مرحوم حجّت الاسلام و المسلمین داود فیرحی، استاد «دانشگاه تهران» و عضو «شورای مرکزی مجمع مدرّسین و محققّین حوزهٔ علمیهٔ قم» که بر اثر کرونا درگذشت، در محرّم سال ۱۳۹۷ه .ش. در «دارالزهرا؟عها؟» به فساد سیستماتیک در دارالخلافهٔ معاویه و بغض فروخوردهٔ مردم پرداخته بود که به نقل از «سایت جماران» بازنشر می‌شود:
اساساً در جوامع، ما هر کجا را نگاه کنیم، چه دولت‌های قدیم و چه جدید، تنها بخشی از تحوّلات به حاکمان بازمی‌گردد و نه همهٔ تحوّلات. در واقع رابطهٔ جامعه و دولت، یک پرسش پایدار دولت‌پژوهی در تمام جوامع است. به همین دلیل، وقتی از رویدادی چون واقعهٔ عاشورا صحبت می‌کنیم، در واقع در زمینه‌هایی حرف می‌زنیم که در دیالکتیک یا تعامل بین جامعه و دولت رخ داده و از درون این تضاد نیروها، عاشورا به وجود آمده است.
در واقع عاشورا نشانهٔ خشم جامعه و دولت است. در جوامعی که دولت از جامعه جدا شده و استقلال پیدا می‌کند، دچار یک بیماری خودایمنی می‌شود و با جامعه درگیر می‌گردد و نتیجهٔ آن، در واقع زندانی‌ها، قربانی‌ها و کشتارهای متفاوت است. این مسئله زمان و مکان ندارد. هرگاه جامعه‌ای در شرایط آنومی قرار گرفت و دولت و ملّت یا حکومت و مردم، گسلی ایجاد کردند، سرانجام به تضاد ختم خواهد شد که در قالب شورش‌ها و سرکوب‌ها خود را نشان خواهد داد.
مقدّمهٔ دوم به ماهیت دولت در جهان اسلام بازمی‌گردد. دولت در مقاطعی از صدر اسلام، به نوعی یک دولت رانتی است. رانت مبتنی بر غنیمت، یعنی پول زیادی دست دولت است و بنابراین سرنوشت جامعه در کف با کفایت یا بی‌کفایت دولت قرار می‌گیرد. به همین دلیل، در چنین جامعه‌ای، ما شاهد یکّه‌تازی دولت هستیم و باید گفت که دولت‌ها در این شرایط، تمامیت‌خواه شده و سرنوشت کلّیت جامعه را در دست می‌گیرند.
در چنین حالتی نه تنها قدرت اقتصادی در دست دولت‌ها قرار دارد، بلکه به جای آنکه سیاست، منطق اقتصاد پیدا کند، اقتصاد، منطق سیاست پیدا می‌کند و دولت با پولی که در دست دارد، دین، فرهنگ، نظام آموزش و پرورش، افکار عمومی و رسانه‌ها را کنترل می‌کند. در چنین شرایطی دو حالت رخ می‌دهد: نخست، اختناق برای آزادی‌خواهان و دوم فرصت‌طلبی برای فرصت‌طلبان. این وضع، جامعه را به دو قسمت تقسیم می‌کند: کسانی که معترض وضع موجودند و کسانی که بهره‌مند از وضعیت موجود هستند.
وقتی که به جامعهٔ عرب قبل از اسلام نگاه می‌کنیم، شاهد دولت به معنای علمی امروزی خود نیستیم. دولت بود؛ امّا اصطلاحاً به آن دولت شهر می‌گفتند؛ یعنی هر شهری برای خودش یک دولت مستقل و سنّتی متفاوت داشت. از درون این سنّت تاریخی، می‌توان دو الگوی حکمرانی استخراج کرد: نخست الگوی «مکّه» است که دارای سنّت اشرافی بود و سلسله‌مراتبی در آن وجود داشت که قبایل و مردان برتر، آن را رهبری می‌کردند و اصطلاحاً در ادبیات یونانی به این شیوه از حکمرانی، رهبری افاضل می‌گفتند.
