مهدی؟عج؟و نظام ارزش‌گذاری الهی

مرتضی مهدوی‌یگانه

در نظام ارزش‌گذاری الهی آنچه همواره محور و اصل به شمار می‌رود، ولایت حضرت حق بوده است. بدون این اصل هیچگاه کسی یا عملی به حقیقتی نائل نیامده و به مرتبتی ارجمند نرسیده است. هرکس حقیقتاً این ولایت را پذیرفته و قلباً در برابر آن خضوع کرده، در نظام مذکور جایگاه و درجه‌ای شگرف را حائز گشته است. پیامبری، امامت، ولایت، اولوالعزمی و هر مقام و شکوه دیگری، تنها از این مسیر تحقّق یافته و شأن هرکس در درجات قرب و منزلت الهی، با این معیار مورد سنجش قرار گرفته است.

امّا اصل دیگری که در پی اصل نخست باید بر آن تأکید کرد، این است که ولایت حضرت حق در مقام اثبات و وقوع، همواره در ولایت اولیای حق جلوه‌گر بوده و روشن است که مراد از اولیای حق در این مبحث، انوار چهارده‌گانهٔ اهل بیت نبوّت و ولایت؟عهم؟ است.

جناب شیخ مفید در کتاب «اختصاص» از حضرت موسی بن جعفر(ع) روایت کرده که ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) در جمیع صحیفه‌های پیامبران نوشته و ثبت بوده است.1 از امام صادق(ع) نقل شده که فرمودند:

«هیچ پیامبری به نبوّت نرسید؛ مگر به معرفت حقّ ما اهل بیت؟عهم؟و با اقرار به برتری ما بر همهٔ مخلوقات.»2

همچنین از آن حضرت روایت است که فرمودند:

«به خدا سوگند! آدم مستوجب آن نشد که خداوند او را با دست خود بیافریند و از روح خویش در او بدمد؛ مگر به ولایت علی(ع) و با موسی(ع) سخن نگفت و موسی کلیم الهی نگشت؛ مگر به ولایت علی(ع) و عیسی بن مریم(ع) را به عنوان نشانه و آیتی برای جهانیان ارائه نفرمود؛ مگر به دلیل خضوع او برای علی(ع).»

سپس فرمودند:

«سخن را خلاصه کنم. هیچ خلقی از سوی خدا شایستگی نظر و عنایت الهی نیافت؛ مگر با خضوع و کوچکی در برابر ما.»3

از آنجا که تنها ولایت و حاکمیت خدا در عالم جاری و ساری است، پس ولایت اهل بیت؟عهم؟ چیزی جز ظهور ولایت الهی در ایشان نیست و در واقع ولایت ایشان همان ولایت خداست؛ همان‌گونه که امام صادق(ع) فرمودند:

«ولایت ما ولایت خداست که هیچ پیامبری، جز به آن مبعوث نگشت.»4

بنابراین هر حکم و حقیقتی در ساحت ولایت خداوند ظهور یابد، استناد آن به اهل بیت؟عهم؟ عیناً مطابق واقع است. با درک این واقعیت، بسیاری از معارف توحید و ولایت و احادیث مربوطه قابل فهم بوده و گره‌های معرفتی آن باز می‌گردد.

مهدی؟عج؟ و نظام ارزش‌گذاری

با توجّه به آنچه گذشت، می‌توان دریافت که معیار اصلی ارزش‌گذاری حق، ولایت معصومان؟عهم؟ و خصوصاً در این زمان، ولایت حضرت ولیّ عصر؟عج؟ است. البتّه این، یک وجه از مسئله است. وجه مهم‌تر آن، این است که ولایت امام عصر؟عج؟ از آغاز خلقت (تا پایان آن) حقیقتی مستمر و ممتد است؛ چنان‌که در احادیث گذشته به آن اشارت شده است؛ هرچند در احادیث دیگر به صراحت می‌توان حقیقت مذکور را مشاهده کرد. حضرت حق در آیهٔ 115 سورهٔ «طه» می‌فرماید:

«ما پیش از این با آدم پیمان بستیم؛ امّا او فراموش کرد و ما در او عزم و اراده‌ای (در این مورد) نیافتیم.»

امام باقر(ع) فرمودند:

«مراد خداوند این است که: ما (با پیامبران الهی) پیمان بستیم که محمّد(ص) و امامان بعد از او بهترین خلق خدا هستند و همه باید به مقامات ایشان اقرار کنند.»

