قدرت و سلسله مراتب

بهداشت روانی خانواده با رویکرد اسلام با فرهنگ دینی

دکتر مهرانگیز شعاع کاظمی

خانواده همانند یک کشور است. پیروان نظریهٔ خانواده‌درمانی ساختاری معتقدند: یک خانوادهٔ سالم دارای قدرت و سلسله مراتب است. قدرت اساساً توانایی انجام کار است؛ قدرت هم با اقتدار و خودمختاری (چه کسی تصمیم‌گیرنده است؟) و هم با مسئولیت‌پذیری (چه کسی تصمیمات را اجرا می‌کند؟) رابطه دارد.

فرد تصمیم‌گیرنده صاحب اقتدار و مسئولیت است. در خانواده‌های ناکارآمد، قدرت تنها به اعضای بسیار کمی تعلّق دارد. توانایی اعضای خانواده برای اظهار عقیده در مورد فرایند تصمیم‌گیری که خانواده را کنترل می‌کند، محدود شده است. اعضای خانواده که مورد بی‌توجّهی قرار گرفته‌اند هم ممکن است ارتباطشان را با خانواده قطع کنند و به اعضای قوی‌تر بپیوندند و هم با مبارزه و نزاع، برخی کنترل‌ها را به شیوه‌های آشکار یا پنهان به دست آورند. هیلی معتقد است: سازمان هر نظامی بر مبنای قدرت و توانایی تصمیم‌گیری استوار است.1

بر همین اساس در نظام خانواده نوعی سلسله مراتب وجود دارد که نشان می‌دهد اعضای خانواده بر اساس توانایی، قواعد و نقش‌های تعریف شده چگونه رده‌بندی می‌شوند. هرچه فرد در سلسله مراتب نظام در سطح بالاتری قرار گیرد، قدرت و توانایی او برای تصمیم‌گیری، تأثیر بیشتری بر دیگر اعضا دارد. در خانواده‌های سالم، زیرمنظومهٔ والدینی دارای قدرت بوده و برای خانواده تصمیم می‌گیرد؛ امّا در خانواده‌های ناسالم، بچّه‌ها و فرزندان از قدرت بیشتری برخوردارند.

قدرت، بیان‌کنندهٔ تأثیر هر عضو خانواده و نتیجهٔ اعمال آن خانواده است. قدرت به ندرت متعلّق به یک فرد است؛ بلکه بیشتر به ساختار یا موقعیت ربط پیدا می‌کند؛ برای مثال ممکن است مادر تأثیر قابل توجّهی بر رفتار دختران نوجوان خود در خانه داشته باشد؛ امّا تأثیر کمی بر تماس‌های اجتماعی خارج از محیط خانهٔ آنان بگذارد. همچنین قدرت به روش فعّالانه یا غیر فعّالانهٔ اعضای خانواده در ترکیب نیروها مربوط است؛ برای مثال اقتدار مادر بستگی به حمایت شوهر و همین‌طور تسلیم شدن فرزندان دارد.2

قدرت، اغلب نشئت‌گرفته از اتّحاد بین اعضای خانواده و عامل مهم و تعیین‌کننده برای کارآمدی و ناکارآمدی سیستم خانواده است. ساختارگرایان معتقدند که قدرت برآمده از اتّحاد قوی بین والدین، اغلب برای پرورش فرزندان و برقراری کنترل مفید است.3

اتّحاد و ائتلاف

اتّحاد، شیوه‌ای است که اعضای خانواده در انجام فعّالیت‌های خانوادگی به یکدیگر می‌پیوندند یا با همکاری یکدیگر در مخالفت با عضو دیگر از خانواده مشارکت

می‌نمایند.4

اتّحادها به این موضوع اشاره دارند که اعضای خانواده هنگام اجرای یک عمل، چگونه نسبت به یکدیگر حمایتی یا غیر حمایتی رفتار می‌کنند؛ برای مثال آیا پدر با انضباطی که همسرش در برخورد با فرزندان اعمال می‌کند، موافق است یا مخالف؟5

اتّحاد همچنین به ارتباطات هیجانی و روانی اعضای خانواده با یکدیگر نیز باز می‌گردد. اتّحاد ممکن است موردی باشد یا همیشگی. برخی از اتّحادها ناکارآمد تلقّی می‌شوند؛ مثلاً در نوعی که به اتّحاد مثلّثی معروف است، هر کدام از والدین سعی می‌کنند فرزند را بر ضدّ والد دیگر یا خود هم‌داستان کنند. هر نگاه فرزند در طرف یکی از والدین قرار گیرد، طرف دیگر این اتّحاد مورد حمله یا بی‌توجّهی قرار می‌گیرد.6

