اخلاق سیاسی یا جایگاه اخلاق در سیاست

مصلحت‌اندیشی و حقیقت‌گرایی در سیاست‌گذاری امیر مؤمنان(ع)

حجّت‌الاسلام دکتر محمّدعلی محسن‌زاده

از دیر زمان، این بحث مطرح بوده است که آیا اخلاق و ارزش‌های انسانی جایگاهی در سیاست دارد یا نه؟ به تعبیر دیگر آیا زمامداران هم باید در زمامداری و کشورداری مبانی اخلاقی را رعایت کنند یا اینکه اخلاق فقط برای مردم عادّی کوچه و بازار است و سیاستمداران الزامی برای رعایت مبانی اخلاقی در صحنهٔ سیاست ندارند؟

در این زمینه دو مکتب و نظریه وجود دارد:

1. مکتب ماکیاولی،

2. مکتب و نظریهٔ سیاستمداران طرفدار اخلاق و فضیلت.

طرفداران و پیروان مکتب اوّل می‌گویند: آنچه برای مرد سیاست مطرح است، قدرت است؛ نه شرف و فضیلت. پیروان مکتب دوم طرفدار تعهّد زمامداران به اخلاق و شرف و فضیلت هستند. اینک به ترتیب در مورد هر دو مکتب توضیح می‌دهیم:

مکتب سیاسی ماکیاولی

در تاریخ، مکتب‌های سیاسی، مکتب ماکیاولی را پرچمدار حذف ارزش‌های اخلاقی از صحنهٔ سیاست می‌دانند. این مکتب را نیکولودی برنادو ماکیاولی، سیاستمدار و مورّخ و فیلسوف سیاسی «ایتالیا» در قرن شانزدهم میلادی بنیان‌گذاری کرد. او معتقد بود زمامدار، نه تنها معمار کشور و دولت، بلکه معمار اخلاق و مذهب و اقتصاد و همه چیز است. زمامدار برای نیل به قدرت و فزونی قدرت و حفظ آن، مجاز است به هر عملی از زور، حیله، تزویر، غدر، قتل و... متوسّل شود و هیچ نوع عملی برای نیل به قدرت و حفظ آن برای زمامدار ممنوع نیست؛ به شرط آنکه با مهارت و زیرکی و در صورت لزوم، محرمانه و سرّی انجام گردد تا نتیجهٔ مورد نظر را بدهد. او می‌گفت: اخلاق و مذهب و سایر تصوّرات اجتماعی، همه آلت دست زمامدار برای رسیدن به قدرت است و اینها را نباید در سیاست و ادارهٔ حکومت و زمامداری دخالت دهد.1

هدف، وسیله را توجیه می‌کند

بعدها مارکسیست‌ها که معتقد بودند و هستند برای رسیدن به هدف، از هر وسیله‌ای می‌توان استفاده کرد، در مبارزات خود، از این شیوه به صورت یک اصل بهره بردند.

در دههٔ نخست قرن بیستم میلادی که لنین و سایر مخالفان دولت تزار «روسیه» با این دولت مبارزه می‌کردند و حزب بلشویک برای ادامهٔ فعالیّت خود، احتیاج به پول

بیشتری داشت، لنین دست زدن به هر عملی را برای تهیّهٔ هزینه‌های روزافزون حزب و خرید اسلحه، مجاز می‌دانست و راهزنی‌های مسلّحانه و سرقت از بانک‌ها، از کارهای عادّی و روزمرّهٔ گروه‌های مسلّح حزبی بود. لنین نام این سرقت‌ها و راه‌زنی‌ها را مصادره گذاشته بود. او توصیه‌های اخلاقی برخی از رهبران مبارزه را که با این‌گونه اعمال مخالف بودند، نادیده گرفت و به نمایندگان خود دستور داد به این روش ادامه دهند. او به یکی از مسئولان تشکیلاتی بلشویک‌ها صریحاً گفت: ما نمی‌توانیم انقلاب را فدای اخلاق کنیم؛ ولی می‌توانیم اخلاق را فدای انقلاب کنیم.2 قابل جمع نیستند.3

موج‌سواری در صحنهٔ سیاست

در عصر ما زیر پا گذاشتن ارزش‌های اخلاقی در میان زمامداران جهان، عمومیت یافته و اختصاص به رهبران، شرق یا غرب ندارد. امروز در فرهنگ سیاست، سوار شدن بر موج، اصطلاح جا افتاده‌ای است که مفهوم بازیگری و همراهی موقّت با جریان‌های سیاسی ناخواسته و رنگ عوض کردن به مصلحت روز را دارد.

