صلوات؛ذکری نظام‌مند و نظام‌ساز

گشت و گذاری در بوستان صلوات

مرتضی مهدوی یگانه

آنچه اذهان عمومی از آیهٔ صلوات برداشت می‌کند، جز یک شعار و ذکر مستحب و پر فیض نیست. آری. صلوات یک شعار است؛ امّا شعورمند و مستحب؛ امّا بسیار مؤکّد و بعضاً واجب. پر فیض است؛ امّا قابل احصاء و شمارش نیست.

ابعادی که این ذکر متعالی دارد نیز چندان قابل شمردن نمی‌باشد. یکی از آنها این است که صلوات ذکری نظام‌مند و نظام‌ساز است. این فضیلت بزرگ از قسمت آخر آیهٔ ۵۶ سورهٔ «احزاب» قابل استنباط است و البتّه این، تنها یکی از فضایل بند آخر آیه است. آیه می‌فرماید:

«إِنَّ اللهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً؛1

خداوند و فرشتگانش بر پیامبر خدا درود و صلوات می‌فرستند. ای کسانی که ایمان آورده‌اید! شما نیز بر او صلوات بفرستید و کاملاً تسلیم او باشید.»

برخی نکات آیه

1. از اینکه خدا و فرشتگانش همواره بر پیامبر خدا(ص) درود می‌فرستند، برمی‌آید که صلوات صرفاً یک ذکر معمولی و شعار عادّی نیست. اینکه خداوند و ملائکه همه بر ایشان صلوات می‌فرستند، نشان می‌دهد که صلوات، یک ذکر زیربنایی، ساختاری و نظام‌مند است؛ زیرا خدا و تمام کارگزاران و مأموران الهی در عالم آفرینش، دائماً این ذکر را دارند. این یعنی صلوات همواره از سوی خالق عالم و همهٔ کارگزاران جهان در حال افاضه است و عالم،

لحظه‌ای از این ذکر خالی نیست. این نشان می‌دهد که محتوای ذکر صلوات در همان قسمت اوّل با الوهیت حضرت حق، ساختار خلقت و مراتب جریان فیض حق که توسّط کارگزاران الهی جاری می‌گردد، ارتباط دارد. آیا چنین ذکری، اصولی و ساختاری نیست؟

2. از اینکه فرمود: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» معلوم می‌شود کسانی صلوات صحیح و کامل (اللّهم صل علی محمّد و آل محمّد) می‌فرستند که واقعاً مؤمن باشند؛ یعنی (طبق آیهٔ 14 سورهٔ حجرات) ایمان به قلب آنان وارد شده باشد و قلباً مؤمن باشند. این یعنی در منظومهٔ جامعهٔ مؤمنان، جای بگیرند.

آیهٔ 4 سورهٔ «حجرات» با ضمیمهٔ آیهٔ صلوات متذکّر می‌شود که هرکس صلواتی را که خداوند در سورهٔ احزاب فرموده، نفرستند (یا ناقص بفرستد و آل محمّد(ص) را داخل نکند) ایمان به قلبش وارد نشده و هنوز مؤمن نیست.

3. قسمت آخر آیه (و سَلِّمُوا تَسْلِیماً) نشان می‌دهد که جامعهٔ مسلمانان نظام‌مند است؛ یعنی مجموعه‌ای است که رهبری واحد (امامان معصوم؟عهم؟) دارد و باید همه مطیع امر او باشند و او مطاع باشد. اگر چنین بود، پس جامعهٔ مسلمانان یک واحد منتظم و منسجم خواهد بود.

در آیات دیگر «قرآن»، در بیان تعامل مسلمانان با پیامبر(ص) غیر از اطاعت و تسلیم، رضای کامل قلبی و حقّ چون و چرا نداشتن و گفتن «سمعاً و طاعةً» و امثال اینها نیز مطرح شده است؛2 یعنی انتظام و انسجام و تسلیم، ظاهر و باطن جامعهٔ حقیقی اسلامی را فرا می‌گیرد و مسلمانان عمیقاً و حقیقتاً تسلیم پیامبر و امام هستند و پیامبر و امام بر قلب‌ها حکومت می‌کنند.

آیا تسلیم حقیقی، جز صلوات است؟

شاید برخی تصوّر کنند که در آیهٔ صلوات، دو حقیقت جدا و متمایز مطرح شده است: صلوات و تسلیم بودن؛ امّا قدری تأمّل نشان می‌دهد که در این آیه یک حقیقت بیشتر مطرح نشده و آن، صلوات است و تسلیم کامل و محض بودن در متن صلوات است و خداوند برای اهمّیت موضوع، آن را جدا ذکر کرده است و حدّاکثر اینکه تسلیم بودن، لازمهٔ لاینفکّ صلوات است. اگر مسئلهٔ تسلیم در جامعهٔ اسلامی محقّق شده بود، مشکل نظام‌مندی مسلمانان بعد از رحلت نبوی(ص) نیز حل شده بود؛ یعنی صلوات صحیح و کامل، به جز نظام‌مندی، نظام‌سازی نیز دارد؛ زیرا تسلیم پیامبر خدا(ص) مستلزم این است که قول آن حضرت در مسئلهٔ ولایت و رهبری را بپذیرند و اگر پذیرفته بودند، بعد از پیامبر خدا(ص) در دوران هر امامی، جامعه‌ای سالم، قوی و اسلامی شکل می‌گرفت و مسلمانان و حتّی بشریت به سعادت می‌رسیدند.

در صلوات این نکته نیز نهفته است که درود دائمی خداوند و فرشتگان بر محمّد و آل محمّد(ص) دستاوردهای بزرگی برای ایشان دارد؛ از جمله اینکه ایشان معصوم هستند؛ زیرا بارش دائمی رحمت خدا و ملائکه، هیچ رجس و پلیدی و تباهی و گناه را در تمام مراتب وجودی ایشان باقی نمی‌گذارد و در حقیقت، به نوعی بیان همان آیهٔ تطهیر است.

بر این اساس، آیهٔ صلوات می‌گوید: ای جامعهٔ مسلمانان! رهبر و امام و حاکم شما باید معصوم باشد و همه به گرد او بگردند و مطیع کامل او باشند. این نیز بیانی دیگر از نظام‌مندی و نظام‌سازی صلوات است.

پی‌نوشت‌ها