نگاهی به سریال معاویه؛ پرهزینه‌ترین سریال ساخته شده در جهان عرب!

حجّت الاسلام والمسلمین رسول چگینی

سریال «معاویه» به زندگینامهٔ معاویة بن ابی‌سفیان، بنیان‌گذار سلسله امویان می‌پردازد و حوادث پس از قتل خلیفهٔ سوم عثمان بن عفان را به تصویر می‌کشد. همچنین این سریال به خلافت امام علی(ع)، شهادت ایشان، حکومت امام حسن(ع) و واقعهٔ «کربلا» اشاره دارد.

سریال معاویه به دلیل به تصویر کشیدن شخصیت‌های مذهبی و ارائهٔ یک روایت خاص از تاریخ اسلام، بسیار بحث‌برانگیز شده است. این سریال پس از یک تعلیق دو ساله، سرانجام در ماه رمضان امسال (سال ۲۰۲۵م.) از شبکهٔ MBC پخش شد و از آن به عنوان پرهزینه‌ترین سریال ساخته شده در جهان عرب یاد می‌شود.

نقاط قوّت سریال معاویه

این سریال با وجود انتقادات و جنجال‌های زیادی که به دلیل روایت خاصّ تاریخی و تحریف واقعیات ایجاد کرده است، چندین نقطهٔ قوّت نیز دارد که می‌توان به آنها اشاره کرد:

تولید با بودجهٔ بالا و کیفیت تولید

سریال معاویه با بودجه‌ای بالغ بر یکصد میلیون دلار تولید شده است که نشان‌دهندهٔ کیفیت بالای تولید و استفاده از فناوری‌های پیشرفته در فیلمبرداری و جلوه‌های بصری است.

بازیگران سرشناس و بین المللی

در این سریال بازیگران مطرحی از کشورهای مختلف عربی، مانند ایاد نصار «اردن» در نقش امام علی(ع) و لجین اسماعیل «سوریه» در نقش معاویه حضور دارند؛

مکان‌های فیلمبرداری تاریخی

فیلمبرداری سریال در شهرهای تاریخی «تونس»، از جمله «حمامات» و «المنستیر» انجام شده که به ایجاد یک محیط تاریخی واقعی کمک نموده است.

تأثیر بر گفتمان تاریخی

این سریال به دلیل روایت خاصّ خود از تاریخ اسلام، می‌تواند گفتمان تاریخی را تحت تأثیر قرار دهد و به بحث و گفت‌وگو در مورد این دوره از تاریخ بینجامد.

استراتژی رسانه‌ای فرهنگی

پخش سریال معاویه بخشی از یک استراتژی فرهنگی و رسانه‌ای بزرگتر است که نشان‌دهندهٔ تلاش برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی در منطقه می‌باشد.

با وجود این نقاط قوّت، انتقادات و جنجال‌های اطراف سریال معاویه به دلیل تحریف تاریخ و توهین به مقدّسات مذهبی، از مهم‌ترین چالش‌های آن به شمار می‌روند.

نقد سریال معاویه

با چشم‌پوشی از برخی اشکالات ظاهری در این سریال از قبیل لهجهٔ غیر فصیح بازیگران اصلی که در تلفّظ حرف «ج»، آن را به صورت «ژ» ادا می‌کنند، شروع فیلم با سکانس زایمان هند، از صحنه‌های شِبه اروتیک در این فیلم است که به عنوان یک تکنیک برای جذب مخاطب در نظر گرفته شده و این پیام را به مخاطب القا می‌کند که در این فیلم، شاهد صحنه‌های جذّاب‌تری خواهد بود که البتّه در سکانس عروسی معاویه، بخش‌هایی از آن نمایش داده می‌شود. در ادامه به مهم‌ترین نقاط قابل توجّه و نقد این سریال اشاره می‌کنیم:

موضوع چالش‌برانگیز

معاویه یکی از بحث برانگیزترین شخصیت‌های اسلامی تاریخ به شمار می‌رود که حتّی از سوی اهل سنّت نیز موضع‌گیری دوگانه نسبت به وی وجود دارد. برخی او را بسیار تقدیس می‌کنند و نقد به معاویه را مقدّمهٔ از بین رفتن ایمان توصیف می‌دارند و در نقطهٔ مقابل، برخی دیگر به بازخوانی اقدامات معاویه پرداخته و با ذکر مثالب (نواقص) معاویه، تلاش دارند جامهٔ اهل سنّت را از انحرافات معاویه بزدایند؛ برای نمونه می‌توان به کتاب «مثالب معاوية بن أبي سفيان بالأسانيد الصحيحة» نوشتهٔ حسن بن فرحان المالکی، عالم برجستهٔ اهل سنّت اشاره کرد. با وجود این، انتخاب این شخصیت برای تولید سریالی پرهزینه، بیانگر اهداف پشت پردهٔ دست‌اندرکاران این مجموعه است. هزینه‌های بالای تولید این سریال نشان می‌دهد که یک استراتژی رسانه‌ای قدرتمند پشت آن قرار دارد تا چهره‌ای مطلوب از معاویه بسازد و نقش‌های منفی او را کم‌رنگ کند.

تولید در کمپانی سعودی

استودیوی MBC عربستان یک شرکت رسانه‌ای بزرگ در غرب آسیا است که در سال ۱۹۹۱م. در «لندن» تأسیس و در سال ۲۰۰۲م. دفتر مرکزی آن به «دبی» منتقل شد. در سال ۲۰۲۲م.، دفتر مرکزی به «ریاض» نقل مکان کرد. این شرکت به تولید و پخش محتوای سرگرمی، فیلم، سریال و برنامه‌های متنوّع می‌پردازد و از طریق هفده شبکهٔ تلویزیونی ماهواره‌ای، به صورت رایگان در دسترس است. MBC در سال‌های اخیر با چالش‌های مالی مواجه شده و به دلیل عدم پوشش هزینه‌های تولید و عدم کسب حقوق انحصاری برای لیگ عربستان، کاهش‌های زیادی در تولید داشته است. ممنوعیت پخش سریال معاویه به عنوان پرهزینه‌ترین مجموعهٔ تولیدی این کمپانی، ضرر زیادی به این شرکت وارد ساخت و آنان را به پخش این سریال با وجود مخالفت‌های زیاد واداشت. هرچند هدف اوّل برای کمپانی‌های تولید فیلم، کسب درآمد و انگیزهٔ اقتصادی است، امّا تولید سریال دربارهٔ شخصیتی که بیشتر عمر خود را در سرزمینی دور از منطقهٔ جغرافیایی سازنده سپری کرده و نقدهای اساسی به او وارد آمده و آوردهٔ فرهنگی چندانی برای کمپانی ندارد، بیانگر اهداف فرامرزی کمپانی MBC عربستان و داعیهٔ داشتن معرّفی خود به عنوان هالیوود اسلامی است.

به تصویر کشیدن شخصیت‌ها

به تصویر کشیدن شخصیت‌های مقدّس و صحابهٔ پیامبر(ص) که از سوی اهل سنّت نیز به عنوان عمل حرام قلمداد گردیده، بزرگترین چالش فراروی سازندگان این سریال

بوده که همچنان با مخالفت‌های فراوان و فتوا به حرمت تماشای آن دست و پنجه نرم می‌کنند. برخی از شخصیت‌های مذهبی در «مصر» و «عراق» به دلیل نگرانی از ایجاد تنش‌های مذهبی و نحوهٔ به تصویر کشیدن شخصیت‌های تاریخی اسلام، انتقادات جدّی را مطرح کرده‌اند. در عراق، پخش سریال به دلیل نگرانی از ایجاد تنش‌های مذهبی ممنوع شد. در مصر نیز برخی از شخصیت‌های مذهبی از نمایش چهرهٔ دَه صحابی که پیامبر(ص) به آنها وعدهٔ بهشت داده بود، انتقاد کرده و خواستار ممنوعیت پخش شده‌اند.

جذّابیت آمیخته با تحریف

هرچند به پشتوانهٔ سرمایهٔ هنگفتی که تهیّه‌کننده برای این سریال هزینه کرده، جذّابیت‌های بصری فراوانی در این مجموعه مشاهده می‌شود، امّا اشکالات محتوایی و تاریخی آن، توقّع آگاهان به تاریخ اسلام را برآورده نمی‌سازد. تحریف‌های فراوانی که در این سریال وجود دارد، آن را به سناریوی برساختهٔ ذهن نویسنده تبدیل کرده و نه بازنمای بخشی از تاریخ اسلام. تحریف‌هایی که هم در قالب و هم در محتوا قابل رهگیری است. در این بخش به گونه‌های تحریف در این سریال اشاره می‌کنیم:

۱. عدم مطابقت شکل ظاهری برخی بازیگران با شخصیت‌های حقیقی

در ساخت فیلم‌های تاریخی، غیر از توانمندی‌های بازیگر، شباهت ظاهری با شخصیت تاریخی حائز اهمّیت است؛ امّا در سریال معاویه شاهدیم در برخی موارد که اهمّیت زیادی دارد، این تناسب رعایت نشده است؛ برای نمونه در این سریال بازیگر نقش هند، مادر معاویه، زن لاغراندامی انتخاب شده است؛ در حالی که آنچه از منابع تاریخی فهمیده می‌شود، هند دارای جثّه‌ای بزرگ و فربه بوده است.1 همچنین دربارهٔ ابوسفیان گفته شده که قدکوتاه و چاق بوده است؛2 امّا در این سریال شخصیتی با هیکل متعادل، نقش او را بازی می‌کند. بازیگر نقش ابوبکر نیز همین اشکال را دارد؛ در حالی که بازیگری که نقش او را ایفا کرده، فردی درشت‌هیکل و قوی‌بنیه به تصویر کشیده شده است. راویان و مورّخان تأکید کرده‌اند که ابوبکر لاغر و نحیف بوده است.3 دربارهٔ معاویه نیز نوشته‌اند که او محاسن خود را رنگ زرد خضاب می‌کرد؛ به گونه‌ای که طلایی دیده می‌شد؛3 امّا در این سریال، معاویه با این ظاهر گریم نشده است. دربارهٔ بازیگر نقش امیرالمؤمنین(ع) نیز می‌توان این اشکالات را وارد ساخت.

۲. سامان داشتن کانون زندگی معاویه

تصویری که از خانوادهٔ معاویه نشان داده می‌شود، آنها را بسان خانواده‌ای متموّل که رابطهٔ اعضای خانواده را کاملاً همدلانه و حول محور مادر خانه برقرار است، معرّفی می‌کند؛ در حالی که گزارش‌های تاریخی، ناهنجاری‌های اخلاقی فراوانی را برای هند برمی‌شمارند که بر نقش کانونی مادر خانواده اثرگذار است. ابن کلبی نسب‌شناس معروف صدر اسلام نقل کرده: هند از زنان بسیار شهوت‌ران بود که به زنا با مردان سیاه‌پوست علاقه‌ای شدید داشت و هر وقت فرزند سیاهی می‌زایید، آنها را می‌کشت.5 به همین دلیل، همسران گذشتهٔ او، تحمّل زندگی با هند را نداشتند. ابن عساکر گزارشی نقل کرده که فاکة بن مغیره همسر هند که بسیار مهمان‌نواز بود و خانهٔ او به محلّ رفت و آمد مردم تبدیل شده بود، همسرش را به جهت مشاهدهٔ مرد اجنبی در اتاقش، به خانهٔ پدرش روانه کرد.6 همچنین ماجرای عاشق شدن مسافر بن ابی‌عمرو بن امیّه به هند پیش از ازدواج او با ابوسفیان نیز در زمان خود مشهور بوده است.7 مسافر یکی از چهار نفری بود که پس از تولّد معاویه، یکی از نامزدهای پدری معاویه شناخته می‌شد.8 این اقدامات غیر اخلاقی هند به میزانی بود که در «مکّه» به فسق و فجور شهرت داشت.9 از جهت روانشناسی هرگز نمی‌توان توقّع داشت زنی با چنین کنشگری اجتماعی، نقش مادری خود را به خوبی ایفا کند.

البتّه ابوسفیان نیز وضعیت بهتری از هند نداشته است. گزارش‌های تاریخی فراوانی بر ارتباطات غیر اخلاقی ابوسفیان دلالت دارد؛ به گونه‌ای که نابغه مادر عمرو بن عاص، به جهت رابطه با پنج نفر از جمله ابوسفیان، هنگام تولّد عمرو در تعیین پدرش دچار ابهام شد و با وجود شباهتی که میان عمرو بن عاص با ابوسفیان بود، ولی به جهت پرداخت هزینهٔ بیشتر، نوزادش را فرزند عاص بن وائل خواند.10 همچنین سمیّه کنیز حارث بن کلکده نیز از زنان بدکارهٔ «طائف» بود11 که ابوسفیان نزد او، رفت و آمد داشت و در نهایت فرزند او زیاد را به خود منتسب کرد.12 البتّه همین اتّفاق برای معاویه هم افتاد و پس از به دنیا آمدن، در تعیین پدر اصلی او میان چهار نفر اختلاف بود و شواهدی وجود دارد که پدر اصلی معاویه، صباح اجیر ابوسفیان بوده است؛13 امّا در نهایت ابوسفیان به عنوان پدر معاویه معرّفی شد.

