بر تو هزاران سلام

اقتباسی از اثر مرحوم میرزا ابوالفضل طهرانی کلانتری

کتاب «شفاء الصدور فی شرح زیارة العاشور» شرحی است مفصّل و عبارت به عبارت از «زیارت عاشورا» که در آن محقّق تلاش کرده پس از بیان سندیت و اعتبار این زیارت شریف، عبارات آن را تبیین کند. شفاء الصدور معروف‌ترین اثر مرحوم میرزا ابوالفضل طهرانی کلانتری است. وی عالم فاضل، متبحّر در فقه، اصول، رجال، آشنا با حكمت، رياضى، سيره و تاريخ و شاعری توانمند كه به دو زبان عربى و فارسى شعر می‌سروده است. مقالهٔ پیش رو اقتباسی از شرح ایشان بر نخستین سلام زیارت عاشوراست: «السَّلامُ عَلَیکَ یا اَبا عَبدِالله...»

سلام؛ یعنی احساس امنیت و آرامش

هر گروه و امّتی - با تمام تفاوت‌های طبقاتی در شهرنشینی یا بیابان‌گردی - نوعی تحیّت ویژه دارد که با آن، یکدیگر را مورد خطاب قرار می‌دهند؛ مانند اشارهٔ سر یا دست، برداشتن کلاه از سر و... . هر یک از این شیوه‌های سلام، تحت تأثیر

عوامل خاصّی در بستر تاریخ آن جامعه شکل گرفته و به وجود آمده است. با وجود تفاوت‌های ظاهری، همهٔ این روش‌ها، روایتگر یک حقیقتند: خضوع ضعیف در برابر قوی، سلطه‌گری قوی بر ضعیف و احساس حقارت فرد ضعیف در مقابل برتری فرد قوی. این احساسات - چه آگاهانه و چه ناخودآگاه - میراثی از دوران بربریت باستان و بقایای فرهنگ بت‌پرستی است.

هدف اصلی اسلام، نابودی همین بنیاد ظالمانه و تمام رسوم و آدابی بود که به آن وابسته بود. از این‌رو اسلام با تمام قوا به مبارزه با این فرهنگ برخاست و کوشید تا آزادی فطری بشر را - که موهبتی الهی و جوهر انسانیت است - زنده و پویا نگه دارد.

به همین دلیل، اسلام به پیروانش دستور داد که در مواجهه با یکدیگر، با محبّت رفتار کنند و با گفتن السّلام علیکم، به همدیگر اطمینان دهند که از جان، مال و کرامت یکدیگر در امان هستند. این سلام، دستور العملی الهی است که همگان - فقیر و غنی، قوی و ضعیف، ارباب و بنده - موظّفند آن را رعایت کنند. معنای آن این است: از سوی من، امنیت و آرامش بر تو باد! یا خداوند همچون سایه‌بان، حافظ و نگهدار تو باشد!

سلام بر امام حسین(ع) با کنیهٔ اباعبدالله

در زیارت عاشورا امام حسین(ع) ابتدا با کنیهٔ اباعبدالله خطاب می‌شوند. سپس عنوان «یابن رسول الله» و «یابن امیرالمؤمنین» می‌آید؛ زیرا کنیه نشانهٔ مقام عبودیت ایشان است و صفات ذاتی (مانند عبادت) بر صفات نسبی (مانند انتساب به پیامبر(ص)) تقدّم دارد.

چرا سلام در زیارات تکرار می‌شود؟

حال چرا در زیارتنامهٔ امام حسین(ع) و دیگر معصومان(ع)، سلام تکرار می‌شود؟ در حالی که در عرف مردم، تکرار سلام نشانهٔ توهین، استهزا یا بی‌احترامی است؛ مثلاً اگر کسی بگوید: سلام بر تو و چندین بار آن را تکرار کند، شنونده احساس تحقیر می‌کند. آیا کافی نیست - مانند آیات قرآن - یک بار گفته شود: سلام بر تو ای اباعبدالله، ای فرزند رسول الله؟ مثل آیهٔ:

«وَ سَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَ يَوْمَ يَمُوتُ وَ يَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا؛1

و درود بر او! روزی که زاده شد و روزی که می‌میرد و روزی که زنده برانگیخته می‌شود.»