ذوالفقار علی بوتو، رئیس‌جمهور اسبق «پاکستان» در دوران قدرت خویش، طیّ مصاحبه‌ای در این زمینه گفت:

سیاست به خودی خود، یعنی حرکت. یک سیاستمدار باید دارای حرکت باشد. باید با امواج به چپ و راست برود. باید تضادها و تردیدها را درون دایره بریزد. باید دائم در حال تغییر باشد، باید اوضاع را بچشد. باید از هر طرف حمله کند تا نقطه ضعف را به دست آورد و آنجا را بکوبد. وای به حال او اگر فوراً مفهوم اساسی را بیان کند! وای به حال او اگر مشت خود را باز کند! وای به حال او اگر بر سر موضعی، سخت بایستد! وای به حال او اگر دور خود نچرخد و حریف را به زمین نزند! عدم ثبات، اوّلین خاصّیت یک آدم باهوش و یک سیاستمدار زیرک است.4

سیاست گاومآبانه!

امروز نفع‌طلبی اگرچه به قیمت ضایع شدن حقوق دیگران باشد، شعار سیاستمداران شرق و غرب است. چند سال پیش در مطبوعات، سخنانی از هلموت کهل، صدر اعظم وقت «آلمان» نقل شد که طیّ آن، ماهیت سیاست و سیاستمداری در عصر کنونی را با تعبیری عریان‌تر تعریف کرده بود که باید آن را سیاست گاومآبانه نامید.

وی طیّ دیداری از یک مزرعه در جنوب آلمان که در 1946م. یک سال از عمر خود را به عنوان شاگرد گاوچران در آن سپری کرده بود، این‌گونه تعریف کرد: اینجا یک گاو بود که عادت داشت هر وقت غذایی برای گاوها می‌ریختند، همه را به کمک پوزه‌اش به سمت خود می‌کشاند و بعد غذاها را تنها می‌خورد و همین کار او باعث می‌شد تا گاوهای بغل دستی هرگز چیزی برای خوردن نداشته باشند. این حرکت، یک حرکت کاملاً سیاسی بود.5

بلیط ورودی به تئاتر قدرت

طرفداران مکتب سیاسی ماکیاولی، هرگونه دروغ و وعده‌های پوچ را به هنگام انتخابات و در راه رسیدن به قدرت مجاز می‌دانند و پس از رسیدن به قدرت، خود را پایبند وعده‌های خود به ملّت و مردم نمی‌دانند. تالیران، یک سیاستمدار مشهور فرانسوی گفته بود: در عمر سیاسی خود، چهارده بار قسم خوردم و در دوران اجرایی، هیچیک از آنها را به یاد نیاوردم! و آن حرف‌ها و قسم‌ها در واقع مثل بلیط تئاتر است که برای ورود به سالن تئاتر نشان داده می‌شود؛ امّا بین آن بلیط و آنچه در سالن به اجرا در می‌آید، هیچ ارتباطی وجود ندارد.6

یكی ديگر از سياستمداران مكتب ماكياولی به نام اوسكار وايلد در تعريف روش سياست و سياستمداری می‌گويد: سياست نه علم می‌خواهد نه استعداد. رجل سياسی فقط كافی است وقيح و پررو باشد و بس!7

مکتب طرفداران اخلاق و فضیلت در سیاست

طرفداران و پیروان این مکتب درست در برابر مکتب اوّل، طرفدار پایبندی سیاستمداران و زمامداران به اخلاق و فضیلت در سیاستمداری و کشورداری هستند. زنون8 کهن‌ترین فیلسوف این مکتب در این‌باره می‌گوید: نفس آدم باید مانند دژ استوار، تسخیرناپذیر باشد و روح او از هر گونه آلودگی دور باشد. اپیکت، مارک اورل9 و کنفوسیوس از رهبران بزرگ مکتب فضیلت در سیاست بوده‌اند.