۳. گرایش‌های درونی معاویه به اسلام

در این سریال تلاش شده که زمینه‌های پذیرش اسلام توسّط معاویه را از دوران کودکی او نشان دهند؛ به گونه‌ای که با شنیدن تعالیم اسلام، ضمیر ناخودآگاه، او را به پذیرش اسلام دعوت می‌کند. این وضعیت ادامه پیدا می‌کند و با ورود سپاه اسلام به مکّه، معاویه به راحتی مسلمان می‌شود. این در حالی است که منابع متعدّدی بر اسلام آوردن معاویه در فتح «مکّه» تصریح کرده‌اند. البتّه برخی با استناد به سخن خود معاویه،14 مدّعی شده‌اند که او یک سال پیش از فتح مکّه ایمان آورده است.15 پذیرش این سخن مستلزم اثبات ترس و کم‌جرئتی معاویه است؛ زیرا اگر معاویه اسلام را پذیرفته بود، می‌بایست همراه

دیگر مسلمانان مکّه، به «مدینه» مهاجرت می‌کرد و خود را از جامعهٔ شرکی نجات می‌داد؛ امّا این ادّعا نادرست است؛ زیرا در این صورت نیازی نبود که پیامبر خدا(ص) هنگام فتح مکّه به معاویه نیز هدایایی جهت پذیرش اسلام بدهد و نام او در زمره مؤلفة قلوبهم ذکر نمی‌شد.16 همچنین در ادامه معاویه به عنوان کسی که ایمان راسخی به اسلام دارد، معرّفی می‌شود؛ در حالی که برخی گزارش‌ها از عدم ایمان عمیق معاویه خبر می‌دهد؛ مسعودی به دیدار مغیرة بن شعبه با معاویه اشاره می‌کند که وقتی مغیره از معاویه خواست تا در حقّ بنی‌هاشم، ترحّم کرده و مهربانی نشان دهد، معاویه گفت:

هرگز هرگز! برادر تَیمی17 (=ابوبکر) فرمانروا شد، عدالت پیشه نمود و کرد آنچه کرد. به خدا قسم! هلاک شد و نامش هم رفت؛ مگر اینکه گوینده‌ای بگوید: ابوبکر. سپس برادر عدی18 (=عمر) فرمانروا شد. پس بیست سال اجتهاد و تلاش کرد. به خدا قسم! هلاک شد و نامش هم رفت؛ مگر اینکه گوینده‌ای بگوید: عمر. سپس برادرمان عثمان فرمانروا شد. مردی فرمانروا گردید که احدی در نسب مثل او نیست. پس کرد آنچه کرد و کردند با او آنچه کردند. به خدا قسم! هلاک شد و نامش و آنچه با او شده بود هم رفت؛ امّا برادر هاشمی (رسول اکرم(ص)) نامش در هر شبانه‌روز پنج مرتبه به صدای بلند خوانده می‌شود که: أشهد أن محمّداً رسول الله. پس کدام عمل است که با این ندا باقی بماند ای بی‌مادر؟! به خدا قسم! جز این با دفن این نام رها نمی‌کنم.19

۴. غیبت پیامبر خدا(ص) در سریال

اگرچه معاویه مدّت کمی از حیات پیامبر(ص) را درک کرد، امّا در این سریال همان میزان کم نیز هیچ جلوه‌ای ندارد. تنها رویارویی معاویه با پیامبر(ص) در این سریال، کاتب وحی شدن معاویه است که بدون هیچ تصویری از حضور رسول خدا(ص) نمایش داده می‌شود. آن‌قدر که صحنه‌های عاشقانهٔ معاویه و همسرش کنود به تصویر کشیده می‌شود، حضور پیامبر(ص) دیده نمی‌شود. این در حالی است که در بخشی از سریال، معاویه می‌گوید: این‌قدر به پیامبر نزدیک شدم که دوری از خانواده‌ام را فراموش کردم!