در این سیستم، در واقع هرچقدر به رأس نزدیک می‌شویم، کوچکتر و قوی‌تر می‌شود و هر میزان که به پایین می‌آییم، تودهٔ بی‌قدرت بیشتر می‌شوند. با آنکه در مکّه چنین سیستمی برقرار بود، امّا «مدینه» خصلتی دموکراتیک داشت. مدینه بر سنّت شورا تکیه می‌کرد و آیهٔ معروف «أَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ» حکایت اوضاع مدینه است. داستان از این قرار است که وقتی پیامبر اسلام(ص)
وارد شهر مدینه می‌شوند، سنّت مدنی را انتخاب می‌کنند و حکومت را به سمت سلسله قراردادها می‌کشانند و رگه‌های شورایی در آن ایجاد می‌کنند.
بعد از پیامبر(ص) به تدریج شاهد ادغام سنّت مدینه با مکّه و چربش سنّت مکّه بر تمدّن اسلامی هستیم؛ یعنی شکل‌گیری یک قبیلهٔ قریش‌سالار یا یک حکومت اشرافیت مبتنی بر سنّت مکّه که سنّت مهمّی هم بود و از «روم» الهام می‌گرفت. در چنین شرایطی ابن خلدون در مقدّمهٔ کتابش جملهٔ زیبایی دارد و می‌گوید: اگر مناقشه بین بنی‌هاشم و بنی‌امیّه شکل بگیرد، چون پتانسیل قدرت بنی‌امیّه بالاست، سرانجام بنی‌امیّه قدرت را خواهد برد. این اتّفاق رخ داد که خلافت، ظاهری مبتنی بر بیعت پیدا می‌کند؛ امّا دارای باطنی در درون اشرافی است.
ابن خلدون توضیح می‌دهد که چنین خلافتی در سه مرحله قابل انتقال به سلطنت است؛ یعنی دیگر عناصر مساوات‌طلبانه و آزادی‌خواهانه در آن معنا پیدا نمی‌کند. ابتدا کمی دموکراتیک و سپس ظاهری دموکراتیک و باطنی سفت‌تر پیدا می‌کند و سرانجام بعد از چهل سال، یعنی از زمان آغاز حکومت معاویه، به شدّت و سرعت به سمت سلطنت ایرانی می‌رود و عناصر خود را نشان می‌دهد.
وقتی که معاویه بعد از صلح امام حسن(ع) به بهانهٔ حج وارد مدینه می‌شود، آگاهان به او این‌گونه خطاب می‌کنند: السًٌلام عَلیك ایها المَلك؛ یعنی دیگر به او خلیفه نمی‌گویند؛ بلکه او را پادشاه خطاب می‌کنند و وقتی معاویه اعتراض می‌کند که چرا به او خلیفه نمی‌گویند، آن افراد می‌گویند: خلیفه آنی است که ما او را برگزینیم؛ ولی تو به زور شمشیر بر ما نشسته‌ای.
اساساً گزاره‌ای در تاریخ وجود دارد که زمان می‌برد تا یک اتّفاق یا تصمیم سیاسی، از هستهٔ خود خارج شده و نتایج خود را نشان دهد؛ یعنی تصمیم «سقیفه»، شصت سال باید خود را پیش برد تا به عبدالملک مروان برسد و پنجاه سال زمان می‌خواهد تا خود را به یزید بن معاویه برساند و عناصر خود را نشان دهد. این توضیح لازم بود که چگونه دو سنّت مدنی و مکّی، به نفع سنّت مکّی ادغام می‌شود و آرمان‌های مهمّ اسلامی، در آن جایگاهی ندارد. چنین شرایطی برای آزادگان و کسانی که چشم امید به امام حسین(ع) دوختند، رنج‌آور است.