در قرن ما مهاتما گاندی برجسته‌ترین رهبر این مکتب بود. اساس سیاست او بر انضباط اخلاقی نهاده شده بود. وی در این‌باره می‌گوید: نهضت ما تهذیب نفس است؛ ولی بعضی‌ها می‌گویند: اخلاق ربطی به سیاست ندارد. طهارت نفس قدم اوّل خدمت به بشریت است. خدمت واقعی جز این نیست.

جواهر لعل نهرو، شاگرد برجستهٔ او می‌گوید: گاندی کسی بود که با روحانی کردن سیاست، توانست به این‌همه پیروزی برسد. خود نهرو می‌گوید: قدرت واقعی در نیروی جهانی و مادّی نیست؛ بلکه در غلبه بر تمایلات و شهوات خویش است. پروفسور لسگی فیلسوف انگلیسی می‌گوید: سیاست، بخشی از اخلاق است.10

روش سیاسی رهبران الهی

در عصر ما زیر پا گذاشتن ارزش‌های اخلاقی، در میان زمامداران جهان عمومیت یافته و اختصاص به رهبران شرق یا غرب ندارد.

طرفداران مکتب سیاسی ماکیاولی هرگونه دروغ و وعده‌های پوچ را به هنگام انتخابات و در راه رسیدن به قدرت مجاز می‌دانند و پس از رسیدن به قدرت، خود را پایبند وعده‌های خود به ملّت و مردم نمی‌دانند.

اکنون ببینیم روش سیاسی پیامبران و پیشوایان الهی چگونه بوده است؟ آیا آنان در دعوت و تبلیغ آئین الهی خود و در راه انجام وظیفهٔ الهی و مقدّسی که به عهده داشتند، از ابزارهای نامشروع

استفاده می‌کردند یا آنکه هم هدف آنان مقدّس بود و هم در راه رسیدن به آن، تنها از ابزارهای مشروع استفاده می‌کردند؟

در پاسخ باید گفت: سیرهٔ کلّی همهٔ انبیاء این بوده است که هرگز برای هدف مقدّس، یعنی برای حق، از باطل استفاده نکرده‌اند. هیچیک از پیامبران خدا برای پیشبرد هدف مقدّس خود، از یک امر نامقدّس استفاده نکرده‌اند.11 انبیاء هرگز هدف را توجیه‌گر وسیله نمی‌دانستند. سیاست موج‌سواری که مفهومی جز بازیگری و فریب ندارد، در مکتب انبیاء که مروّج صداقت بودند، محکوم و مردود بوده است.

همچنین سیاست نفع‌طلبی به زیان دیگران، با آموزه‌های دینی که مشوّق خدمت به دیگران و خودداری از زیان رساندن به مردم است، در تضاد است و هرکس که با تعالیم پیامبران الهی، به ویژه با برنامه‌های آئین اسلام آشنا باشد، این معنا را تصدیق می‌کند.

یک نمونهٔ تاریخی از روش پیامبر اسلام(ص)

در سال‌های آخر دعوت و تبلیغ پیامبر اسلام(ص) در «مکّه» (سال دهم بعثت به بعد) حضرت، در موسم حج که قبایل مختلف جهت برگزاری حج به این شهر می‌آمدند، به محلّ اقامت آنان رفته، اسلام را بر آنها عرضه نموده، از آنان می‌خواستند حمایت از ایشان را بر عهده بگیرند. یک سال حضرت به محلّ چادرهای قبیلهٔ بنی‌عامر بن صعصعه تشریف بردند و آنان را به اسلام دعوت کردند. شخصی از آنان به نام بَیْحَرة بن فِراس در پاسخ حضرت گفت: اگر ما با تو بیعت کردیم و خداوند تو را بر دشمنانت پیروز کرد و دین تو پیش رفت، قول می‌دهی که جانشینی تو از آن ما باشد؟ حضرت فرمودند: «این امر مربوط به خدا است و خدا این منصب را به هرکس که بخواهد، واگذار می‌کند.»12 او پاسخ داد: ما سينهٔ خود را در راه تو در برابر عرب سپر قرار دهيم و آنگاه كه خدا تو را پيروز كرد، ديگری سود آن را ببرد؟! ما نيازی به دين تو نداريم.13