پاسخ این است که اگر مخاطب، یک عنوان واحد داشته باشد، تکرار سلام واقعاً توهین‌آمیز است؛ امّا وقتی شخصیت مورد نظر چندین مقام والا دارد - و هر کدام به تنهایی شایستهٔ سلام هستند، تکرار سلام نه تنها توهین نیست، بلکه مایهٔ افتخار است؛ مثلاً در زیارت امیرالمؤمنین(ع) می‌خوانیم:

«سلام بر مولود کعبه! سلام بر کسی که در آسمان ازدواج کرد! سلام بر شیر خدا در میدان نبرد! سلام بر صاحب این کلمهٔ مبارک!»

در زیارت عاشورا نیز می‌گوییم:

سلام بر تو ای کسی که در مقام عبودیت به اوج رسیدی! (کنیهٔ اباعبدالله) سلام بر تو ای فرزند رسول خدا و امیرالمؤمنین!»

یا در زیارت امام زمان؟عج؟ آمده است:

«سلام بر تو وقتی قرآن می‌خوانی! سلام بر تو وقتی نماز می‌خوانی! سلام بر تو وقتی رکوع و سجود می‌کنی!»

اگر یک عاشق مجازی، مدام صفات معشوقش را با شوق برمی‌شمرد تا شاید روزی دل او را به دست آورد، آیا عاشقان واقعی اهل بیت؟عهم؟ - که در آتش عشقشان گداخته شده‌اند - سزاوارتر نیستند که با تکرار سلام، امیدوار باشند نظر لطف معشوق حقیقی، شامل حالشان شود؟ شاید همین سلام‌ها، مسّ وجودشان را با اکسیر محمّد و آل محمّد؟عهم؟ به طلای ناب تبدیل کند.

معنای سلام

برای سلام وجوه مختلفی ذکر شده است:

وجه اوّل: سلام نامی از نام‌های خداوند متعال است و مقصود از گفتن السّلام علیکم، این است که خداوند حافظ شما باشد. این وجه اگرچه از ابن انباری نقل شده و برخی محدّثان به آن اکتفا کرده‌اند، امّا به نظر ناقص می‌رسد؛ زیرا جار و مجرور، معنای حفظ را نمی‌رساند؛ همان‌طور که اگر گفته شود الله علیك یا الرحیم علیك این عبارت در معنای مورد نظر ناهماهنگ به نظر می‌رسد و خلاف اصل است. همچنین این معنا با صیغهٔ سلام علیکم که با الف و لام تعریف آمده، برابر با سلامٌ علیکم با تنویر نیست.

این معنا در عبارت‌هایی، مانند سلاماً و سلام علیك و بلِّغْه سلامي و اقرَأْه السّلام نیز محتمل نیست.

وجه دوم: لفظ سلام از باب تفعیل به معنای تسلیم است.

وجه سوم: این لفظ مصدری مجرّد به معنای سلامتی است. این دو وجه با توجّه به استعمال، متفاوت هستند؛ اگرچه وجه سوم از نظر معنایی قوی‌تر و آشکارتر است. سلام در زبان عرب به معانی متعدّدی به کار رفته که اصل همهٔ آنها «سلامت» است. همچنین به معنای سنگ‌های سخت، سایه‌بان گسترده و «رود دجله» نیز آمده که همگی در امنیت و سلامت به سر می‌برند. دربارهٔ دجله می‌توان معنای سلامت را به پاکی آب آن مرتبط دانست؛ چنان‌که امام هادی(ع) دربارهٔ آب «سامرّاء» به عذوبت آن اشاره فرموده‌اند. احتمال دارد نام «دار السّلام» نیز به دلیل وجود دجله در آن باشد. همچنین به دلو سالم که دسته داشته باشد، سِلم گفته می‌شود. این معنا در ترکیبات دیگر از ریشه «س ل م» نیز جاری است.

سلام؛ نام خدا

نامیدن خداوند به «السّلام» به چند جهت است: چون بندگانش را از آفات و بلاها حفظ می‌کند یا چون در موجودات، قابلیت بهره‌برداری از مواهب را قرار داده یا به جهت منزّه بودن او از هر نقصی که به ممکنات راه دارد و متعالی از هر حدّی که برای حادثات تصوّر شود.

نتیجه اینکه معنای سلام، همان سلامتی و آرامش است و حرف علی در علیك دلالت بر شمول و احاطه دارد؛ همان‌طور که در رحمة الله علیه و رضوان الله علیه چنین است.

