به مناسبت اکران فیلم موسی کلیم الله
مسعود زائری
موضوع نجات‌بخشی در آخرالزّمان از جذّاب‌ترین و اثرگذارترین مفاهیمی است که همواره مخاطبان جهانی را مجذوب خود کرده است. این مفهوم پرمایه با قابلیت‌های نمایشی گسترده، بستری ایده‌آل برای خلق آثار سینمایی و رسانه‌ای به شمار می‌رود. حقیقت تلخ آنجاست که سینمای غرب و به ویژه «هالیوود»، طیّ دهه‌های اخیر بارها این سوژه را دستمایهٔ تولیدات خود قرار داده؛ امّا در اکثر قریب به اتّفاق این آثار شاهد تحریف این مفهوم ناب الهی هستیم و آنها با زیرکی تمام، به جای ترویج اندیشه منجیّ موعود الهی، در پی معرّفی نجات‌بخشی زمینی و غیر الهی هستند. در این بین امّا با جست‌وجو و کنکاش در میان آثار سینمایی و تلویزیونی اسلامی شیعی نیز متأسّفانه نمی‌توان تولیدات قابل توجّهی پیرامون موضوع منجی و مهدویت یافت و در میان انبوه تولیدات سینمایی رسانه‌های داخلی، تنها می‌توان به تعداد محدودی فیلم اشاره کرد که مستقیم یا غیر مستقیم، با محوریت موضوع مهدویت ساخته شده‌اند. در ادامه و به اختصار به معرّفی برخی از آنها می پردازیم.
فیلم قدمگاه؛ داستانی از عنایت امام مهدی؟عج؟
این فیلم محصول سال ۱۳۸۲ه .ش. و به کارگردانی محمّدمهدی عسگرپور، روایت جوان بی نام و نشانی است که در روستایی زندگی می‌کند و از بدو تولّد، بدون پدر و مادر بزرگ شده است. این جوان که همگی ماجرای تولّد او را مرتبط با امام مهدی؟عج؟ می‌دانند، در طول فیلم چندین بار در خواب و بیداری شخصی را ملاقات می‌کند که خودش او را «آقا» صدا می‌زند. در نهایت اهالی روستا ضمن تبرّک‌جستن با عَلَمی که این جوان در جشن نیمه‌شعبان مشغول گردانیدن آن است، به مورد عنایت واقع شدن این جوان ایمان می‌آورند.
فیلم بوی پیراهن یوسف
این فیلم که در سال ۱۳۷۴ه .ش. و به کارگردانی ابراهیم حاتمی‌کیا ساخته شده، داستان شخصیتی به نام دایی غفور است که سال‌ها چشم به راه بازگشت فرزندش از جبهه می‌باشد. فرزندی که همه اصرار دارند شهید شده، امّا پدر عقیده دارد وی زنده است. فیلم، روایت درخشانی از بیان مفهوم انتظار است. هرچند فیلم نمادهای شاخص و پر رنگی در ارتباط با امام مهدی؟عج؟ و انتظار ایشان در بر ندارد، با این حال کارگردان این فیلم در مورد ساختهٔ خود گفته است:
از من سؤال می‌شود چرا دربارهٔ امام زمان؟عج؟ فیلم نمی‌سازی و گفتم که ساخته‌ام؛ همین بوی پیراهن يوسف. حتماً که نباید مستقیماً سراغ یک موضوع بروم. این فیلمی بود که تصوّر مرا از مفهوم انتظار مشخص می‌کرد.
انیمیشن شاهزادهٔ روم
«شاهزادهٔ روم» عنوان محصولی است که در سال ۱۳۹۳ه .ش. به تهیّه‌کنندگی حامد جعفری عرضه شد. این انیمیشن داستان شاهزادهٔ پاکدامن و با ایمان رومی است که در رؤیایش حضرت مسیح(ع) او را برای یکی از بهترین مردها خواستگاری می‌کند و به او مژده می‌دهد که فرزند او موعود و منجیّ جهان خواهد بود. این انیمیشن بخشی از تاریخ و سرگذشت مادر امام مهدی؟عج؟ را نشان می‌دهد و از این نظر، ارزش آموزشی بالایی برای کودکان دارد.