اين سند تاريخی علاوه بر اينكه الهی بودن جانشينی پيامبر را - چنان‌كه شيعه عقيده دارد - اثبات می‌كند، نشان می‌دهد كه پيامبر اسلام(ص) نخواستند امری را به آنان وعده بدهند كه از عهدهٔ ایشان خارج است؛ در حالی كه در آن سال‌ها، اسلام آوردن يک قبيله، موفّقيت بسيار بزرگی برای آن حضرت بود و اگر او در اين باب وعده‌ای به آنان می‌داد، به سهولت می‌پذيرفتند؛ امّا ایشان چنين كاری نكردند؛ زيرا آن را خلاف اخلاق و صداقت می‌دانستند. اگر هر يک از رهبران و سياستمداران بشری به جای آن حضرت بودند، از اين فرصت استفاده می‌كردند؛ گرچه بعدها خود را به آن پایبند نمی‌دانستند و اين، يكی از مواردی است كه در آن، روش سياسی انبياء از راه سياستمداران دنيوی جدا می‌شود.

سیاست ماکیاولی معاویه

به جرئت می‌توان گفت در دورهٔ حکومت امیر مؤمنان علی(ع)سیاست اصولی و اخلاقی ایشان که در واقع همان روش پیامبر اسلام(ص) بود، با سیاست ماکیاولی معاویه رو در رو قرار گرفته بود. معاویه تجسّم عینی سیاست ماکیاولی در آن زمان بود و آنچه برای او اصل بود، رسیدن به قدرت و خلافت و حفظ آن بود و در این راه از هر گونه ابزار نامشروع استفاده می‌کرد؛ در حالی که امام علی(ع) که خلیفهٔ قانونی بودند، در برابر توطئه‌های معاویه و دیگران هرگز حاضر نبودند اصول اخلاقی و ارزش‌های معنوی را زیر پا بگذارند و با این امر، موازنهٔ قدرت را به نفع خویش رقم زنند.

معاویه با تطمیع و تهدید افراد و رؤسای قبایل و گاه با ازدواج و وصلت سیاسی، موافقت و طرفداری آنان را جلب می‌کرد و مخالفان خود را با هر طریق ممکن از سر راه خود برمی‌داشت. او به هیچیک از اصول اخلاقی و تعهّدهای خویش پایبند نبود و از دروغ، تهمت و شایعه‌سازی در راه مقاصد خود ابایی نداشت که شرح آنها در این بحث نمی‌گنجد؛ امّا خوب است چند نمونه از فضاحت‌های سیاسی او را یادآوری کنیم و سپس آن را با سیاست اصولی و اسلامی امام علی(ع) مقایسه نماییم. این نمونه‌ها گرچه مربوط به دوران پس از شهادت امام علی(ع) است که او میدان تاخت و تاز را برای خود کاملاً باز می‌دید، امّا برای روشن ساختن ماهیت سیاست ماکیاولی او، نمونه‌های بسیار گویا و روشنی است:

او پس از بستن پیمان صلح با امام مجتبی(ع)در اجتماع دو سپاه و در حضور هزاران نفر از مردم «عراق» و «شام» برفراز منبر نشست و به جای اعلام پایبندی خود به مفادّ پیمان صلح، با طعنه و تحقیر، خطاب به عراقیان گفت: من به خاطر این با شما نجنگیدم که نماز و حج به جا آورید و زکات بپردازید! چون می‌دانم اینها را انجام می‌دهید؛ بلکه برای این با شما جنگیدم که شما را مطیع خود ساخته و بر شما حکومت کنم. آنگاه گفت: آگاه باشید که هر شرط و پیمانی که با حسن بن علی(ع) بسته‌ام، زیر پاهای من است و هیچ ارزشی ندارد.14

او به منظور اخذ بیعت برای ولیعهدی یزید، نامه‌ای به مروان بن حکم، والی «مدینه» نوشت و طیّ آن به او دستور داد از مردم مدینه بیعت بگیرد. مروان (که در باطن خود را شایستهٔ این مقام می‌دانست)، از این کار خودداری کرد و به معاویه نوشت: اقوام شما از این کار خودداری کردند. اینک نظر خود را بنویس. وقتی که معاویه نامهٔ مروان را دریافت کرد، فهمید که این کار، کار خود مروان است. لذا او را برکنار کرد. مروان سخت ناراحت شد و با گروه انبوهی از خویشان خود رهسپار شام شد و با معاویه دیدار کرد. معاویه سخنان تندی به وی گفت و آنگاه برای جلب موافقت او ماهی هزار دینار برای او و ده هزار دینار برای بستگانش مقرّر کرد.15 به این وسیله دهان او را بست و رضایتش را خرید16 تا به صورت نمایشی، اعلام حمایت از ولیعهدی یزید بکنند.

