشاره کرد و بیان داشت که این فرهنگ سه مرحله دارد: دانش مهدوی، بینش مهدوی و در نهایت سیر و سلوک معنوی که به شناخت عمیق‌تر از امام زمان؟عج؟ و فهم نقش انسان در عصر غیبت می‌انجامد.
وی تأکید کرد که دانش مهدوی به تنهایی کافی نیست و باید به بینش و درک عملیاتی از جایگاه انسان در جهان و زمان خود دست یافت.
سینما، به ویژه سینمایی که به مفاهیم آخرالزّمان و منجی می‌پردازد، می‌تواند ابزاری باشد برای شکل‌دهی و انتقال این بینش. با این حال، سینمای غربی، به ویژه هالیوود، با قرائت خاصّ خود از آخرالزّمان و منجی، مسیری متفاوت را پیموده است.
رهیافت کلّی به سینمای آخرالزّمانی
حجّت الاسلام مسعود زائری، سخنران دوم، به تحلیل سینمای آخرالزّمانی و منجی‌محور هالیوود پرداخت و تفکیکی میان «فیلم‌های آخرالزّمانی» و «فیلم‌های منجی‌محور» ارائه کرد. به گفتهٔ وی، در 90٪ فیلم‌های آخرالزّمانی هالیوود، حضور یک منجی دیده می‌شود؛ امّا این منجی‌ها غالباً دارای ویژگی‌هایی سکولار و غیر الهی هستند. او سه نوع منجی در این فیلم‌ها را شناسایی کرد:
- منجی‌های مذهبی (که تعدادشان کم است)؛
- منجی‌های ضدّ خدا؛
- و منجی‌های انسانی یا سکولار.
زائری تأکید کرد که سینمای هالیوود، به عنوان محصول تمدّن مدرن غرب، مفاهیم دینی منجی و آخرالزّمان را در قالبی سکولار ریخته و به تصویر می‌کشد. او از این رویکرد با عنوان «آخرالزّمان سکولار» یاد کرد.
ویژگی‌های منجی در سینمای هالیوود
زائری به بررسی ویژگی‌های منجی در سینمای هالیوود پرداخت و بیان کرد که این منجی‌ها اغلب انسان‌هایی عادی هستند که به دلیل شرایط خاص به قهرمان تبدیل می‌شوند. او همچنین به تکنیک‌های هالیوود برای جذّاب‌سازی این منجی‌ها اشاره کرد:
- زیباسازی و جذّاب‌سازی شخصیت منجی: استفاده از چهره‌های جذّاب و ویژگی‌های اخلاقی مثبت برای منجی؛
- هم‌ذات‌پنداری با مخاطب: نمایش ضعف‌ها و اشتباهات انسانی منجی برای ارتباط بهتر مخاطب با شخصیت اصلی؛
- دوقطبی‌سازی خیر و شر: تقویت نیروی شر در فیلم‌ها و در نهایت ظهور منجی برای غلبه بر آن.
گونه‌شناسی سینمای آخرالزّمانی
داوود طالقانی (سخنران دیگر نشست) با نگرشی جامعه‌شناسانه، به تحلیل سینمای آخرالزّمانی پرداخت. وی سینمای آخرالزّمانی را بازتاب‌دهندهٔ بحران‌های اجتماعی و سیاسی در جوامع مدرن دانست و بیان کرد که این فیلم‌ها علاوه بر بازنمایی بحران‌ها، سعی در ارائهٔ راه حل‌های خیالی نیز دارند. او دوره‌های مختلف سینمای آخرالزّمانی را به تفکیک تحلیل کرد:
- دههٔ ۱۹۴۰-۱۹۵۰م.: فیلم‌ها با هدف بازسازی امید و نظم اجتماعی پس از جنگ جهانی دوم ساخته شدند؛
- دههٔ ۱۹۶۰-۱۹۷۰م.: فیلم‌ها به سمت نمایش زوال عقلانیت مدرن و تهدیدات تکنولوژیک رفتند؛
- دههٔ ۱۹۸۰-۱۹۹۰م.: فیلم‌ها نظامی‌تر شدند و دولت‌ها نقش منجی را به خود گرفتند؛
- دههٔ ۲۰۰۰-۲۰۱۰م.: با وقوع حادثهٔ یازدهم سپتامبر، فیلم‌ها وجهه‌ای امنیتی و اسلام‌هراسانه پیدا کردند؛
- دههٔ ۲۰۱۰-۲۰۲۰م.: بحران‌های طبقاتی و فناورانه در مرکز توجّه قرار گرفتند؛
- از ۲۰۲۰م. به بعد: فیلم‌ها به جای ارائهٔ راه حل، بیشتر به نمایش بی‌معنایی و نا امیدی مطلق پرداخته‌اند.
نقش سینما در تمدّن غرب
استاد شفیعی سروستانی در بخش دیگری از سخنان خود، نقش سینما در تمدّن غرب را بررسی کرد. به گفتهٔ وی، سینمای غرب ابزاری برای سرگرمی نیست؛ بلکه به عنوان وسیله‌ای برای تداوم و بازتولید فرهنگ و تمدّن غربی به کار می‌رود. او سه نقش اصلی سینما در تمدّن غرب را چنین برشمرد:
- نقش تجدید حیات تمدّن غرب: با ساخت فیلم‌های قهرمانانه و ایجاد امید در میان مردم؛
- اجرای استراتژی‌های کلان پشت پرده: سینما به عنوان ابزاری برای آماده‌سازی افکار عمومی جهت پذیرش استراتژی‌های سیاسی و اقتصادی غرب؛
- ترویج فساد و تباهی اخلاقی: سینما به ویژه در اختیار یهودیان سرمایه‌دار قرار گرفته و به ابزاری برای ترویج فساد و انحطاط اخلاقی تبدیل شده است.
سینمای آخرالزّمانی و نقش یهودیت و مسیحیت
سروستانی همچنین به نقش مسیحیت و یهودیت در شکل‌دهی به سینمای آخرالزّمانی اشاره کرد. او بیان کرد که سینمای هالیوود، در خدمت جریان‌های مسیحیت اوانجلیست و یهودیت صهیونیستی قرار دارد و به تبلیغ مفاهیمی، چون جنگ آرمگدون و رویارویی خیر و شر می‌پردازد. او تأکید کرد که این فیلم‌ها به طور مستقیم یا غیر مستقیم، اهداف سیاسی و اقتصادی این دو جریان مذهبی را دنبال می‌کنند.