آنگاه حضرت فرمودند:

«پیامبران اولوالعزم همین‌گونه کردند و به سبب همین عزم و اراده در قبول و اقرار نسبت به مقامات ایشان، اولوالعزم (صاحبان عزم) نامیده شدند؛ امّآ آدم در این مورد، خصوصاً مهدی و سیرهٔ او توقّف کرد و اقرار ننمود.»5

در حدیث دیگر فرمودند:

«خداوند از پیامبران عهد و میثاق گرفت و فرمود: «آیا من پروردگار شما نیستم و آیا این شخص، محمّد پیامبر و علی امیرالمؤمنین نیست؟»

آنان گفتند: بلی، همین‌گونه است (قالوا بلی). در اثر همین شناخت و اقرار بود که نبوّت برای ایشان تثبیت گشت.

سپس خداوند خصوصاً از پیامبران اولوالعزم پیمان گرفت که: «من پروردگار شمایم و محمّد رسول من و علی امیرالمؤمنین و جانشینان ایشان است که من دینم را به وسیلهٔ او یاری کرده و حاکمیت خویش را توسّط او آشکار می‌نمایم و به واسطهٔ او از دشمنانم انتقام می‌گیرم و با قیام او توسّط بندگان عبادت می‌شوم.»

آنان گفتند: پروردگارا! ما اقرار نمودیم و گواهی می‌دهیم.

امّا آدم نه اقرار کرد، نه انکار. پس آنان در ارتباط با مهدی، اولوالعزم شدند؛ امّا آدم عزمی برای این کار نداشت و اقرار نکرد.»

آن‌گاه حضرت باقر(ع) فرمودند:

«و این، همان قول خدای تعالی است: «وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا»

البتّه آنچه حضرت فرمودند، از معانی تأویلی و باطنی آیه است و معنای اولی و ظاهری آن همان است که در تفاسیر آمده است:

«ما با آدم عهد بستیم که از شجرهٔ منهیه تناول نکند؛ امّا او فراموش کرد و ما عزمی در او نیافتیم.»

امّا می‌دانیم که آیات قرآن، معنای باطنی و عمیق‌تری نیز دارد و علم کامل به این حقایق و معانی، فقط در اختیار امام معصوم است؛ از جمله معنای عمیق و باطنی آیهٔ مورد بحث (سورهٔ طه، آیهٔ 115) همان است که از حضرت باقرالعلوم(ع) در سطور قبل گذشت.

نکات و ملاحظات ضروری

در این بحث، ملاحظات و توجّهاتی وجود دارد که باید در متن دیانت و عملکرد اعتقادی و مذهبی ما جاری باشد و ما در این مقال صرفاً به یکی از آنها بپردازیم و آن این است که ما باید در ارتباط با امام زمان خویش فعّال و کُنشگر باشیم و به هر کاری که در زمینهٔ تبلیغ مکتب آن حضرت می‌توان انجام داد، اقدام نموده و در این ارتباط مسئولیت‌ها را برعهده بگیریم.

متأسّفانه تصوّر و برداشت بسیاری از افراد به گونه‌ای است که هیچ مسئولیت و ارتباطی میان خود و امام زمانشان احساس نمی‌کنند. زندگی دنیای آنان کلّاً از ساحت امامشان منقطع است. آنان نمی‌اندیشند که اگر آن حضرت، امام و اسوه و پیشرو است، پس ما باید مأموم ایشان باشیم. در ساحت اعتقاد و مکتب اسلام ناب، ما هویّت و شأنی، جز اینکه پیرو و مأموم آن امام همان باشیم، نداریم و بنابراین باید در شناخت، محبّت، اطاعت، نصرت و زمینه‌سازی برای قیام ایشان، هرچه در توان داریم، بکوشیم. قصور و تقصیر در این زمینه، هم ظهور آن حضرت را به تأخیر می‌افکند و هم به هویّت انسانی و دینی ما لطمه می‌زند.

همهٔ دوستان و منتظران امام عصر؟عج؟ موظّف هستند ایشان را بشناسند و به دیگران بشناسانند. البتّه این تکلیف، معرفت، مسئولیت‌شناسی، سوز و دغدغه می‌خواهد.

