چه دولت‌هایی در گذشته از روش‌های ماکیاول در حکمرانی استفاده می‌کردند؟

قبل از ماکیاولی در طول تاریخ، رهبران و دولت‌های زیادی وجود داشته‌اند که بدون خواندن «شهریار» او، به طور غریزی یا از روی تجربه، از روش‌هایی استفاده می‌کردند که امروزه ماکیاولیستی شناخته می‌شوند. ماکیاولی در واقع، صرفاً به توصیف و تحلیل آنچه که حاکمان موفّق در عمل انجام می‌دادند، پرداخت.

در این مقاله به چند مصداق تاریخی از دوران باستان و قرون وسطا به اجمال اشاره می‌کنیم:

امپراتوری روم (به ویژه دوران جمهوری و امپراتوری)

- واقع‌گرایی و عمل‌گرایی: رومی‌ها به شدّت عمل‌گرا بودند. آنها به جای ایده‌آل‌ها، بر گسترش قلمرو، حفظ نظم و قدرت و تأمین منافع «روم» تمرکز داشتند.

- استفاده از زور و فریب: روم برای تسلّط بر سرزمین‌ها و مردمان دیگر، از قدرت نظامی بی‌رحمانه، تاکتیک‌های «تفرقه‌بینداز و حکومت کن» و معاهدات (که اغلب به نفع خودشان تفسیر می‌شد) استفاده می‌کرد.

جولیوس سزار را می‌توان نمونه‌ای از یک شهریار ماکیاولیستی دانست. او با جاه‌طلبی، مهارت نظامی، توانایی در جذب وفاداری سربازان و همچنین با استفاده از نیرنگ و کودتا (عبور از روبیکون)، توانست قدرت را در جمهوری روم به دست گیرد و آن را تحکیم کند. او به خوبی می‌دانست چگونه با ظواهر بازی کند (؛ مثلاً خود را حامی مردم فقیر نشان دهد)؛ در حالی که قدرت خود را افزایش می‌داد.

آتنی‌ها (در دوران جنگ پلوپونز)

- مذاکرات ملوئی (Melian Dialogue): توکیدید (مورّخ یونانی) در کتاب «تاریخ جنگ پلوپونز» خود، گفت‌وگوی معروف میان آتنی‌ها و مردم «جزیرهٔ ملوس» را روایت می‌کند. آتنی‌ها به صراحت اعلام کردند که:

قانون این است که قدرتمند آنچه می‌خواهد، انجام دهد و ضعیف باید تحمّل کند.

آنها بدون توجّه به عدالت یا اخلاق، تنها به قدرت و منافع خود اشاره کردند و در نهایت ملوس را فتح و مردم آن را قتل عام نمودند. این نمونهٔ بارز رئال پولیتیک (سیاست واقعی) پیش از ماکیاولی است.

امپراتوری‌های بزرگ باستان (مانند آشور و مغول)

آشور

آشوری‌ها به دلیل بی‌رحمی، تاکتیک‌های ترور و ارعاب و کوچاندن اجباری جمعیت‌ها برای حفظ کنترل و جلوگیری از شورش‌ها شناخته شده بودند. هدف اصلی آنها حفظ امپراتوری و گسترش نفوذ بود.

مغول‌ها (به ویژه چنگیز خان)

چنگیز خان و جانشینانش برای ایجاد و حفظ بزرگترین امپراتوری پیوستهٔ تاریخ، از تاکتیک‌های نظامی بی‌رحمانه، تخریب شهرهای تسلیم‌ناپذیر و ایجاد ترس گسترده استفاده می‌کردند. در عین حال، پس از فتح، در ادارهٔ امور به شدّت عمل‌گرا بودند و اغلب از

نخبگان محلّی استفاده می‌کردند؛ مشروط بر اینکه وفادار بمانند.

- ارعاب و ویرانگری: آنها شهرهای تسلیم‌ناپذیر را به طور کامل نابود می‌کردند و به کشتار وسیع می‌پرداختند تا با ایجاد رعب و وحشت، مقاومت‌های بعدی را در هم بشکنند. با این شیوه، ترس بر محبّت را عملی می‌کردند.