یک سال هنگامی که نمایندگان شهرهای مختلف بر اساس همین برنامه‌ریزی وارد «دمشق» شده بودند، معاویه رئیس پلیس خود، ضحّاک بن قیس را خواست و به وی گفت: وقتی که من بر فراز منبر نشستم و به سخنرانی پرداختم از من اجازه بگیر و به پاخیز و از یزید ستایش بکن و از من بخواه یزید را ولیعهد قرار دهم. آنگاه چهار نفر از درباریان خود را خواست و به آنان گفت: وقتی که ضحّاک سخن گفت، به پا خیزید و پیشنهاد او را تأیید کنید. آنان نیز به همین ترتیب عمل کردند.17

در اين هنگام شخصی از قبيلهٔ اَزْد به پاخاست و با اشاره به معاويه گفت: اميرالمؤمنين تو هستی و وقتی كه تو مردی، يزيد است. آنگاه دست به قبضهٔ شمشير خود برد و آن را برهنه ساخت و با اشاره به آن، گفت: و هر كس قبول نكند، اين است! معاويه گفت: تو بهترين خطيبان هستی.18

امام علی(ع) و سیاست: مصلحت‌اندیشی

سیاست امیر مؤمنان علی(ع) ادامهٔ روش سیاسی پیامبر(ص) و درست در نقطهٔ مقابل سیاست معاویه، بود. ایشان اصولاً خلافت و ریاست را اصل و هدف نمی‌دانستند تا چه رسد به اینکه برای رسیدن به آن، از ابزار غیر اخلاقی استفاده کنند یا نکنند. از نظر ان حضرت، آنچه اصل بود، عدالت، حق و احیای سیرهٔ پیامبر(ص) بود و خلافت، ابزاری برای اینها به شمار می‌رفت. امام علی(ع) خلافت و ریاست را - که امثال معاویه همه چیز را برای آن قربانی می‌کردند - از یک کفش وصله‌دار، بی‌ارزش‌تر می‌دانستند؛ مگر آنکه در پرتو آن حقّی را زنده کنند یا باطلی را از بین ببرند.19

«دنیای شما نزد من از آب بینی بز بی‌ارزش‌تر است.»20

موضع‌گیری تاریخی امام علی(ع)

در شورای شش نفره

چنان‌که در منابع تاریخ اسلام آمده است، عمر بن خطّاب، در بستر مرگ، یک شورای شش نفری - مرکّب از امام علی(ع)، طلحه، زبیر، عثمان، عبدالرّحمن بن عوف و سعد بن ابی وقاص - تعیین کرد و وصیّت نمود که پس از مرگ وی، آنان خلیفهٔ بعدی را با اکثریت آرا از میان خود انتخاب کنند و سه روز برای این کار مهلت تعیین نمود. اعضای شورا روز اوّل و دوم به نتیجه‌ای نرسیدند. روز سوم عبدالرّحمن (که صحنه‌گردان سیاسی بود)، پیشنهاد کرد سه نفر از آن جمع رأی خود را به سه نفر دیگر بدهند تا تصمیم‌گیری و انتخاب خلیفه آسان‌تر گردد. در این هنگام زبیر رأی خود را به امام علی(ع) داد. سعد وقّاص به نفع عبدالرّحمن کنار رفت و طلحه به نفع عثمان کناره‌گیری کرد.21 در نتیجه در صحنهٔ رقابت برای احراز مقام خلافت، سه نفر باقی ماندند که هر کدام دارای دو رأی بودند. (البتّه ترکیب شورا از ابتدا طوری طرّاحی شده بود که امکان کسب اکثریت آرا توسّط امام علی(ع) به صورت طبیع،ی منتفی باشد. در این هنگام عبدالرّحمن خطاب به امام علی(ع)گفت: با تو مشروط بر اینکه طبق کتاب خدا و سنّت پیامبر(ص) عمل کنی و از روش شیخین پیروی نمایی، بیعت می‌کنم.