جا داشت که به احترام پیامبر(ص)، دست کم نماز یا محفل سخنرانی ایشان در جمع صحابه تصویرسازی می‌شد. البتّه ممکن است این بی‌توجّهی، با غرض کتمان برخی سخنان پیامبر(ص) علیه معاویه باشد؛ از قبیل: «لعن الله القائد والسائق والراکب»،20 «معاویة في تابوت مقفل علیه في جهنم»،21 «فرعون هذا الأمة» و «لا أشبع الله بطنه»،22 «یحشر علی غیر ملتي»23 و...

۵. بازنمای گزینشی تاریخ

سریال معاویه بیش از آنکه تصویر کاملی از تاریخ باشد، بیانگر بخشی از تاریخ به صورت گزینشی است. بی‌تردید با خارج کردن اقدامات منفی شخصیت‌های سیاه تاریخ و تمرکز بر پاره‌ای اقدامات مثبت، می‌توان سیاه‌ترین شخصیت‌های تاریخ را نیز به گونه‌ای دیگر جلوه داد. این اتّفاق در سریال معاویه به وفور دیده می‌شود؛ برای نمونه در سکانسی که به کینهٔ هند از پیامبر(ص) و آرزوی تلافی قتل پدر و برادرش پرداخته و نمایی از جنگ «احد» را نشان می‌دهد، بدون ارائهٔ کوچکترین تصویری از شهادت جناب حمزه(ع) و شکافتن سینهٔ او و به دندان گرفتن جگر حمزه و در ادامه مثله کردن بدن شهدای مسلمان که در نهایت، آتش کینهٔ هند را فرو نشاند، فقط آرام شدن هند در این جنگ را نمایش می‌دهد.

این رویکرد در نمایش اقدامات معاویه بیشتر اعمال شده است؛ به گونه‌ای که بخش‌های مهم و تأثیرگذاری از زندگی معاویه نمایش داده نمی‌شود؛ مانند زمان وفات پیامبر(ص) که علی القاعده معاویه باید در لشکر اسامه می‌بود و تخلّف او از این لشکر نمایان می‌گشت. گزارش‌های دیگر از قبیل شراب‌خواری معاویه،24 تجارت بت25 و... وجود دارد که این موارد نیز در این سریال دیده نمی‌شود.

برخی اقدامات مهمّ معاویه از قبیل تلاش او برای شهادت امام حسن مجتبی(ع)26 و خوشحالی او از شهادت ایشان،27 حفر نهر از روی قبور شهدای احد و نمایان شدن پیکر برخی شهدا28 نیز از رویدادهای مهمّی است که به نظر نمی‌رسد نمایش داده شوند.29

۶. مبالغة نقش معاویه در رویدادهای تاریخی

آن‌گونه که منابع تاریخی گزارش می‌کنند، تا پیش از شورش‌های معاویه در زمان خلافت امیرالمؤمنین(ع)، گزارش‌های دیگری از حضور معاویه در بزنگاه‌های تاریخی وجود ندارد؛ امّا آنچه در این سریال نمایش داده می‌شود، معاویه به عنوان یکی از اعضای حلقه‌های مشورتی خلفا که در حوزه‌های گوناگون صاحب‌نظر است، معرّفی می‌شود. همچنین او را به عنوان یکی از مشاوران و جنگجویان بی‌باک در جنگ «حنین» و فتوحات و فتح «قدس» نشان می‌دهد. این در حالی است که از برخی گزارش‌ها می‌توان به میزان شجاعت معاویه پی برد؛ برای نمونه عمرو عاص به رجزخوانی امیرالمؤمنین(ع) در یکی از جنگ‌ها اشاره می‌کند که معاویه در لشکر مشرکان، از شنیدن آن از ترس، چشمانش در هم شد و رنگش پرید و خود را باخت.30

با بررسی ابعاد مختلف آن، نشان می‌دهد که این سریال با وجود ظاهری جذّاب و پرهزینه، دچار مشکلات اساسی در روایت تاریخی، تحریف واقعیات و ارائه تصویری جانب‌دارانه از شخصیت‌ها و رویدادها است. این سریال نه تنها به بازنمایی دقیق تاریخ نمی‌پردازد، بلکه اهدافی فراتر از سرگرمی را دنبال می‌کند. به طور خلاصه، سریال معاویه به عنوان یک اثر تاریخی قابل اعتماد تلّقی نمی‌شود و بیشتر به یک ابزار برای

ترویج دیدگاه‌های خاص و تحریف تاریخ اسلام شباهت دارد.

پی‌نوشت‌ها