یک اتّحاد بین نسلی (ائتلاف) در یک خانواده، اعضایی از دو نسل را در بر می‌گیرد؛ برای مثال اگر یک والد و فرزند برای رسیدن به اهداف یا نیازهای خاصّی، مثل عشق یا قدرت با یکدیگر تبانی کنند، اتّحاد بین نسلی میان آنها به وجود می‌آید.7

ائتلاف‌ها شامل اتّحادهایی بین اعضای خاّصی از خانواده در مقابل عضو سوم است. ائتلاف، اتّحاد بین تعدادی از اعضای خانواده بر ضدّ یک فرد یا بیشتر است. ائتلاف دو نوع است: ائتلاف پایدار و ائتلاف غیر مستقیم.

ائتلاف پایدار یک ائتلاف ثابت و انعطاف‌ناپذیر است؛ مانند ائتلاف پسر و مادر ضدّ پدر که در عملکرد روزمرّهٔ خانواده تسلّط خود را اعمال می‌کند.

ائتلاف غیرمستقیم ائتلافی است که میان دو نفر علیه نفر سوم برقرار می‌شود که او را مسئول مشکلات و درگیری با یکدیگر می‌دانند؛ با این هدف که فشار بر خود یا رابطه‌شان را کاهش دهند.8

ویژگی‌های خانوادهٔ سالم

خانواده نهادی است مقدّس و بی‌بدیل که حیات و سعادت جامعهٔ بشری به آن وابسته است. بی‌شک اساس سلامت جامعه وابسته به سلامت خانواده‌ها است و سلامت روانی و جسمانی افراد جامعه تأمین نمی‌شود؛ مگر آنکه خانواده‌های متعالی، سالم، بالنده، متعادل و صالح داشته باشیم. از ویژگی‌های خانوادهٔ سالم این است که میان اعضای خانواده روابط سالم و تفاهم‌آمیز وجود دارد. اعضای خانواده احساس‌ها، اندیشه‌ها و نگرانی‌های خود را به راحتی بیان می‌کنند. اعضا از امنیت خاطر برخوردارند، امیدوارند و یکدیگر را به امید دعوت می‌کنند. اعضای خانواده با نشاط و با روحیه هستند. در مقابل، خانوادهٔ ناسالم خانواده‌ای است که اعضای آن یکدیگر را سرزنش و تحقیر می‌کنند. در فضای چنین خانه‌ای یأس و بدبینی حاکم است. آنها با یکدیگر آمرانه، پرخاشگرانه و توهین‌آمیز رفتار می‌کنند. در میان اعضای خانواده پنهان‌کاری، عدم اعتماد و عدم رازداری وجود دارد.9 بیوار و بیوار10 مدّعی بودند که خانواده‌های سالم از اکثر خصوصیات ذیل برخوردارند:

- مرجع قدرت مشروع و قانونی که در طول زمان ایجاد و حمایت گردیده است؛

- نظام مقرّراتی پایداری که ایجاد و به طور مستمر به آن عمل شده است؛

- برخورداری از انعطاف‌پذیری و انطباق با شرایط عادّی معضلات ناشی از رشد و تکامل و همچنین بحران‌های غیر منتظره.

تحقیقات نشان داده است که خانواده‌های سالم از خصایص دیگری نیز برخوردارند11 که اهمّ آنها به قرار زیر است:

- الگوهای ارتباطی خوبی دارند؛

- قادرند به نحو مثبتی با بحران‌ها مقابله کنند؛

- وظایف و نقش‌های مشخّص دارند.

شرایط یک خانوادهٔ خوب از نظر روانشناسان ساختارنگر نیز به شرح زیر است:

۱. دارای سازمان سلسله مراتبی باشد؛

۲. قدرت والدین بیش از فرزندان باشد؛

۳. از فرزندان بزرگتر مسئولیت بیشتری خواسته شود؛

۴. بین زن و شوهر، هماهنگی و روابط دوسویهٔ رضایت‌بخش وجود داشته باشد؛

۵. مرزهای بین نسلی به روشنی تعریف شده باشند؛

۶. اتّحاد بین والدین برای اعمال انضباط، کنترل و... وجود داشته باشد؛

۷. قواعد و قوانین مربوط به قدرت مشخص هستند؛ یعنی معلوم است در مواقع اختلاف چه کسی در تصمیم‌گیری، از امتیاز بیشتری برخوردار است و در موقع توافق، چه کسی توانایی بیشتری در پیشبرد برنامه‌ها دارد؛

