اسلام نبوّت و اسلام سلطنت از مدینه تا شام

حجّت‌الاسلام والمسلمین محمّدتقی فاضل میبدی

حكومت یا دولت اسلامی، نخست در «مدینه» توسّط پیامبر اسلام(ص) بر مبنای «قرآن» و مشورت با اصحاب بنا نهاده شد و در مسیر خلافت تداوم یافت و بعد از نیم قرن، معاویة بن ابی‌سفیان آن را از نبوّت، امامت و خلافت به سلطنت موروثی تبدیل كرد. او در سال ۴۱ه‍ .ق. حكومت خود را به طور آشکارا در برابر اسلام نبوّت و خلافت قرار داد. فاصلهٔ پادشاهی اموی با خلفای پیشین، به ویژه دولت‌شهر مدینه، همان فاصلهٔ جاهلیت مدرن با اسلام پیامبر(ص) بود. خطوطی كه در «شام» ترسیم شد، در تبار امویان و عبّاسیان و حاکمان پس از آن، تداوم یافت. از آن پس خلفا، ملوک و امیرالمؤمنین‌هایی در پوشش اسلام و دین، با منش و روش پادشاهی، بر مسلمانان حكمرانی كردند و هر نوع جفا و جنایتی را تحت پوشش حفظ كیان اسلام، بر مسلمانان روا داشتند. اوج این جور و جنایت، با گذشت حدود نیم قرن پس از پیامبر(ص) در «كربلا» نمایان گشت كه جوهرهٔ سلطنت موروثی و حکومت مطلقه را نشان می‌داد.

برای روشن شدن عمق فجایع امویان که در كربلا بر امام حسین(ع) و یارانشان روا داشته شد و تبیین منشأ این رویداد هولناک و نقشی كه مبلّغان درباری دین و ملّایان شادخوار شامی در رویش درخت زهربار استبداد اموی داشتند، بهتر است بدانیم كه پیامبر اكرم(ص) در مدینه چه راهی را ترسیم کردند و برای استقرار دولت اسلامی، چه سیره‌ای را دنبال نمودند و از آن سو حكومت شام برای فرمانروایی بر مردم، کدامین راه را در پیش گرفت؟ ناگفته نماند كه مراد ما از شام، همان تداوم سلطنت موروثی طیّ تاریخ اسلام است كه حكومت بی‌چون و چرا و علی الاطلاق را به نام حکومت اسلامی پی نهادند.

«قرآن كریم» این نكته را به مسلمانان هشدار داده بود كه مبادا پس از درگذشت پیامبر(ص)، به اعقاب و گذشتگان خود بازگردید و رسوم جاهلیت را دگر بار رونق بخشید:

«و محمّد، جز فرستاده‌ای كه پيش از او [هم] پيامبرانی [آمده و] گذشتند، نيست. آيا اگر او بميرد يا كشته شود، از عقيدهٔ خود برمی‌گرديد؟ و هر كس از عقيدهٔ خود بازگردد، هرگز هيچ زيانی به خدا نمی‌رساند و به زودی خداوند سپاسگزاران را پاداش می‌دهد.»1

امّا این هشدار تأثیری چندان، در كثیری از مسلمانان نبخشید و پس از وفات پیامبر(ص)، مسیر حاكمیت تدریجاً به گونه‌ای ترسیم گشت كه با حفظ شعائر دینی، روش‌های روزگار جاهلیت را نشان می‌داد. حضرت علی(ع) در خطبهٔ 16 «نهج البلاغه» بازگشت به جاهلیت را چنین بازگو فرمودند: «روزگار شما به مانند روزگار بعثت بازگشته است.» یعنی خو و خصلت جاهلی در میان شما، دوباره عودت نموده است.

