ماکیاولی وماکیاولیسم

ماکیاولی

نیکولو دی برناردو دِی ماکیاولی (به ایتالیایی: Niccolò di Bernardo dei Machiavelli)1 فیلسوف سیاسی، شاعر، مورّخ و نمایشنامه‌نویس ایتالیایی بود. او زندگی خود را صرف سیاست و میهن‌پرستی کرد. با این حال برخی او را به اتّهام حمایت از حکومت اقتدارگرا و ستمگر، همواره مورد حمله قرار داده‌اند. دلیل آن نوشتن کتابی به نام «شهریار» است که وی برای دودمان مدیچی از حاکمان «فلورانس» نوشته است. بی‌گمان، هیچ‌کس قبل از کارل مارکس به اندازهٔ ماکیاولی تأثیر انقلابیِ عظیمی بر فلسفهٔ سیاسی نداشته است و به حق، باید وی را پدر علم سیاست لقب داد.2

مشخصّه‌های اندیشهٔ ماکیاولی

ماکیاولی فیلسوف و متفکّر سیاسی رنسانس «ایتالیا»، به سبب دیدگاه‌های واقع‌بینانه و گاهی بدبینانه‌اش دربارهٔ طبیعت انسان و سیاست مشهور است.

- واقع‌گرایی سیاسی: او سیاست را نه بر اساس اخلاقیات، بلکه بر اساس واقعیت‌های عملی تحلیل می‌کند؛

- جدایی اخلاق از سیاست: وی معتقد است حاکم برای حفظ قدرت ممکن است مجبور به اقدامات غیر اخلاقی شود.

- تأکید بر قدرت و ثبات حکومت: مهم‌ترین هدف یک حکمران، حفظ دولت و امنیت است.

شخصیت و منش رفتاری ماکیاولی

منش رفتاری و شخصیت ماکیاولی را می‌توان در چند جنبهٔ کلیدی توصیف کرد:

1. واقع‌گرایی افراطی و پراگماتیسم: ماکیاولی به شدّت واقع‌گرا و معتقد بود که سیاست باید بر اساس واقعیت‌های موجود و نه آرمان‌گرایی اداره شود. او به جای اینکه به دنبال آنچه که باید باشد باشد، بر آنچه که هست تمرکز می‌کرد. این رویکرد پراگماتیستی (عمل‌گرا) به این معنا بود که او برای رسیدن به اهداف سیاسی، حتّی استفاده از روش‌های غیر اخلاقی را نیز توجیه می‌کرد؛ اگر نتیجهٔ آن حفظ قدرت و ثبات دولت باشد. از نظر او، هدف وسیله را توجیه می‌کند.

واقع‌گرایی ماکیاولی در تمرکز او بر آنچه هست به جای آنچه باید باشد، آشکار است. او معتقد بود که کنش سیاسی مؤثّر، نیازمند درکی روشن از واقعیت است؛ حتّی اگر ناخوشایند باشد؛ زیرا بسیاری جمهوری‌ها و حکومت‌هایی را تصوّر کرده‌اند که هرگز در واقعیت دیده یا شناخته نشده‌اند؛ زیرا میان چگونگی زندگی کردن و چگونگی باید زندگی کردن، چنان فاصله‌ای است که هر کس آنچه را که انجام می‌شود، رها کند و به آنچه باید انجام شود بپردازد، زودتر به تباهی خود می‌رسد تا به حفظ خود.

2. بدبینی نسبت به طبیعت انسان: یکی از ویژگی‌های بارز دیدگاه ماکیاولی، بدبینی او نسبت به طبیعت انسان است. او معتقد بود که انسان‌ها ذاتاً خودخواه، حریص، فریبکار و ناسپاس هستند. در کتاب شهریار، او توصیه می‌کند که یک حاکم باید همیشه فرض کند که مردم در نهایت به او خیانت خواهند کرد و بنابراین باید برای مقابله با این خصلت‌ها آماده باشد. این دیدگاه او را به سمت تأکید بر قدرت، ترس و فریب در حکمرانی سوق داد؛ زیرا می‌توان این را به طور کلّی در مورد انسان‌ها گفت:

آنها ناسپاس، دمدمی‌مزاج، ظاهرپرست و فریبکار، گریزان از خطر و مشتاق به سود هستند. تا زمانی که به آنها خوبی می‌کنی، کاملاً از آن تو هستند؛ خون، دارایی، زندگی و پسرانشان را، زمانی که نیاز به آنها دور است، به تو تقدیم می‌کنند؛ امّا

وقتی نیاز به تو نزدیک می‌شود، روی برمی‌گردانند.

3. تأکید بر قدرت و حفظ دولت: هدف اصلی ماکیاولی در تحلیل‌هایش، حفظ و تقویت دولت بود. او معتقد بود که یک حاکم باید تمام تلاش خود را برای حفظ قدرت و ثبات حکومت خود به کار گیرد. از نظر او حتّی اگر این به معنای زیر پا گذاشتن اصول اخلاقی باشد، باز هم ضروری است. او به قدرت نظامی و توانایی حاکم در استفاده از زور، اهمّیت زیادی می‌داد.