۸. در مقابل انحراف سریع و زیاد از قواعد موجود، مقاومت کند؛ ولی باید قادر باشد خود را با تغییر شرایط وفق دهد؛

۹. وارد شدن کودک به دوران نوجوانی جزو تغییراتی است که در خانه رخ می‌دهد. در این موارد خانواده باید دارای یک سری الگوهای جانشین و به اندازهٔ کافی انعطاف‌پذیر باشد.12

خانواده‌های سالم به روشی روشن و شفّاف، مقتضی و مناسب و مولّد رشد، سازمان می‌یابند. هیچ‌گونه ائتلاف‌های بین نسلی، همچون ائتلاف مادر و دختر علیه افراد دیگر خانواده یا مثلّث‌های تعارض‌آمیز، نظیر ائتلاف پدر و مادر دربارهٔ چگونگی برخورد با پسر یاغی‌شان صورت نمی‌گیرد تا بدین ترتیب، انسجام درون خانواده حفظ گردد. در عوض والدین، مسئول و متصدّی امور هستند (در مورد خانواده‌های تک والدینی، پدر یا مادر مسئول و متصدّی امور خواهند بود).13

مرزهای خانواده از دیدگاه اسلام

تعالیم اسلام راجع به نحوهٔ روابط اعضای خانواده با یکدیگر و افراد بیرون خانواده، حدود و مرزهایی را معیّن کرده است. هرچه این حدود بیشتر رعایت شود، کارایی اعضای خانواده و روابط آنها بهتر می‌شود و خانواده زمینهٔ رشد و تعالی آنها را فراهم خواهد نمود. تعالیم اسلام، وجود حدود و مرزهایی را بین زیرمنظومه‌ها و حتّی افراد درون خانواده ضروری می‌داند. زیرمنظومهٔ زن و شوهری باید در خانه، اتاق جدا داشته باشند و سایر اعضای خانواده در ساعات معیّنی از شبانه‌روز، بدون اجازه وارد این حریم نشوند. در این رابطه در «قرآن کریم» آمده است:

«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! بردگان شما و کودکان شما که به حدّ بلوغ نرسیده‌اند، سه بار در شبانه‌روز باید از شما کسب

اجازه کنند: پس از نماز صبح و نیمروز که لباس‌های خود را بیرون می‌آورید و بعد از نماز عشا. این سه وقت خصوصی برای شماست. گناهی بر شما و بر آنان نیست. بر گرد یکدیگر بچرخید و با هم معاشرت کنید و چون کودکان شما به سنّ بلوغ رسیدند، آنها هم باید از شما کسب اجازه کنند.»14

بر اساس آیات مذکور و روایات معصومان؟عهم؟ قرار دادن زمانی برای روابط خصوصی زیرمنظومهٔ زن و شوهری، از نظر تعلیم اسلام به رسمیت شناخته شده است.15

لزوم این فضای روانی برای حلّ مشکلات شخصی زن و شوهر، حصول حمایتی عاطفی آنها از یکدیگر و برون‌ریزی عاطفی، امری ضروری است که همهٔ اعضای خانواده از کوچک و بزرگ باید آن را به رسمیت شناخته و در رفتار به آن پایبند باشند.

علاوه بر زن و شوهر، سایر منظومه‌ها نیز به فضای اختصاصی نیاز دارند که نباید حتّی والدین بدون اجازه وارد محدودهٔ آنها شوند. هرچه کودکان به دوران بلوغ و نوجوانی نزدیک‌تر می‌شوند، به فضای خصوصی نیازمندترند. هرچند این نیاز اختصاصی به دختر و پسر ندارد، ولی به نظر می‌رسد فضای خصوصی برای دختران ضرورت بیشتری دارد؛ زیرا به دلیل ویژگی‌های خاصّ جنسی زن، فرصت فراهم آمدن فضای خصوصی برای دختران در بیرون خانواده کمتر است. برای تأمین شرایط، پدر و برادران نباید بدون اجازه وارد این حریم شوند.16

از نظر تعالیم اسلام بین فرزندان دختر و پسر نیز باید حدود و مرزهای برقرار شود. زیرمنظومهٔ دختر و پسران هر یک به فضای روانی اختصاصی نیازمند هستند. لازم است محیط خواب و استراحت والدین و فرزندان به علاوه دختر و پسر و حتّی بین برادران مجزّا باشد؛ به طوری که والدین اتاق جدا و دختران و پسران نیز اتاق جدا داشته باشند. رختخواب تک تک فرزندان نیز از هم مجزّا باشد.17 به علاوه نوع مراودات و تماس‌های خواهر و برادر در سنّ نوجوانی باید دارای حدود و قیودی باشد تا زمینهٔ هرگونه انحراف رفتاری از بین برود.