نباید حسین بن علی(ع) را تنها دید؛ زیرا مجموعهٔ کسانی که چشم امید به ایشان دوخته بودند، انتظار عکس العملی از آن حضرت داشتند. در صدر اسلام، حکومت مبتنی بر کمک‌های داوطلبانهٔ شهروندان بود، بنابراین دولت وابسته به مردم است. آخرین بیت المالی که پیامبر(ص) توزیع کردند، حدود هشتاد هزار دینار بود که آن‌چنان در مدینه مهم نبود. بنابراین در واقع دولت پولی نداشت و متّکی به مردم بود.
در آن مقطع، دو نوع بیعت صورت می‌گرفت: یکی بیعت با حکومت و دیگری بیعت لحظه به لحظه در قبال تصمیم‌های حسّاس بود که امروزه نام آن را رفراندوم می‌گذارند. سال ۱۵ه .ق. برای تاریخ «ایران» و «شام»، سال بسیار مهمّی است؛ زیرا در این سال، «جنگ قادسیه» شکل گرفت و امپراطوری ثروتمند ایران و بلافاصله بعد از آن روم، در هم ریختند و ثروت آنها وارد مدینه شد. جالب این است که مدیریت آن ثروت، در دست دولت قرار گرفت و سیستمی به نام رانت ظاهر شد؛ دقیقاً شبیه چاه‌های نفت امروز. وقتی که دولت نیازمند شهروند نباشد، آن زمان شهروند جیره‌خوار دولت، محال است که بتواند بر عملکرد آن نظارت درستی داشته باشد.
بنابراین تمام سیاست‌گذاری‌های اقتصادی، در دست خلیفه قرار گرفت و اتّفاق مهمّی رخ داد و پدیده‌ای به
نام فساد سیستماتیک در دولت شکل گرفت. تا سال ۱۳ه .ق.، اگر غنیمتی هم بود، به صورت مساوی تقسیم می‌شد؛ برای نمونه وقتی ابوبکر می‌خواست بیت المال را تقسیم کند، می‌گفت که برای من، مجاهد و غیر مجاهد فرقی ندارد.
امّا سال ۱۵ه .ق.، خلیفهٔ دوم فرمولی را برای توزیع غنائم تعریف کرد که این فرمول تا انتهای بنی‌امیّه باقی ماند و آغاز فاصله گرفتن بیشتر دولت اسلامی از سیرهٔ پیامبر(ص) بود. فرمول ساده بود؛ به نحوی که سهم هر مسلمان مساوی است با میزان نزدیکی نسبی با پیامبر(ص) ضرب در سبقت در اسلام؛ یعنی هرکس زودتر اسلام آورده، به تعداد روز و ساعاتی که این کار را کرده، بیشتر از دیگران امتیاز پیدا می‌کرد و هر کس به لحاظ قبیله به پیامبر(ص) نزدیک بود، امتیازش بیشتر می‌شد. وقتی که این فرمول ریاضی را در اقتصاد وارد کنیم، می‌توانیم محاسبه کنیم که طلحه چه میزان پول می‌گرفت و یک برده یا یک عجم چقدر می‌گرفته است.
داستان تبعیض، آغاز فساد سیستماتیکی بود که در آن دوره وجود داشت. خلیفهٔ دوم، بخشی از مشکل را فهمیده بود و می‌گفت پول دست صحابه باشد؛ امّا آنها حقّ تبدیل ثروت خود به سرمایه را ندارند. این بسیار مهم است؛ زیرا ثروت دارایی محض است؛ امّا سرمایه به معنای دارایی در حال افزایش است. جالب اینجاست که بسیار زود فرزندان آن افراد، به فساد کشیده شدند. عمر جمله‌ای دارد که می‌گوید: من در گذرگاه «حرّه» در مدینه ایستادم و مراقب هستم که بند شلوار عرب پایین نیاید. او گمان می‌کرد که می‌تواند با چنین اظهاراتی، مانع این روند شود؛ امّا خودش قربانی شد.