و چون دانستی که معنای سلام این است که به مخاطب بگویی: سلامت و اطمینان بر تمام وجودت حاکم است و هیچ گزند و شرّی از سوی من به تو نخواهد رسید و تو در پناه من در امنیتی کامل هستی... ، از این‌رو زائری که در محضر امام حاضر می‌شود - یا از راه دور با تجسّم خیال به زیارتش می‌آید - باید چنان باشد که هیچ رفتار ناشایستی نسبت به امام از او سر نزند؛ نه در حال حاضر و نه در هیچ زمان دیگر و از آنجا که مسلّم است هدف این امامان تنها هدایت امّت، اصلاح جامعه، اعتلای کلمهٔ توحید، ظهور آثار بندگی خدا در میان مردم و گسترش اطاعت عمومی است، آنان از ارتکاب معصیت و پشت کردن به فرمان‌های الهی و انجام نواهی‌شان سخت در رنجند؛ بلکه از وجود رذایل اخلاقی، مانند حرص، تکبّر، ریا، عجب، بخل، جاه‌طلبی و مال‌پرستی نیز متأذّی می‌شوند.

شکایت‌های امیرالمؤمنین(ع) نیز بر همین اساس بود؛ آنجا که از نافرمانی مردم در برابر خدا و امامان هدا؟عهم؟ گلایه می‌کردند. بعید نیست که منظور پیامبر(ص) از این سخن که:«هیچ پیامبری همچون من آزار ندید.»2 نیز همین معنا باشد؛ چرا که هیچ امّتی همانند این امّت، از پیامبر و پروردگارش نافرمانی نکرد. آنان خلافت را غصب کردند، به فاطمه؟عها؟ آزار رساندند، سرور شهیدان را به شهادت رساندند و بلایایی بر ائمّه؟عهم؟ نازل کردند که بر هیچ کس دیگر نازل نشد.3

حاصل سخن اینکه زائر باید خود را چنان بسازد که در آن لحظه، مورد رضایت امام باشد و با رفتار نادرست خود، او را نیازارد تا سلامش صادقانه و حقیقی باشد. بنابراین باید قلبش را با آب توبه بشوید و از چشمانش اشک ندامت جاری سازد، آنگاه با سلام بر امام وارد شود.

غوطه در اشک زدم کاهل طریقت گویند

پاک شود اوّل و پس دیده بر آن پاک انداز

و اگر زائر به این صفات آراسته نباشد، در اوّلین کلمه‌ای که بر زبان می‌آورد، دروغ گفته و خیانت کرده است. این مقام جز با توفیق الهی و خلوص نیّت حاصل نمی‌شود. خداوند ما را به برکت محمّد و آلش به این مقام رهنمون سازد!

سلام خطاب به اباعبدالله

در علم بیان، کنیه از این معنا فراتر نمی‌رود که وقتی بخواهند از ذکر صریح اسم خودداری کنند، با واژه‌هایی، مانند پدر، مادر یا پسر کنیه می‌سازند؛ مثل ابوعُمر، ابن عبّاس، امّ معبد و... . این کلمه هم کنایه نامیده می‌شود و هم کُنیه؛ زیرا مانند اسم صریح، دلالت بر ذات نمی‌کند. القابی که عجم پیش از نام افراد می‌گذارند (مانند سیّد، شیخ، خان، میرزا) نزد عرب مرسوم نبود. از این‌رو به کنیه پناه بردند و آن را وسیله‌ای برای ابراز ادب دانستند.

از بسیاری روایات برمی‌آید که کنیهٔ امام حسین(ع)، از کودکی اباعبدالله بوده است. در روایتی از اسماء بنت عمیس آمده که پیامبر(ص) هنگام تولّد امام حسین(ع) او را در آغوش گرفتند و فرمودند: «سلام بر تو ای ابا عبدالله! بر من گران است...» سپس گریستند. اسماء پرسید: پدر و مادرم فدایت! امروز و دیروز چنین کردی. چرا؟ فرمودند: «بر پسرم می‌گریم که گروهی ستمگر و کافر از بنی‌امیّه او را خواهند کشت.»

این کنیه میان دو امام مشترک است: سیّد الشّهداء(ع) و امام صادق(ع). به نظر می‌رسد این کنیه - همچون نامشان - هدیه‌ای از سوی خداوند به این دو بزرگوار بوده است.