رازداری در خانواده از پایه‌های اعتماد متقابل و بخش دیگری از جنبه‌های مختلف حیاتی است. مسائل مربوط به روابط خصوصی زن و شوهر باید در محدودهٔ منظومهٔ زن و شوهری باقی بماند.18 قرآن زنانی را که حافظ اسرار شوهران خود هستند، مورد تمجید قرار داده و می‌گوید:

«زنان درستکار، اسرار شوهران خود را حفظ می‌کنند.»19

در قرآن به حادثه‌ای اشاره شده است که دو تن از زنان پیامبر(ص) به افشای راز خصوصی اقدام می‌کنند. خداوند این رفتار را انحراف اعلام نموده و به این دو زن توصیه می‌کند که از این رفتار ناشایست توبه کنند.20

مردان نیز نباید مسائل مربوط به روابط خصوصی خود را به سایرین انقال دهند.

بخش دیگر از اسرار خانواده مربوط به عیوب و نقایص زن و شوهر و فرزندان است. این اسرار باید پوشیده بماند؛ خصوصاً در مورد زن و مرد که باید لباس یکدیگر و به عبارتی، پوشانندهٔ عیوب هم باشند. در این رابطه تعالیم اسلام، بیان عیوب و نقایص دیگران را به کلّی نامناسب اعلام کرده؛ مگر در مواردی که به منظور اصلاح آنها باشد و اصلاح این عیب بدون افشای آن ممکن نباشد. این رفتار ناشایست که در اسلام با عنوان غیبت آمده است، به خوردن گوشت برادر مؤمن تشبیه شده است.21

محیط خانواده به دلیل فضای خصوصی و مهار کمتر در آن، زمینهٔ مساعدی برای بروز برخی ناهنجاری‌هاست؛ ولی انتقال این امور به خارج خانواده غیبت محسوب شده و ممنوع است. علاوه بر اینکه نباید اسرار و عیوب خانواده به دیگران منتقل شود. خود محیط خانواده نیز باید عاری از بیان و شنیدن عیوب و اسرار دیگران باشد. از جنبه‌های دیگر ،حفظ اسرار در خانواده، حتّی عدم افشای برخی ویژگی‌ها و مزایای مثبت افراد به بیرون خانواده و حتّی در مواردی به اعضای دیگر خانواده را شامل می‌شود. تعالیم اسلام توصیهٔ اکیدی بر پوشاندن اسرار دارد و آشکار نمودن رازها را مذمّت می‌کند.22

اگر اظهار ویژگی مثبت یکی یکی از اعضای خانواده موجب بروز رفتار یا عواطف ناهنجاری، مانند حسد در برخی دیگر شود، در این صورت نیز رازداری لازم است. در رابطهٔ بین حضرت یوسف(ع) و برادرانش این واقعیت روشن می‌شود.23

به طور کلّی مرزهای خانواده از دیدگاه اسلام را می‌توان به صورت زیر بیان کرد:

1. بین کلّ خانواده و بیرون آن مرزی وجود دارد و محیط خانواده کاملاً باز یا کاملاً بسته نیست. از جمله آثار این مرز، ورود کنترل شدهٔ افراد به محیط خانواده و ورود نامحرمان با محدودیت بیشتر است؛

2. مرز بین خانواده و خویشاوندان در رتبه‌بندی بعدی، دارای انعطاف بیشتری است؛ به ویژه والدین زن و شوهر در مواردی، مجاز به ورود در مسائل خانواده هستند؛

3. بین والدین (زن و شوهر) و فرزندان، مرز منعطفی وجود دارد که از آثار آن، برخورداری زن و شوهر از فضای فیزیکی و روانی ویژه است که از جمله نتایج آن، لزوم اجازهٔ اعضای خانواده در ساعات معیّنی از شبانه‌روز برای ورود به این فضا است؛

4. مرز بین فرزندان دختر و پسر در عین باز بودن، دارای محدودیت‌هایی است که از جملهٔ آنها لزوم اختصاص فضای فیزیکی خاص در خانه برای دختران و پسران است؛

5. بین دو فرزند پسر یا دو فرزند دختر نیز مرزی با محدودیت‌های کمتر از مرز بین دختران و پسران است و از آثار آن، لزوم بستر خواب جدا برای هر پسر یا دختر در خانواده است.24

پی‌نوشت‌ها