خلیفهٔ سوم بعد از روی کار آمدن، بلافاصله خصوصی‌سازی را شروع کرد و تمام ثروتی که در مدینه بود، از سکّه به زمین‌های زراعی تبدیل شدند. صحابه با دادن پول، ساباط (مراکز قدرت) «کوفه»، «ری»، شام و جاهای دیگر را یکی پس از دیگری خریدند و ساکنان قبلی را تبدیل به رعیت کردند و همین پول دوباره به بیت المال برگشت و مطابق فرمول عُمر، مجدّد وارد جیب‌هایشان شد. در واقع این پول‌ها به درد دولت نخورد و تنها زمین‌های دولت را از دستش خارج کرد.
به تدریج قریش‌گرایی و قبیله‌گرایی شکل گرفت و عدم توازن به وجود آمد و دار الخلافه، به مرکز تولید و بازتولید فساد سیستماتیک تبدیل شد. در واقع دار الخلافه قلبی بود که این فساد را به درون جامعه پمپاژ می‌کرد. در چنین شرایطی، پدیده‌ای به نام اعتراض توأم با ترس شکل می‌گیرد. جامعه بغضی فروخفته پیدا کرده و به دلیل اینکه فشار سیاسی، نظامی و قضایی روی دوشش وجود دارد، نمی‌تواند اعتراض خود را آزادانه بیان کند.
در چنین جامعه‌ای دیگر علقه‌ای میان دولت و مردم وجود ندارد؛ بلکه گسست ساختاری میان جامعه و دولت ایجاد شده و در چنین وضعیتی، دولت امنیتی می‌شود و به شدّت تلاش می‌کند خود را حفظ کند و برای حفظ خودش از هیچ اقدام خشنی پرهیز نمی‌کند.
معاویه یکی از بزرگترین خلیفه‌های سیاستمدار تاریخ اسلام است و بعضی‌ها او را با ماکیاولی مقایسه کرده‌اند. به معاویه گفتند: چگونه توانستی این جمعیتی که علی بن ابی‌طالب(ع) نتوانست مهار کند و به شهادتش منجر شد، اداره کنی؟ او گفت:
مردم عصبانیت‌هایی دارند؛ امّا راهشان را بلد نیستند. عصیان‌های مقطعی می‌کنند و آن موقع احساس می‌کنم که رابطهٔ شام با مردم، به اندازهٔ یک نخ محدود شده. من نیز هر قدر مردم بکشند، این نخ را شل می‌کنم؛ امّا مردم زود خسته می‌شوند و به خواب می‌روند و من هر قدر که این نخ کشیده شده، آن را می‌کشم و هر کس که با آن نخ جمع شده، به دست من می‌افتد و این نخبگان را اگر دانه دانه برچینم، دیگران برای مدّت‌ها ساکت خواهند بود.
معاویه همچنین در وصیتی به یزید می‌گوید: همین که من رفتم، مردم رهبران ساکن مدینه را راحت نخواهند گذاشت و به ویژه کوفه و عراق آرام نخواهند ماند. وی به یزید توصیه می‌کند که مراقب چهار نفر باشد: حسین بن علی(ع)، عبدالله بن عمر، عبدالله زبیر و عبدالرّحمن بن ابی‌بکر که هر کدامشان به یک بزرگی وصل هستند و هر کدام، بزرگ مسائل جامعه و نخبگان سرشناس اجتماعی‌اند. جالب است توصیه می‌کند اگر سخت می‌گیری، به حسین(ع) سخت نگیر؛ زیرا وی انسان آزاده‌ای است که در برابر سختی مقاومت خواهد کرد. پس اگر می‌خواهی سخت بگیری، به عبدالله زبیر بگیر.