بیان راز کنیه

دور نیست که این کنیه - همان‌طور که در برخی اخبار، کنیهٔ پیامبر(ص) ابوالقاسم آمده - یک کنیهٔ معمولی و خود به ‌خودی نباشد؛ بلکه دارای معنایی عمیق باشد. توضیح آن چنین است:

امام حسین(ع) برای تبیین مقام عبادت و بندگی و استواری در توحید و محبّت پروردگار ازلی، اقدام به کاری کردند که هیچ پیامبر یا ولیّ‌ای جز جدّ، پدر و برادر بزرگوارشان نتوانستند به آن برسند، به ویژه در روز عاشورا که عبادتی جامع از همهٔ عبادات ظاهری و اعمال قلبی را به نمایش گذاشتند؛ چنانچه هر فعل و عمل ایشان مانند روزه، نماز، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر که به صورت حقیقی و واقعی از ایشان صادر شد و نیز اعمالی، مانند حج و زکات که نیاز به تأمّل و تدبّر برای تطبیق و تشبیه داشت. همهٔ اینها برای صاحبان خرد و بینش، عبرت‌انگیز شد. همچنین مکارم اخلاقی، شجاعت، سخاوت، غیرت، عفو، مدارا با مردم، نصیحت امّت، یقین، اطمینان، ثبات قدم، نرم‌خویی، حسن معاشرت، مواسات، نیکوکاری و ملاطفت ایشان - که همه در زندگی‌شان ظهور یافت - و بالاتر از همه، صبری که در حقیقت شامل همهٔ فضایل و مکارم بود و سبب حیرت فرشتگان آسمان شد (که همان نفوس قدسی و بندگان مکرّم هستند) - همهٔ اینها نشان می‌دهد که بعید نیست جملهٔ معروف «لا یَوم کَیَومِكَ یا ابا

عبدالله» اشاره به همین معانی باشد.

امام حسین(ع) به دلیل امتیاز ویژه‌شان در مقام اظهار بندگی خداوند و مقام رفیعشان در این مسیر، به اباعبدالله مکنّی شدند.

این وجه، ارتباط تنگاتنگی با استعمالات لفظی عرب دارد؛ زیرا وقتی صفتی در شخصی غلبه می‌یابد، از آن صفت معنای مجرّدی گرفته و به او نسبت می‌دهند؛ مانند وقتی می‌گویند: من از او دل شیر دیدم یا می‌گویند: فلانی ابوجواد است؛ یعنی شخصی بسیار سخاوتمند و کریم. این استعمال همواره میان عرب رایج بوده است. اگر با دقّت به انواع کنیه‌های منقول از عرب نگاه کنید و در این‌باره عمیقاً بیندیشید، بخش جالب توجّهی از این نوع کنایه‌ها را خواهید یافت که هر گونه اشکال و استبعادی را برطرف می‌کند.

از وجهی دیگر، هر کس که سیاست خلفای ستمگر و پیروانشان را در دوران‌های گذشته بشناسد، قطعاً می‌داند که اگر حسین(ع) قیام نمی‌کردند و در روز عاشورا در میدان فداکاری و ایثار استوار نمی‌ایستادند و تلاش و کوشش نمی‌نمودند، شریعت محمّدی(ص) از بنیاد محو می‌شد و از روی زمین ناپدید می‌گشت، مردم به روش جاهلیت خود بازمی‌گشتند و به سوی شریعت کفر برمی‌گشتند، استبداد غلبه می‌یافت و میل به زندگی دنیوی پیروز می‌شد تا جایی که دیگر مسلمانی بر دین هدایت یافت نمی‌شد. آنچه به نام پیشقراولی دین مطرح می‌شد، چیزی نبود جز فجایع بنی‌امّیه، پلیدی‌های خوارج و دیگر افراطیون؛ امّا نهضت حسینی کژی‌ها را راست کرد، فسادها را اصلاح نمود و انحراف دین را برطرف ساخت. پس هرکس پس از او آمد و خدا را به حق، عبادت کرد و به شریعت مصطفی(ص) تمسّک جست و از حسین(ع) پیروی نمود، از برکت وجود و جهاد حسین(ع) بوده است. «اگر او نبود، خدا شناخته نمی‌شد.»4

پی‌نوشت‌ها