اگر امام علی(ع) شروط عبدالرّحمن (و از آن جمله شرط سوم) را می‌پذیرفتند، مسئله تمام بود و ایشان به خلافت رسیده بودند. به جای ایشان هر رهبر سیاسی دنیوی بود، این کار را می‌کرد و شرط و شروط را به نحوی حل می‌کرد؛ امّا ایشان که کارهای شیخین را بدعت و خلاف کتاب خدا و سنّت پیامبر(ص) می‌دانستند، حاضر نشدند شرط سوم را بپذیرند و فرمودند:

«بیعت تو را می‌پذیرم؛ مشروط بر اینکه به کتاب خدا و سنّت پیامبر(ص) و طبق اجتهاد و علم خود عمل نمایم.»22

هیچیک از پیامبران خدا برای پیشبرد هدف مقدّس خود، از یک امر نامقدّس استفاده نکرده است. انبیاء هرگز هدف را توجیه‌گر وسیله نمی‌دانستند. سیاست موج‌سواری در مکتب انبیاء که مروّج صداقت بودند، محکوم است.23

ابقای معاویه در حکمرانی؛ هرگز!

زمانی که امیر مؤمنان علی(ع) به خلافت رسیدند، مدّت هفده سال بود که معاویه در منطقهٔ زرخیز و ثروتمند شام (از طرف خلیفهٔ دوم و سوم) به عنوان استاندار، حکمرانی می‌کرد. او در اواخر خلافت عثمان قدرت زیادی پیدا کرده بود و به گفتهٔ برخی از تحلیلگران در تاریخ اسلام، مرد نیرومند صحنهٔ سیاست و خلافت کشور اسلامی بود و عثمان در مدینه، خلیفهٔ تشریفاتی بیش نبود.24

از طرف دیگر چون یکی از عوامل مهمّ نارضایتی مردم از عثمان، والیان و نمایندگان فاسد و ظالم او همچون معاویه بود، امام علی(ع) در نخستین روزهای خلافتشان تصمیم به برکناری والیان سابق و تعیین کارگزاران صالح گرفتند. مغیرة بن شعبه که یکی از سیاستمداران چهارگانهٔ عرب در آن روزگار بود، بر اساس مصلحت‌اندیشی سیاسی به امام علی(ع)پیشنهاد ابقای یک سالهٔ نمایندگان عثمان را کرد و گفت: مصلحت این است که فرمانداران عثمان را یک سال در مقام خود ابقا کنی و هنگامی که از مردم برای تو بیعت گرفتند و فرمانروایی تو بر قلمرو کشور اسلامی، از خاور تا باختر، مسلّم گردید و کاملاً بر اوضاع مملکت مسلّط شدی، آنگاه هرکس را خواستی، عزل کن و هرکس را خواستی، بر مقام خود باقی بگذار. امام(ع) در پاسخ او فرمودند:

«به خدا سوگند! من در دینم سازش‌کاری نمی‌کنم و امور مملکت را به دست افراد پست نمی‌سپارم.»

مغیره گفت: اکنون که سخن مرا دربارهٔ تمام فرمانداران عثمان نمی‌پذیری، حداقلّ با معاویه مذاکره کن تا وی از مردم شام برای تو بیعت بگیرد و سپس، با فراغ بال و اطمینان خاطر، معاویه را از مقامش عزل کن. امام(ع) فرمودند:

«به خدا سوگند! دو روز هم اجازه نمی‌دهم که معاویه بر جان و مال مردم مسلّط باشد.»26

گرچه شواهد نشان می‌دهد كه مغيره در اين پيشنهاد حسن نيّت27 نداشت، امّا پاسخ قاطع امام(ع)، نشان داد كه هرگز حاضر نيستند حقيقت را فدای مصلحت كنند.28