روش و هدف پیامبر(ص)

پیامبرانی كه در منطقهٔ خاورمیانه برخاسته‌اند، یعنی ابراهیم(ع) در «بابل»، موسی(ع) در «سینا»، عیسی(ع) در «ناصره» و

محمّد(ص) در «مكّه»، همگان پیامی واحد با واژگان مختلف برای آدمیان عرضه داشتند:

«ما در هر امّتی پیامبری برانگیختیم تا مردم را به بندگی خداوند و دوری از طاغوت‌ها بخوانند.»2

نفی همهٔ بت‌های بشری یا برساخته به دست بشر، از پیام‌های علنی این رسولان بوده است. لهذا حضرت ابراهیم(ع) بر نمرود تاخت، موسی(ع) در پیام خود فرعون را هدف قرار داد و عیسی(ع) در مقام نفی احبار یهود که به جای خدایان نشسته بودند، برآمد و حضرت محمّد(ص) مبارزه با تمامی آثار جاهلیت را كه مظهر آن، بت‌های دست‌ساختهٔ بشر بود، در پیش گرفتند و راه تحقّق عدالت، اخلاق و معنویت را از طریق محو مظاهر قدرت و ستم می‌دانستند و در بازگویی تاریخ اقوام پیشین، طغیان سركشان را سبب هلاكت آنان بر شمردند:

«قوم ثمود به سبب طغیان به ورطهٔ نابودی افتادند.»3

«فرعونی كه قدرتمند و شكنجه‌گربود، همان اقوامی كه در شهرها طغیان كردند و فساد فراوان به بار آوردند، خدا به این سبب تازیانهٔ عذاب را بر آنان فرو فرستاد.»4

بر اساس این سنّت الهی حاكم بر تاریخ - كه طغیان و فساد، جوامع و بلاد را به ورطهٔ نیستی می‌برد - خداوند به پیامبر(ص) هشدار می‌دهد:

«همان‌گونه كه فرمان یافته‌ای، پایداری كن. همچنین كسانی كه با تو به سوی خدا آمده‌اند، سركشی مكنید.»5

طغیانی كه سبب هلاكت می‌شود، میان سیاسی و اقتصادی آن فرقی نیست:

«در ترازوها - میزان داد و ستد كالا - طغیان مورزید.»6

نفی طغیان و طاغوتی‌گری برای این بود تا عدّه‌ای كوچک بر سایر مردم، حكومت غیر مسئولانه نداشته باشند و آدمیان از بند و قلّادهٔ قائدان غیر مسئول رهایی یابند. شگفت اینكه بعد از نفی طاغوت است كه عبادت و عدالت محقّق می‌شود. بعثت انبیاء و نزول كتب آسمانی برای برقراری قسط و عدالت بوده است7 و خداوند به پیامبرش دستور می‌دهد به آدمیان بگوید:

«پروردگارم دستور قسط و دادگری داده است.»8

روشن است كه عدالت اجتماعی در تضاد با قدرت بلامنازع یا طاغوتی‌گری است. عدالت اجتماعی، یعنی آدمیان را از لحاظ ارزش‌های اجتماعی و حقوق انسانی، در یک سطح نگاه كردن؛ لذا پیامبر(ص) هر گونه تفضیل و برتری را از میان عرب و عجم و سیاه و سفید برداشتند و ملاک برتری را در نزد خداوند، تنها تقوا دانستند. اینها به معنای زیر و رو كردن ارزش‌های جامعهٔ جاهلی بود. پیامبر(ص) سیاست مساوات خود را برای آیندگان، چنین اعلام فرمودند:

«ای مردم! خدای شما یکی است. پدر همهٔ شما حضرت آدم(ع) است وآدم از خاک. گرامی‌ترین شما نزد خداوند پرهیزگارترین شماست. عرب هیچ برتری بر عجم ندارد؛ جز اینکه پرهیزگارتر باشد.»9

سیاست مساوات پیامبر(ص) تا حدودی تا زمان خلیفهٔ دوم تداوم یافت؛ هر چند در این زمان برخی موالی (ایرانیان) مورد حقارت قرار می‌گرفتند؛ امّا پس از او، بازگشت روزگار پیشین که عمدهٔ آن سیاست تفضیل و برتری تیره‌ای خاص از عرب بود، آغاز شد. سیّد مرتضی می‌نویسد:

چون خلیفهٔ سوم بر كار شد، ابوسفیان تهنیت گفت و اظهار داشت: پسرعمو! امیدوارم كه ملّت ما باز آید؛چنان كه دولت ما باز آمد. آنگاه گفت: [یعنی ای بنی‌امیّه!] بیت المال را بخورید؛ چنان‌كه شتر گیاه بهاری را می‌خورد. به خدا سوگند! نه بهشتی است و نه دوزخی!»10

پایه‌های حكومتی كه بر اساس عصبیت عربی و رسوم گذشتهٔ قریش بود، در این دوران نهاده شد؛ عصبیت عرب که قبیله‌ای بود و خون‌ها به پایش ریخته می‌شد. به فرمان حاكم، حكم بن ابی‌عاص و فرزندش مروان كه تبعیدی پیامبر(ص) بودند، به مركز اسلام بازگشتند و بخشی از اموال مسلمانان به دست خاندان ابی‌عاص افتاد و مروان - سرسلسلهٔ حكومت مروانیان - كاتب و مشاور حاكم شد. در همین دوران، حكومت امویان در سرزمین شامات بنیان خود را استواری بخشید. حکومت بنی‌امیّه بر پایهٔ تحقیر غیرعرب‌ها بود.

آیهٔ شریفهٔ «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» و حدیث شریف پیامبر(ص): «لا فضل لعربي علی عجمي...» زیر پا نهاده شد و به جای آن، حدیث برساختهٔ حکومت از آن قریش است، بر زبان‌ها افتاد. سیاست تفضیل تا آنجا پیش رفت که اگر مردی از موالی، دختری عرب را به زنی می‌ستاند، بعداً میان آن دو جدایی می‌انداختند؛ چنان‌که به نقل ابوالفرج اصفهانی، مردی ایرانی دختری از بنی‌سلیم گرفت. حاکم مدینه امر کرد میانشان جدایی اندازند و شوی ایرانی را دویست تازیانه زدند و موی سر و ریش و ابرویش را تراشیدند!11

تبار سلاطین اموی

از آنجا كه شهادت امام حسین(ع) و یارانشان، با بدترین وضع، در زمان دومین حاكم اموی، یعنی یزید بن معاویه و به دستور او صورت گرفت، شایسته است كه تبار این دودمان را از نگاه مورّخان بشناسیم. معاویه بنیان‌گذار حكومت موروثی در اسلام، سه سال پیش از بعثت در «مكّه» به دنیا آمد. پدرش ابوسفیان بن حرب بن امیه بن عبد شمس بن عبد مناف قریشی است. مادرش - هند دختر عتبه - نیز از خاندان اموی است.

این زن و شوهر در غالب جنگ‌های اوّلیهٔ قریشیان علیه اسلام شركت داشتند. هند در جنگ «بدر» که در رکاب کفّار قریش بود، پسر و برادرش را از دست داد. آن دو به دست امیرالمؤمنین علی(ع) و حمزه - عموی پیامبر - از پا درآمدند. بدین سبب این زن كینهٔ آنان را در دل گرفت و در جنگ «اُحد» كه حمزه به شهادت رسید، كینه‌اش را اعمال كرد و سینهٔ حمزه را درید و جگرش را با دندان پاره كرد و خورد. بدین سبب به هند جگرخوار ملقّب شد. سنایی غزنویی در پاسخ غزالی كه لعن یزید را ناروا شمرده، چنین سروده است:

داستان پسر هند مگر نشنیدی

كه از او و سه كس او به پیمبر چه رسید

پدر او لب و دندان پیمبر شكست

مادر او جگر عمّ پیمبر بمكید

خود به ناحق، حقّ داماد پیمبر بگرفت

پسر او سر فرزند پیمبر ببرید

بر چنین قوم تو لعنت نكنی، شرمت باد!