هدف نهایی ماکیاولی، حفظ و تقویت دولت بود؛ حتّی اگر این امر مستلزم اقداماتی باشد که عموماً غیر اخلاقی تلقّی می‌شوند:

بنابراین، یک شهریار نباید از گرفتار شدن به بدنامی آن رذایل که بدون آنها نمی‌تواند دولت خود را نجات دهد، پروا داشته باشد؛ زیرا اگر همه چیز را به خوبی در نظر بگیریم، خواهیم دید که چیزی که فضیلت به نظر می‌رسد، اگر پیگیری شود، مایهٔ تباهی او خواهد بود و چیز دیگری که رذیلت به نظر می‌رسد، اگر پیگیری شود، به امنیت و رفاه او می‌انجامد.

4. دوگانگی اخلاقی و سیاسی: ماکیاولی قائل به جدایی اخلاق از سیاست بود. او معتقد بود که اخلاق شخصی و اخلاق سیاسی، دو حوزهٔ متفاوت هستند و آنچه در زندگی شخصی، غیر اخلاقی محسوب می‌شود، ممکن است در سیاست برای بقای دولت ضروری باشد. یک حاکم باید بتواند در صورت لزوم، خوب نباشد و حتّی دروغ بگوید، فریب دهد و از خشونت استفاده کند تا به اهداف سیاسی خود برسد. او این رویکرد را «فضیلت ماکیاولیایی» می‌نامید که به معنای توانایی حاکم برای انجام هر کاری برای حفظ قدرت است.

ماکیاولی به صراحت اخلاق سیاسی را از اخلاق شخصی جدا و استدلال کرد که یک حاکم باید مایل باشد در صورت لزوم، زمانی که ثبات دولت ایجاب می‌کند، غیر اخلاقی عمل کند.

پس نیکوست که بخشنده، وفادار، انسان‌دوست، راستگو و دیندار به نظر آیی و همچنین این‌گونه باشی؛ امّا با این درک که اگر ضرورت ایجاب کرد که طور دیگر باشی، باید بدانی که چگونه خود را به ضدّ آن تبدیل کنی.

5. عمل‌گرایی و نادیده گرفتن احساسات: ماکیاولی در تحلیل‌هایش بسیار عمل‌گرا بود و کمتر به احساسات یا عواطف انسانی توجّه می‌کرد. او به دنبال راهکارهای عملی برای حلّ مشکلات سیاسی بود؛ حتّی اگر این راهکارها سرد و بی‌رحمانه به نظر برسند. او توصیه می‌کرد که یک حاکم بهتر است مورد ترس باشد تا مورد عشق؛ زیرا ترس پایدارتر و قابل کنترل‌تر است:

از اینجا این سؤال پیش می‌آید که آیا بهتر است دوست داشته شوی یا مورد ترس باشی یا برعکس؟ پاسخ این است که هر دو را می‌خواهی؛ امّا چون کنار هم قرار دادن آنها دشوار است، اگر مجبور باشی یکی از آن دو را نداشته باشی، بسیار امن‌تر است که مورد ترس باشی تا دوست داشته شوی.

6. واقع‌نگری و نادیده گرفتن آرمان‌ها: او به شدّت با ایده‌آلیسم‌های سیاسی و اخلاقی رایج در زمان خود مخالف بود. ماکیاولی آرمان‌ها را برای سیاست ناکارآمد می‌دانست و بر مشاهده و تجربهٔ عملی تأکید داشت. او معتقد بود که تاریخ و تجربه، بهترین معلّم برای یک حاکم است. او ایده‌آل‌های آرمان‌گرایانه در سیاست را رد می‌کرد و ترجیح می‌داد توصیه‌های خود را بر اساس نمونه‌های تاریخی و تجربهٔ عملی بنا نهد:

از آنجا که قصد من نوشتن چیزی مفید برای هر کسی است که آن را درک می‌کند، برای من مناسب‌تر به نظر رسیده است که مستقیماً به حقیقت واقعی چیز بپردازم تا به خیال آن.

به طور خلاصه، شخصیت و منش رفتاری ماکیاولی را می‌توان در واقع‌گرایی شدید، بدبینی نسبت به انسان، تأکید بر قدرت و ثبات دولت، جدایی اخلاق از سیاست و عمل‌گرایی افراطی خلاصه کرد. او به دلیل این دیدگاه‌های بحث‌برانگیز خود، همواره مورد انتقاد و ستایش قرار گرفته است:

بنابراین یک شهریار خردمند نمی‌تواند و نباید به قول خود وفادار بماند؛ زمانی که چنین وفاداری به ضرر اوست و دلایلی که موجب شده‌اند قولی بدهد، از بین رفته‌اند. اگر همهٔ انسان‌ها خوب بودند، این قاعده خوب نبود؛ امّا چون آنها شرورند و به عهد خود با تو وفا نمی‌کنند، تو نیز مجبور نیستی به عهد خود با آنها وفا کنی.

پی‌نوشت‌ها