بنی‌اسرائیل از عزّت عزیزی مصرتا فلاکت فرعونی

بنی‌اسرائیل که اینک یازده برادر دیگر بودند، در «کنعان» به سر بردند تا اینکه بر اثر قحطی و خشکسالی، مجبور می‌شوند برای تأمین آذوقه به «مصر» بروند. در آنجا برادر خود یوسف(ع) را بازمی‌یابند. در این زمان، حضرت یوسف(ع) که در «مصر» به مقام عزیزی رسیده بود، به کمک قوم خود می‌آید و به آنها زمین‌های حاصلخیز را برای سکونت و کشاورزی اختصاص می‌دهد. همین امر باعث اقامت آنها در مصر می‌شود.

اقامت بنی‌اسرائیل در مصر، عملاً تا ظهور موسی(ع) ادامه می‌یابد؛ ولی به جز دورهٔ یوسف(ع)، به طبقهٔ پست بدل شده و تحت اسارت و سلطهٔ فرعونیان درمی‌آیند.1

شرح واقعه

قحطی و خشکسالی

به دلیل کمبود شدید آب و خشکسالی، زندگی در کنعان برای بنی‌اسرائیل دشوار شد و آنها به دنبال مکانی برای تأمین غذای خود بودند.

نقش حضرت یوسف(ع)

در این زمان، حضرت یوسف(ع) در «مصر» به مقام والایی رسیده بود و به عنوان یکی از مشاوران ارشد فرعون فعّالیت می‌کرد. او با استفاده از جایگاه خود، به قومش پناه داد و آنها را به مصر دعوت کرد.

استقبال در مصر

بنی‌اسرائیل با استقبال گرم حضرت یوسف(ع) و حمایت فرعون وارد مصر شدند و در سرزمین حاصلخیز «جوشان» (گوشان)در دلتای «نیل» ساکن شدند.

رشد و تکثیر

در مصر، بنی‌اسرائیل به سرعت رشد کردند و تعدادشان افزایش یافت، به طوری که به مرور زمان به یک قوم بزرگ تبدیل شدند.

۱. دورهٔ استقرار در مصر (حدود ۱۷۳۰-۱۵۸۰ق.م.)

ورود خاندان یعقوب به مصر

- «تورات» (سفر پیدایش، فصل ۴۶) ورود هفتاد نفر از خاندان یعقوب به مصر و استقرار در منطقهٔ جوشن را توصیف می‌کند.

- «قرآن» در آیات متعدّد (مانند سورهٔ یوسف، آیهٔ ۹۹) به داستان یوسف(ع) و پناه آوردن خانواده‌اش به مصر اشاره دارد.

«فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَىٰ يُوسُفَ آوَىٰ إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللهُ آمِنِينَ؛

پس زمانی که بر یوسف وارد شدند، پدر و مادرش را کنار خود جای داد و گفت: همگی با خواست خدا [آسوده‌خاطر و] در کمال امنیت وارد مصر شوید.»

افزایش جمعیت

- تورات (خروج 7:1) رشد چشمگیر جمعیت بنی‌اسرائیل در مصر را ثبت کرده است.

- منابع اسلامی، مانند «تفسیر طبری» نیز بر این موضوع تأکید دارند.

۲. دورهٔ بردگی و ستم (حدود ۱۴۵۰ق.م.)

سیاست‌های سرکوبگرانهٔ فراعنه

- تورات (خروج 8:1-۱۴) به بردگی گرفتن بنی‌اسرائیل و کشتار نوزادان پسر اشاره می‌کند.

- قرآن (سورهٔ قصص، آیات ۴-۶) ظلم فرعون را با عبارت «یُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ؛ پسرانشان را می‌کُشد.» توصیف می‌کند.

«إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ وَ جَعَلَ أَهْلَها شِیَعاً یَسْتَضْعِفُ طائِفَهً مِنْهُمْ یُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَ یَسْتَحْیِي نِساءَهُمْ إِنَّهُ کانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ؛

همانا فرعون در سرزمین (مصر) سرکشی کرده و مردم آنجا را فرقه فرقه نموده است. گروهی از آنان را به زبونی و ناتوانی کشانده، پسرانشان را سر می‌برد و زنانشان را (برای کنیزی) زنده نگه می‌دارد.به راستی که او از تبهکاران است.»

۳. تولّد و دوران رشد حضرت موسی(ع) (حدود ۱۴۵۰ق.م.)

نجات از نیل

تورات (خروج 1:2-۱۰) و قرآن (سورهٔ قصص، آیات ۷-۱۳) داستان انداخته شدن موسی(ع) به نیل و نجات توسّط آسیه، همسر فرعون را روایت می‌کنند.

«و به مادر موسى وحى كرديم كه او را شير بده. همين كه بر جان او بيمناک شدى او را به دريا بينداز و مترس و غمگين مباش كه ما وى را به تو برگردانيده و از پيامبرانش مى‌كنیم. پس آل فرعون موسى(ع) را از دريا گرفتند تا دشمن و مايهٔ اندوهشان شود. آرى؛ فرعون و هامان و لشكريانشان خطا كردند (و اگر از آيندهٔ اين كودک خبر مى‌داشتند، هرگز او را از دريا نمى‌گرفتند).

و همسر فرعون گفت: اين كودک نور چشم من و توست (و رو به جلّادان كرد و گفت) او را مكشيد؛ شايد ما را سود بخشد يا اصلاً او را فرزند خود بگيريم. اين را می‌گفتند و نمى‌دانستند (كه چرا مى‌گويند و اين خداست كه اين پيشنهاد را به دلشان انداخته.)

در نتيجه قلب مادر موسى(ع) مطمئن و فارغ از اندوه گشت كه اگر فارغ نمى‌شد، نزديک بود موسى(ع) را لو دهد. اين ما بوديم كه قلبش را به جايى محكم بستيم تا از مؤمنان باشد.»1

فرار حضرت موسی(ع) به مدین

قرآن (قصص: ۲۲-۲۸) و تورات (خروج 15:2-۲۲) اقامت موسی(ع) در «مدین» و ازدواج با دختر شعیب را شرح می‌دهند.

«وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعَىٰ قَالَ يَا مُوسَىٰ إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ... ؛

و مردی از دورترین [نقطه] شهر شتابان آمد [و] گفت: ای موسی! اشراف و سران [فرعونی] دربارهٔ تو مشورت می‌کنند.

که تو را بکشند! بنابراین [از این شهر] بیرون برو که یقیناً من از خیرخواهان توام.

پس موسی(ع) ترسان و نگران در حالی که [حوادث تلخی را] انتظار می‌کشید، از شهر بیرون رفت. [در آن حال] گفت: پروردگارا! مرا از این مردم ستمکار نجات بده.

هنگامی که به سوی مدین روی آورد، گفت: امید است پروردگارم مرا به راه راست [که انسان را به نتیجه مطلوب می رساند] راهنمایی کند.»

پی‌نوشت