لعن الله یزیداً و علی آل یزید

ابوسفیان پس از رحلت پیامبر(ص)، به جریان «سقیفه» تن نداد و حكومت را به رسمیت نشناخت و نخست به دنبال امام علی(ع) راه افتاد تا با او به عنوان جانشین پیامبر(ص) بیعت كند و مردم را علیه خلیفهٔ وقت بشوراند؛ امّا امام علی(ع) كه این خاندان را نیكو نمی‌شناختند، او را از خود راندند. ابن ابی‌الحدید می‌گوید: ابوسفیان نزد حضرت علی آمد تا بیعت كند و خواست خلافت در خاندان بنی‌تمیم نماند؛ علی او را از خود راند و فرمود: «تو همیشه دشمن اسلام بوده‌ای و جز فتنه و آشوب، هدف دیگری نداری.»12 امّا او مترصّد نشست تا در موقع خود، حكومت عرب را به قریش (تیرهٔ امویان) بازگرداند.

در هر حال ابوسفیان در سال هشتم هجری قمری پس از فتح مكّه به دست مسلمانان، به اجبار اسلام آورد. امام علی(ع) در طیّ محاجّه‌ای با معاویه می‌فرمایند:

«چون خدا عرب را دسته دسته به دین خویش درآورد و این امّت، خواه ناخواه سر در بند طاعت آن كرد، شما از آنان بودید كه به سبب نان یا از بیم جان، مسلمان گردیدید و این هنگامی بود كه نخستین مسلمانان در پذیرفتن اسلام، پیش بودند و مهاجران گوی سبقت را از دیگران ربودند.»13

پیامبر اكرم(ص) در فتح مكّه همهٔ مشركان را مورد عفو قرار دادند و فرمودند: «بروید دنبال زندگی. همهٔ شما آزادید.»14 لذا واژهٔ طلقاء همیشه بر ابوسفیان و خاندانش اطلاق می‌شد.

خلیفهٔ نخست برای اینكه فتنهٔ ابوسفیان را خاموش نماید، اموالش را به او بخشید و فرزندش (یزید بن ابوسفیان) را برای امارت «شامات» انتخاب كرد. وقتی به او خبر رسید كه فرزندش به حكومت رسیده، گفت: خلیفه صلهٔ رحم كرده است!15 وقتی خلیفهٔ سوم به حكومت رسید، ابوسفیان گفت: اكنون حكومت به جایگاه خود باز گشته است؛ زیرا خلیفه از تبار بنی‌امیّه بود و از آنجا بود كه ابوسفیان گفت: حكومت را در میان خاندان خود موروثی نمایید؛ زیرا بهشت و جهنّمی وجود ندارد.16

در همین دوره ابوسفیان بالای قبر حمزه رفت و گفت: چیزی كه بر سرش با شما می‌جنگیدیم، عاقبت به دست ما رسید و توصیه كرد خلافت را مانند دوران جاهلیت قرار دهند.17 او در حالی كه در اواخر عمر نابینا شده بود، در سال ۳۰ه‍ .ق. در نود و سه سالگی در «مدینه» از دنیا رفت و خلیفه بر او نماز گزارد.18

یزید - فرزند بزرگ ابوسفیان - در زمان خلیفهٔ دوم، والی شامات شد و این سبب خرسندی ابوسفیان گشت. پس از مرگ یزید، برادرش معاویه به جای او نشست. معاویه در بیست و سه سالگی اسلام آورد و برخی او را از كاتبان وحی دانسته‌اند. با به خلافت رسیدن معاویه، می‌توان گفت نخستین سلطنت موروثی به نام اسلام، آغاز شد. حكومت وی به همان اندازه كه به سیاست و استبداد نزدیک بود، از اصالت مذهبی به دور بود. به قول یكی از خاورشناسان:

وقتی كه تاریخ خلافت‌های اسلامی با تاریخ كلیسای كاتولیک، نهاد مشابه و هم‌زمان خلافت به مقایسه گذاشته شود، خوب دیده می‌شود كه حتّی كارنامهٔ بدترین پاپ از جمع دویست و شصت پاپ دوران دو هزارسالهٔ این تاریخ، یعنی پاپ برژیای معروف، چه از نظر فساد اخلاقی، چه از نظر فساد مالی و چه از لحاظ جنایتكاری، در برابر كارنامهٔ نخستین امیرالمؤمنین دودمان اموی چندان سیاه نمی‌نماید.19

در مورد اینكه آیا او كاتب وحی بود یا این از ادّعاهای بنی‌امیّه است، اختلاف است. ظاهراً مهم‌ترین سند در این باب، روایتی است كه مسلم بن حجّاج نیشابوری در صحیح خود آورده است كه ابوسفیان از پیامبر(ص) درخواست كرد تا فرزندش معاویه از كاتبان وحی باشد و رسول خدا(ص) پذیرفتند. برخی از محقّقان اهل سنّت بر این باورند كه معاویه فقط نامه‌های معمولی رسول خدا(ص) را كتابت می‌كرد.