عمل‌گرایی پس از فتح: با این حال، پس از تسخیر، مغول‌ها اغلب رویکردی عمل‌گرایانه در پیش می‌گرفتند. آنها به ادیان و فرهنگ‌های محلّی احترام می‌گذاشتند و از نخبگان محلّی در ادارهٔ امور استفاده می‌کردند؛ مشروط بر اینکه وفاداری خود را نشان دهند و خراج بپردازند.

تفرقه بینداز و حکومت کن: آنها اغلب از اختلافات داخلی دشمنان خود بهره می‌بردند و گروه‌های مختلف را علیه یکدیگر تحریک می‌کردند.

چانکایا (Chanakya) یا کوتیلیا (Kautilya)

(هند باستان، قرن چهارم پیش از میلاد)

چانکایا مشاور و وزیر اعظم برای چاندراگوپتا مائوریا بود که در تأسیس امپراتوری مائوریا نقش داشت. فلسفة او در کتاب «آرتاشاسترا» تبلور یافته است.

راهنمای حکمرانی بی‌رحمانه: «آرتاشاسترا» (Arthashastra) رسالهٔ باستانی هندی که حدود هزار و هشتصد سال قبل از شهریار ماکیاولی نوشته شده، یک راهنمای جامع برای حکمرانی، دیپلماسی، استراتژی نظامی و اقتصاد است. این کتاب مجموعه‌ای از توصیه‌های عملی برای حاکم (راجا) است که چگونه قدرت را کسب، حفظ و گسترش دهد. این توصیه‌ها شامل استفاده از جاسوسی، فریب، ترور، جنگ‌های پیشگیرانه و ارعاب داخلی است.

این اثر نیز مانند شهریار، به طور صریح به حاکم توصیه می‌کند که برای حفظ و گسترش قدرت دولت، از هر ابزاری، از جمله جاسوسی، فریب، ترور و تاکتیک‌های بی‌رحمانه استفاده کند.

این کتاب بر اهمّیت قدرت و منافع ملّی در سیاست تأکید دارد و ملاحظات اخلاقی را تابع بقای دولت می‌داند.

آرتاشاسترا نیز مانند شهریار، بر این ایده استوار است که حفظ ثبات و قدرت دولت (و پادشاه) بالاترین اولویت است و می‌توان برای این هدف، از هر ابزاری، حتّی ابزارهای غیراخلاقی، استفاده کرد.

چانکایا به پادشاه توصیه می‌کرد که سیستم‌های جاسوسی و اطّلاعاتی گسترده‌ای برای نظارت بر همهٔ اقشار جامعه، از جمله مقامات و حتّی خانوادهٔ خود ایجاد کند تا از هرگونه توطئه یا شورش جلوگیری شود.

سیاستمداران و پادشاهان

قرون وسطا (به ویژه در ایتالیا)

بسیاری از پادشاهان، دوک‌ها و رهبران شهرها در دوران قرون وسطا (که ماکیاولی خود شاهد اعمال آنها بود)، برای حفظ قدرت و قلمروی خود، از تاکتیک‌هایی مانند ائتلاف‌های متغیّر، ازدواج‌های سیاسی، توطئه و حتّی ترور استفاده می‌کردند. خود ماکیاولی در شهریار به عملکرد برخی از آنها، مانند فردیناند آراگونی (پادشاه اسپانیا) اشاره می‌کند.

این نمونه‌ها نشان می‌دهند که رویکرد ماکیاولیستی به حکمرانی، یعنی تمرکز بر واقعیت‌های قدرت و منافع به جای ایده‌آل‌های اخلاقی، پدیده‌ای جهانی و فراگیر در تاریخ است و منحصر به زمان ماکیاولی یا دوران مدرن نیست. همچنین آشکار می‌کند که اصول ماکیاولیسم در واقع ریشه‌های عمیقی در رفتار سیاسی بشر دارد و ماکیاولی اوّلین کسی نبود که این تاکتیک‌ها را ابداع کرد؛ بلکه اوّلین کسی بود که آنها را به طور سیستماتیک مشاهده، تحلیل و مکتوب نمود.

منابع