آیا برای پیروزی، پلی از ستم بسازم؟

در زمان پیامبر اسلام(ص) هر وقت غنایمی در جنگ‌ها نصیب رزمندگان اسلام می‌شد، حضرت آن را در میان آنان به تساوی تقسیم می‌کردند. ابوبکر نیز در مدّت خلافتش از این روش پیروی می‌نمود؛ امّا در زمان خلافت عمر بن خطّاب در اثر فتوحات زیاد، اموال و غنایم فراوانی به مدینه سرازیر شد و او تصمیم گرفت دفتر مقرّری ثابت از بیت المال برای مسلمانان تأسیس کند. با تأسیس این دفتر، عمر روش تساوی را زیر پا گذاشت و مقرّری را با تبعیض در میان عرب و عجم، مهاجر و انصار، قریش و غیر قریش و... پرداخت و عملاً روش طبقاتی و امتیازهای انحصاری را در جامعهٔ اسلامی پدید آورد.29

پس از عمر، عثمان نيز كه بذل و بخشش‌های كلان و بی‌حساب به خويشانش (بنی‌اميّه) می‌كرد، تبعيض و امتیازهای بی‌جهت را به اوج رساند.

پس از قتل عثمان که امام علی(ع) به اتّفاق آرای امّت اسلامی، زمام امور مسلمانان را در دست گرفتند، از جمله اصلاحاتی که در نظر داشتند اجرا کنند، لغو امتیازهای گذشته و اجرای تساوی در تقسیم بیت المال بود؛ در حالی که اجرای این برنامه در آن شرایط دشواری‌هایی داشت، به ویژه آنکه معاویه با خرید سران و شیوخ قبایل و رؤسای متنفّذ، با زر و سیم و عطیه‌های کلان، مردم را به سوی خود جلب می‌کرد.

با توجّه به این اوضاع، برخی از یاران امام(ع) پیشنهاد کردند که از همان آغاز کار، این‌همه روی تساوی تکیه نکنند و رضایت چهره‌های مشهور، بزرگان و سران قبایل را با اعطای مقدار بیشتری از بیت المال جلب نمایند و پس از استقرار حکومت، برنامهٔ تساوی را اجرا کنند. امام(ع) در پاسخ این پیشنهاد فرمودند:

«آیا به من دستور می‌دهید که برای پیروزی خود، از جور و ستم در حقّ کسانی که بر آنها حکومت می‌کنم، استمداد جویم؟ به خدا سوگند! تا عمر من باقی و شب و روز برقرار است و ستارگان آسمان در پی هم طلوع و غروب می‌کنند، هرگز به چنین کاری دست نمی‌زنم. اگر اموال از خودم بود، به طور مساوی در میان آنان تقسیم می‌کردم تا چه رسد به اینکه این اموال، اموال خدا است (و متعلّق به بیت المال). آگاه باشید! بخشیدن مال در غیر موردش، تبذیر و اسراف است. این کار ممکن است در دنیا موجب سربلندی انجام‌دهندهٔ آن شود؛ ولی در آخرت موجب سرافکندگی وی می‌گردد.»30

آیا معاویه سیاستمدارتر از امام علی(ع) بود؟

برخی از دانشمندان غربی و شرقی گمان کرده‌اند معاویه زیرک‌تر و سیاستمدارتر از امیر مؤمنان علی(ع) بوده است. گویا آنان چرخش اوضاع به نفع معاویه را در نظر گرفته یا سیاست را به مفهوم ماکیاولی آن تفسیر کرده‌اند. این شبهه در زمان خود امام(ع) نیز مطرح بوده است، از این‌رو امام(ع) با شنیدن این‌گونه سخنان، این شبهه را رد کردند و فرمودند:

«سوگند به خدا! معاویه از من سیاستمدارتر نیست؛ امّا او نیرنگ می‌زند و مرتکب انواع گناه می‌شود. اگر نیرنگ ناشایسته و ناپسند نبود، من سیاستمدارترین مردم بودم؛ ولی هر نیرنگی گناه است و هر گناهی یک نوع کفر است. در قیامت، هر غدّار و مکّاری پرچم خاصّی دارد که به آن وسیله شناخته می‌شود. به خدا سوگند! من با کید و مکر اغفال نمی‌شوم و در رویارویی با شداید، ناتوان نمی‌گردم.»31

پی نوشت‌ها