شمس الدّین ذهبی در «سیر اعلام النبلاء» می‌گوید: زید بن ثابت كاتب وحی بود و معاویه نامه‌های رسول خدا(ص) را به عرب‌ها می‌نوشت.20 همین قول را ابن حجر عسقلانی از قول مدائنی آورده است كه: زید بن ثابت وحی را می‌نوشت و معاویه نامهٔ پیامبر(ص) را برای عرب‌ها كتابت می‌كرد.21

حال آیا كاتب وحی بودن فضیلتی می‌تواند برای كسی باشد؟ پاسخ مثبت به نظر نمی‌رسد؛ چرا كه عبدالله بن ابی‌سرح كه به اتّفاق شیعه و سنّی، كاتب وحی بود، در زمان رسول خدا(ص) مرتد شد و حضرت دستور دادند اگر حتّی بر پردهٔ «كعبه» آویزان باشد، او را بكشند.22 ابن جریر طبری نیز در بازگویی رخدادهای سال ۷۲ه‍ .ق. نام كسانی را كه برای پیامبر(ص) كتابت می‌كرده‌اند، تنها نام حضرت

علی(ع) و عثمان را می‌آورد. بعداً می‌گوید: اگر آن دو نبودند، اُبی بن كعب و زید بن ثابت وحی را می‌نگاشتند.23 در هر صورت، معاویه چه كاتب وحی باشد و چه نباشد، پایه‌گذار حكومت اموی است كه حكومت خود را بر اساس خوی شاهی آغاز كرد و بر خلاف سنّت خلفای پیشین، نهاد اشرافی‌گری را پی نهاد. وی سیاست تفضیل عرب بر عجم را در پیش گرفت و نخستین خلیفه‌ای بود كه برای حضور در نماز جمعه، محافظ مسلّح برای خود برگزید. او هرگونه انتقادی را از خود ممنوع اعلام كرد، ملكداری را بر پایهٔ سیاست ترساندن و بخشیدن استوار كرد، نخست تا می‌توانست، از اموال مسلمانان به مخالفان می‌بخشید و با این روش، برخی از طایفهٔ بنی‌هاشم را كه در تقابل با بنی‌امیّه بودند، به سوی خود كشاند و كسانی كه راهی برای نفوذ و خرید و تطمیعشان وجود نداشت، تهدید به مرگ می‌كرد تا آنجا كه حجر بن عدی و یارانش را در «مرج عذرا» به قتل رسانید.24

او در یكی از خطبه‌هایش گفت: حقیقت این است تا زمانی كه مردم میان ما و سلطنت ما حایل نشوند، ما میانشان حایل نمی‌شویم.25 یعنی سلطنت برای ما خطّ قرمزی است كه منتقدان نباید وارد آن شوند.

در دورهٔ خلفای راشدین چنین نبود. مردم در برابر خلیفه اشکالات و انتقادات خود را مطرح می‌کردند. ترسی و هیبتی از حکومت وجود نداشت. این جرئت را اسلام داده بود تا آدمیان بی‌لکنت زبان، از حقوق خود دفاع کنند. پیامبر(ص) فرموده بودند:

«هیچ قومی به قداست نمی‌رسد؛ جز اینکه بتواند بدون لکنت زبان، حقوق خود را باز ستاند.»

امویان تمام این ارزش‌های اسلامی را بازستاندند و برای پیشبرد سیاست خود، جز ترس و پول، چیزی نمی‌شناختند.

پی‌نوشت‌ها