همه، خصوصاً صاحبان قلم و بیان و صاحبان امکانات مادّی و معنوی و بالأخص تمامی دولتمردان و مسئولان نظام اسلامی، باید این محاسبه را داشته باشند که برای امام زمانشان چه می‌توانند بکنند؛ بلکه باید انجام دهند و اگر نمی‌توانند، همهٔ زندگی و امکانات خود را برای آن حضرت و مکتب و اهداف ایشان به کار گیرند؛ لا اقل بخشی از آنها را به ضرورت اعتقاد، دیانت و انسانیت خویش، به ایفای نقش و مسئولیت بپردازند؛ مباد که مسئول یا هرکس که خود را مسلمان و دوستدار امام عصر؟عج؟ می‌داند، نسبت به مسئولیت‌ها و وظایفش در این زمینه، بی‌خبر و سهل‌انگار باشد!

راستی ما چقدر امام خود را می‌شناسیم؟

تکالیف و وظایف خود در زمان غیبت ایشان را تا کجا آگاه و دغدغه‌مندیم؟

چقدر در ترویج مکتب آن حضرت می‌کوشیم؟

تا چه حد برای تعجیل در ظهور ایشان کار می‌کنیم؟

چه اندازه به معارف و تعالیم ولایت خاصّهٔ امام زمان خود آگاه و وظیفه‌شناسیم؟

آیا تا به حال به حقوق بی‌شماری که آن حضرت در تمام شئون و ابعاد زندگی فردی و

اجتماعی ما دارند، فکر کرده‌ایم؟ تا چه رسد محاسبه کنیم چقدر از آنها را ادا کرده‌ایم!

باری. معیار ارزش‌گذاری انسان‌ها در نظام الهی، توجّه و معرفت، مسئولیت‌شناسی و جدّ و جهد در مسیر شناخت، محبّت، اطاعت و نصرت امام است. ما چه حد و چگونه می‌توانیم در تبعیت از امام زمان خود و یاری آن حضرت بکوشیم؟

در قبال زمینه‌سازی برای ظهور ایشان چه تکالیفی داریم؟

هرکس در این زمینه‌ها آگاه‌تر، کوشاتر، دغدغه‌مندتر و دارای سوز بیشتری باشد، در نظام ارزشی خداوند، برتر و بالاتر است. آیهٔ 115 سورهٔ طه همراه با تفسیر ائمّه؟عهم؟ به ما گوشزد می‌کند امام زمانتان و مسئولیت‌هایی را که در این ساحت دارید، فراموش نکنید و برای ایفای آنها، عزم و ارادهٔ جدّی داشته باشید.

پایان‌بخش این مقال را حدیثی گرانسنگ قرار می‌دهیم که می‌توان خلاصه و عصارهٔ این نوشتار را در آن ملاحظه کرد. جناب شیخ مفید روایت کرده است که عمروبن حمق خزاعی با امیرالمؤمنین(ع) سخن می‌گفت. او یکی از یاوران و شیعیان حقیقی آن حضرت بود. او و حجر بن عدی هر دو در جنگ «صفّین» در خدمت امیرالمؤمنین(ع) بودند. در برخی منابع7 آمده است که عمرو به حضرت عرض کرد: ما فقط به خاطر حق، شما را یاری کردیم و در قبال شما از خود هیچ رأی و نظری نداریم. از جمله سخنان عمرو به امیرالمؤمنین(ع) این بود:

به خدا سوگند! من به یاری شما شتافته‌ام؛ نه طمع مال یا مقام؛ بلکه بدین دلیل که شما پسرعموی پیامبر هستید و نسبت به مردمان برای امامت و رهبری اولویت و حق، تقدّم دارید و همسر فاطمه، سیّدهٔ زنان عالم و پدر و ذرّیهٔ ایشان می‌باشید و بیش از همگان، در اسلام و پیشرفت آن سهم دارید.

به خدا قسم یا امیرالمؤمنین! اگر شما به من تکلیف کنید که کوه‌های سر به فلک کشیده را جابه جا کنم و آب دریاها و اقیانوس‌های بزرگ را خالی نمایم و شمشیر به دست با دشمنان تو یک‌سره بجنگم تا دوستان شما قوّت یابند و آرمان شما پیروز گردد، حتّی گمان نخواهم کرد که حقّ واجبتان بر خود را ادا کرده‌ام (چه رسد ادّعا نمایم)!

در این حال، امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

«ای کاش در میان شیعیان من، صد نفر مانند تو وجود داشت.»8

و امام باقر(ع) به برخی از اهل «عراق» فرمودند:

«علی بن ابی‌طالب در عراق نزد شما بود و با یاران خود، با دشمنانش می‌جنگید؛ امّا حتّی در میان آنان پنجاه نفر نیز وجود نداشتند که او را حقیقتاً بشناسند و به امامت آن حضرت واقعاً معرفت یابند.»9

پی‌نوشت‌ها