انیمیشن بنیامین
این محصول در سال ۱۳۹۷ه .ش. به اکران درآمد و شاید بتوان آن را یکی از موفّق‌ترین محصولات سینمایی در راستای انتقال غیر مستقیم معارف مهدویت و منجی دانست. «بنیامین» روایتگر داستان زندگی پسر بچّه‌ای به همین نام در «مصر»
باستان است؛ زمانی که فراعنهٔ مصر مردم بنی‌اسرائیل را به بردگی و کار اجباری در معبد وا می‌داشتند. فیلم به دو بخش تقسیم می‌شود بخش اوّل به نمایش ظلم و ستم فراعنه بر مردم می‌پردازد و بخش دوم به تلاش مردم برای قیام علیه فرعون و ظهور منجی اختصاصی دارد. کارگردان به مخاطب کودک و نوجوان خود نشان می‌دهد که برای قیام علیه ظلم و ستم جامعه، نیازمند یک رهبر و منجی است تا با هدایت او، مسیر درست را طی کنند. ظهور منجی و رهبر تنها زمانی ممکن است که مردم به بیداری و آگاهی کامل دست یابند و با خلوص نیّت، از خداوند طلب ظهور منجی کنند.
موسی کلیم الله: روایتی درخشان از اضطرار به منجی
فیلم جدید ابراهیم حاتمی‌کیا به نام «موسی کلیم الله هر چند با برخی انتقادات ساختاری و محتوایی از سوی کارشناسان مواجه شده، امّا داستانی جذّاب از انتظار قوم بنی‌اسرائیل برای ظهور منجی‌شان، حضرت موسی(ع) را روایت می‌کند. این اثر سینمایی با تمرکز بر نقل قرآنی تولّد حضرت موسی(ع)، تصویری از اضطرار و یأس قوم بنی‌اسرائیل در برابر ظلم و ستم فرعون را به نمایش می‌گذارد. حاتمی‌کیا با هنرمندی خاصّ خود توانسته است احساسات و امید مردم تحت فشار را به شکلی تأثیرگذار به تصویر بکشاند و بیننده را به دنیای پر فراز و نشیب این قوم در دوران انتظار موعود ببرد.
این فیلم اگر چه به صراحت به منجی و موعود اسلامی اشاره نکرده، امّا با ظرافتی هنرمندانه، دو مفهوم کلیدی نیاز مبرم جامعه به نجات‌بخشی الهی و کارکردهای وجودی یک منجیّ آسمانی را به تصویر کشیده است. «موسی کلیم الله» بدون اشارهٔ مستقیم بیننده را به این درک رهنمون می کند که آمادگی برای ظهور، خود نوعی ظهور است؛ چرا که وقتی جامعه به سطحی از بلوغ برسد که نیاز به منجی را درک کند، در حقیقت نخستین گام را به سوی تحقّق وعدهٔ الهی برداشته است.
در این اثر، مفاهیمی همچون نجات‌بخش بودن منجی و نیاز مبرم جامعه به حضور وی به تصویر کشیده شده است و بر همین اساس، می‌تواند به عنوان یک استعارهٔ قوی برای مسلمانان امروزی عمل کند و نشان دهد که کلید رسیدن به دوران ظهور امام مهدی ؟عج؟ درک ناتوانی بشر بدون حضور منجیّ الهی است. بشر باید بفهمد که برای رسیدن به زندگی آرمانی، نیازمند دعا و تلاش برای فراهم کردن زمینهٔ ظهور اوست. این پیام می‌تواند الهام‌بخش این مهم باشد که انسان‌ها با اعمال و رفتار خود، شرایط لازم برای آمدن منجی را مهیّا کنند.